Traduction du livre des vices et des vertus. De peccat de gola.

Traduction du livre des vices et des vertus.

Ms. de Paris, fonds fr. 1049 (anc. 7337), fol. 48a. - St. p. 61.

De peccat de gola.

Lo .VII. cap de la bestia d'enfern es peccat de gola. Li boca d'ome a dos 

uficis: gostar, so es a ssaber manjar e beure, e parlar. Per amor d'ayso farem de la boca .ij. tractatz principals. Le premier es en peccat de glotonia en beure et en manjar; l'autre es peccat de la lenga, qui es fol parlar. Peccat de glotonia es .j. vici que mot plas al dyable e mot desplas a Dieu. Per aquest peccat a lo dyable mot gran poder en home. Don nos trobam en l'avangeli que li demoni demanderon licencia a Jesu Crist que poguessan intrar els porx. E Jesu Crist donet lur en licentia. E demantenent que ilh foron intrat, tut li porcx aysi con endemoniatz si negueron tut el mar, en significansa que tut li home glot, que vivon a maniera de porcx, son donatz al dyable, que puescan habitar en els, e que los puescan far negar en abis en la mar d'enfern. Mot a gran poder sobre son enemic, qui lo ten a la gola; atressi a le dyables mot gran poder en home, cant lo pot far peccar per aquest peccat de gola. Cant le dyables vol home de tot sosmetre, et el li corre plus volontiers a la gola; car a penas li pot pueys escapar. Enaysi pres Adam et Eva en paradis terrestri. Aquest peccat es l'azesc e li linha an que le pescayres d'enfern 

pren los peysons en l'estanh d'aquest mont, e pren los per la gola. 

Mot desplas a Dieu aquest vici, car tot homs glotz fa son dieu de son ventre; et ayso es grans desplazer e gran abominacion a Dieu, c'om 

fassa son dieu d'un sac plen de fems, e que hom temia mays et ami son ventre que Dieu. Dieus comanda dejunis et abstinencias, e le ventres comanda que hom mangi pron e de pas; e Dieus comanda matin levar, e l ventre dis: "Trop suy plens, a dormir mi coven per miels degerir mon condug." E pueys cant s'es levatz, can tart que sia, enans que diga sas oracions ni sas matinas, el pensa de son ventre e demanda: 

"Que poyrem huey manjar? Poyrem ren manjar de sazon?" Et apres 

renembra que fort fon bons le vins d'anueg: "Poyrem en trobar d'aytal o de melhor? Li testa m'a dolgut anueg, ja non seray ad ayze, tro que aia begut." Aquest peccat mena home a tota pauretat et a tota vergonha. Premieramens lo fa glot et hubriac, et apres jugador e luxurios e 

degastayre, mal despendeyre del sieu, e pueys vendre sa heretat et endeutar. E pueys esdeven ribautz e layres e malfadatz et homicida e justiziatz, et el mezeys, que si dezespera, e ssi aucis e si destruy. 

Aytal escot fa soven pagar le dyables del servizi del ventre. Aquest peccat si partis en .v. brancas segon sant Gregori, car en .v. manieras pot hom peccar en beure et en manjar: qui manja denant hora; qui en pren ses mezura; qui manja golozamens; qui fa aparelhar de manjar trop par sobrefluitat; qui fa aparelhar son manjar trop curiozament e trop delicadament. Li premiera branca d'aquest peccat es manjar denant hora. Trop esta layt ad home, pos que es vengutz a madura etat, et es sans e delichos, que non pot esperar ora de manjar; et esdeven li de gran glotonia, o per mala costuma, o per malvayza companhia, pos que es sans e fortz delichos, si non es alcuna ves per cauza razonabla.

E motz de peccatz esdevenon per aquesta costuma, c'om cura en sa vida aysi com bestia muda. Aytals homs dis que non pot dejunar ni far penedensa, car a frevol testa; et el dis ver, car el a malvays cor e malvayza volontat. Qui son cap dezarma et es ses bon cor, el non pot dejunar ni far autre ben, e sson malvays cor li fa trencar son dejuni, que es gran peccat e greu dezobediencia de sancta gleya que o a comandat et establit. E fora pron sufertador, si aytal persona dampnes solamens si mezeys, mas el vol aver companhons en sa glotonia, e tol lur de ben a far e vol los menar an si en enfern, fazent las glotonias. Mot homes son malvays per avol companha, car totz homs glotz ha propriamens sobre totz autres peccadors l'ufici del dyable, que es retrayre home de far ben; ne ls cal re, que s'en rizon e s'en glorifican, cant podon alcuns retrayre de dejunar e de far ben, e chiflan et escarniysson aquels que non los volon creyre, cant los vezon dejunar o far autres bens, et apellan los layrons et ypocritas; e deurian si mezeys apellar enemix de Dieu, car ilh podon ben far soven maior dejunis, e pueys podon trebalhar en las fazendas d'aquest mont, e mostran que fort an pauc de l'amor de Dieu, e tut son sebelitz en la vana amor d'aquest mont, car mays curan del plazer de la cara (carn) o de la gloria del mont que d'aquella de Dieu. Alcuns homes podon ben dejunar tro a la nueg per cassar o per playtz o per juox o per alcuns negocis temporals o per alcunas vanetatz, mas per Dieu lur seria grieu de far. Ad aquel jorn que deurian dejunar, son tornat enfant que volon a totas horas tenir lo pan en la man. Atressi com hom pecca per trop manjar, pot hom peccar per trop sopar. Home, a cuy plas trop velhar de nuetz, gastan lur temps en occiozitatz; ilh si colcan tart e ssi levan tart e peccan en motas manieras. Premieramens en so que trastornan lo temps; car fan de la nueg jorn e del jorn nueg, e Dieus maudis los per la propheta. Lo jorn deu hom ben fayre; e la nueg deu hom pauzar de las obras del cors e deu hom Dieu lauzar e pregar.

Mas ilh non o fan ni lo jorn ni la nueg, so per que Dieus ha tot lo temps 

establit, e perdon tot lur temps; e non tan solamens perdon lo temps del ben, que poyrian far, mas fan motz de mals, jugar a taulas, ad escax et a datz e dire follias, gabarias e mals enprenemens, et offendon Dieu e fan motz de greuges a lur cors, don s'amerma lur vida, e dampnan lurs armas. La segonda branca de peccat de gola es manjar e beure otra mezura. Aytals son propriamens glotons, que tot o glotonian com fa le gorx de Satanas. Gran sens e gran sanetat corporal et esperital es manjar e beure per mezura; car motz homes en moron davant lur temps per manjar o per beure otra mezura; e pueys en vivon en grans langors 

et en greus malautias. E qui d'aquesta mezura vol apenre, el deu saber que motas manieras son de viure el mont. Li un vivon segon la carn, li autre segon lur joventut alegramens, li autre segon ypocrizia, li autre segon lur avaricia, li autre segon fizica, li autre segon lur estament en bona vida et onesta, li autre vivon en penedensa segon que lur peccat 

requeron, li autre segon l'amor de Dieu, aysi con los regis le Santz Esperit. Sil que vivon segon la carn son condampnat, e sant Paul los juja a mort, car fan de lur ventre lur dieu. Aytals non tenon ni razon ni mezura, per que auran en l'autre segle penas e turmens ses mezura.

Sil que vivon en lur joventut, volon seguir las follas companhias e non podon tenir mezura. Silh que vivon segon ypocrizia son martir del dyable: aytals an doas mezuras, car dos dyables an, que los turmentan e sson mot contraris entre els. L'uns dyables li dis: "Manja pron, que sias ben fortz e non t'afreoliscas;" l'autres li dis: "Non faras, dejuna per so 

que sembles bons e santz et homs de penedensa." Et enaysi coven a la ypocrizia doas mezuras, una petita et escassa, de que huza davant la gent, et autra gran e larga de que huza privadamens, cant hom non o ve. Aquel que es cobees et avars viu segon lo mandament de la borsa.

Li borsa li es comandayris de tot l'ostal, per que entre la borsa et home glot ha trop bella disputacion. Le ventres li dis qu'el vol esser gras e plens. Li borsa dis: "Et hieu vuelh esser plena e non mi vuelh vuydar."

Le ventres conselha: "Hyeu vuelh que bevas e manges pron e despendas." Li borsa dis: "Non fassas, hieu vuelh que tu gardes lo tieu e o restrenhas." E que fara aquest las caytius, que es sers d'aquest dos mals senhors? Per far pas li coven far doas mezuras, la mezura del ventre en autruy ostal, bona e larga, e la mezura de la borsa en son ostal fort doloyroza et escassa. Silh que vivon segon fizica tenon la mezura d'Ypocras, que es petita et estrecha, et esdeven fort soven que 

cilh que vivon per fizica moron atressi per fizica. Tant purgan las catre humors que li .v. humors si gasta, so es la vida.

Gui Folqueys. Aquestz gautz dechet mo senh'en. Les sept joies de Notre Dame.

Gui Folqueys.

Les sept joies de Notre Dame.

Aquestz gautz dechet mo senh'en Gui Folqueys, e donet cen jorns de perdon, qui los dira, can fon apostolis.

Escrig trop, et aisi es vers,

que de Dieu ven totz bos sabers,

e no val tan argen ni aurs

co sabers, qu'es us rics thezaurs,

ab que gen sia despendutz;

car qui pro n'a e n'esta mutz

no s pot esdir de cobezeza;

e sel que l despen en vaneza

non es larcx, ans es degalhiers:

per que s tanh c'om lo men estiers.

E car hom l'a e l ten de Dieu,

dretz es c'om li'n serva so fieu,

e que despenda son saber

en luy amar, en luy temer,

en lui lauzar, en lui servir,

en lui onrar et obezir.

Et yeu, si tot m'en ai petit,

sai que del pauc l'ai mal servit;

e no m'es lunhs razonamens,

car cascus del mais o del mens

li deu servir segon que n'a;

et es forfaitz qui non o fa.

Mais el qu'es totz ples de merce,

li plai, qui sas falhas reve.

Per qu'ieu en so que mot li play,

mon cor e mon sen pleyarai,

so es en sa maire lauzar.

E lauzan volrai la preguar

per me; e qui o legira,

si s vol, per si preguar poira.

A te, verge sancta Maria,

me ren e m coman nueg e dia,

e prec te que pregues per me,

car mos precx no val re ses te.

Tan m'an lunhat li miey peccat

de ton filh que ai mescabat

parlan, pessan e cossenten,

e tan son gran miey falhimen

qu'ieu non cug atrobar perdo,

si tu non prendes ma razo.

Razo ai dig. Donc es razos

que de lui me vengua perdos?

Oc, razos, car el a promes

que ja no falha sa merces

a sels que querre la volran,

ja tan forfaitz non li seran.

Et enaisi o preziquet

et en escrig nos o laisset,

e det nos en senhal certan,

can perdonet al publican.

E si fetz a la Magdalena,

c'adoncx era de peccat plena,

et al layro, que merce l quis,

promes e donet paradis;

et a sant Peyre perdonet

si tot tres vetz lo reneguet.

Tot aiso sai et ai legit.

Et enqueras ay may auzit

que sant Paul volc tirar a se,

si tot no l fazia per que.

Be sai donc qu'el deu perdonar,

qui l sap ni l vol merce clamar,

e par qu'en sia pus tengutz,

depus qu'en ton cors fon vengutz,

qu'enans era nostres creaires; 

d'aqui enant fon nostres fraires.

E si nosens nos fa falhir,

deu nos o pus leumen partir.

Pero car a tu tanh trop pus

el qu'es tos filhs, so sab cascus,

e mos entendemens sertas,

qu'ieu aia perdo per tas mas.

Dir de non a te non pot ges,

car si tot s'es Dieus, tos filhs es.

E cel que mandet mair' onrar,

ges en te non o pot bercar. 

E pus lunh' autra tan no val

ni aguist anc par ni engal,

aisi, dona, com vales may,

magers poders cre que t'eschay. 

Jes ieu no m vuelh de tan gabar,

qu'ieu saupes tas lauzors comtar,

ni per temensa de pauc dir

no m vuelh ni m deg del tot giquir.

Al mielhs donc que dir o sabrai,

de te lauzar m'entremetrai.

Legit ai qui fo Moyzes,

e plac a Dieu que li mostres

un boisso de foc escompres, (romiguera de foc que no se cremabe)

pero no s'en gastava res.

Encar ai may apres ligen, (encara hay mes adeprés lligín)

con lo fraire de Moyzen

ac una vergua c'om pauzet

ab d'autras on Dieus li mandet,

e de la verga viron tug

que portet flor e fuelh' e frug;

so vi lo pobol d'Israhel. 

Pueis volc Dieus ad Ezechiel

autra meravilha mostrar,

per nostra fe mielhs cofermar.

Le sans hom comta que vezia

una porta que no s'obria,

e dis li Dieus: "Clauza sera

tos temps, que hom no i intrara,

mai solamen le rey dels reis

que la retenc a si mezeys."

En tres cauzas que dichas ay,

s'enten aisi com yeu dirai,

co fust maire de Jesu Crist

e tostemps verge remazist.

Aisi co l boissos no fon ars,

si tot le foc y fo espars,

per ver fon ta vergenetatz

salva, can Dieus y fon intratz.

Aisi co la verga flori

ses tot' humor que non senti,

aguist tu frug que ses semensa

d'ome venc a vera naissensa.

E la porta, que l sans hom vi, (Ezequiel)

que a lunh home no s'obri,

mas al gran Senhor solamen,

yest tu, dona, certanamen.

Maire fust e verges ades,

adonc et enans et apres,

e ja degus non an doptan,

co verges poc aver efan.

Car qui sap lo poder del filh

ja del naisser no s meravilh.

Ben pot naisser de verge pura

cel c'a poder sobre natura.

Et aisi co vezem del rai

que d'otra per lo veire vai, (que traspasse lo vidre)

ses tot dan al veire tener,

aisi fo del tieu filh per ver,

qu'intret en te per sa vertut,

que anc re no y ac corumput; (corromput)

e per vertut tot atressi

ses ren corumpre si n'isi, (sense res corrompre sen va eixí)

et es fals e fora de fe

qui fermamen aiso no cre.

Guiraut Riquier. Pus astres no m'es donatz + Amors m'auci, que m fai tant abelhir +++

Guiraut Riquier.

I.

La primeira retroencha d'en Guiraut Riquier, facha en l'an 1270.

Pus astres no m'es donatz

que de mi dons bes m'eschaya,

ni nulhs mos plazers no l platz,

ni ai poder que m n'estraya,

ops m'es qu'ieu sia fondatz

en via d'amor veraya;

e puesc n'apenre assatz

el Cataluenha la gaya (en Cataluña, Catalunya la gaya, alegre)

entre ls Catalas valens (entre'ls catalans valens)

e las donas avinens. (y les dones avinens : majes)

Quar dompneys, pretz e valors,

joys e gratz e cortezia,

sens e sabers et honors,

belhs parlars, bella paria

e largueza et amors,

conoyssensa e cundia

troban mantenh e socors

en Cataluenha a tria

entre ls Catalas valens

e las donas avinens.

Per qu'ieu ai tot mon acort

que d'elhs lurs costums aprenda,

per tal qu'a mon Belh Deport

done razon que m'entenda,

que non ai autre conort

que de murir me defenda.

Et ai cor, per penre port,

qu'en Cataluenha atenda

entre ls Catalas valens

e las donas avinens.

E s'ieu entr' elhs non aprenc

so per qu'amors guazardona

servir als sieus, don dan prenc,

no y a mas qu'om me rebona;

quar tant d'afan ne sostenc,

que m'a gitat de Narbona.

E per gandir via tenc

en Cataluenha la bona

entre ls Catalas valens

e las donas avinens.

Tan suy d'apenre raissos

que d'amar ai fallensa,

que nulhs pessars no m'es bos

may selh qu'als verays agensa;

e quar no l say ad estros,

vau per bona entendensa

querre e trobar cochos

en Cataluenha valensa

entre ls Catalas valens

e las donas avinens.

(N. E. ¿En qué lengua se entendería Guiraut Riquier con los catalanes valientes y las mujeres majas? Pues en occitano, está clarísimo.)

II. 

Breu doble d'en Guiraut Riquier, l'an 1265.

Amors m'auci, que m fai tant abelhir

sella que m plai; quar neys no m n'eschai gratz,

ni ai poder ni cor qu'allor me vir,

et es ma mortz qu'ieu ben am, non amatz,

per que mos chans diversa.

Mout ai chantat, que anc no plac auzir

a lieys qu'ieu am: per que m suy acordatz,

pus mas chansos ab precx no vol grazir,

qu'est breu doble fassa, e si li platz,

tenrai via traversa.

Nueg e jorn pes co pogues avenir (nit y día penso com puguera avindre)

en far son grat; per que m suy assaiatz

en tans chantars; qu'estiers non li aus dir (tans, no tants)

los mals qu'ieu tray; et on pus suy sobratz,

yeu la truep pus enversa.

Mos Velhs Deportz, est noms me fa mentir,

qu'ab desconort lo dic; quar no m'aidatz,

mos dobles mals se tersa.

III. 

Serena d'en Guiraut Riquier, l'an 1263.

Ad un fin aman fon datz

per si dons respiegz d'amor,

e l sazo s e l luecx mandatz.

E l jorn que l ser dec l'onor

penre, anava pessius

e dizia sospiran:

"Jorns, ben creyssetz a mon dan,

e l sers

auci m e sos loncx espers."

Tant era l'amans cochatz

de la deziran ardor

del joy que l'er' autreyatz,

qu'elh se dava gran temor

que l ser non atendes vius.

E dizia sospiran, etc.

Nulhs hom non era de latz

a l'aman, que sa dolor

no conogues, tant torbatz

era ab semblan de plor;

tant li era l jorns esquius.

E dizia sospiran etc.

Mout es greu turmen astratz

a selh qu'ab nulh valedor

no s pot valer; donc gardatz

d'est aman, en qual langor (d'este amán)

era l jorn d'afan aizius.

E dizia sospiran:

"Jorn, ben creysses a mon dan, (día, be creixes al meu mal; daño)

e l sers

auci m e sos loncs espers."

IV.

E car diversamen

auch pages apelar,

si com sabon uzar

per obras o per als;

e dels menestairals (menestrals)

aug lo meteis semblan; (escolto lo mateix)

dels mercadiers, que van

o estan, atertal (atretal, autretal)

(mas dels borzes no m cal

aras parlar estiers);

et aug los cavaliers

diversamen nomnar,

e ls clergues apelar,

com hom pot, pus onran,

los noms divarian.

E, si us ai dig desus,

dic que l devers e l'us

son per dreg acorsat,

qu'en generalitat

a trops especials,

que cascus generals

per alcuna razo,

si com de regio,

terras, vilas e gens,

e tot propriamens

es per dever nomnat:

per que m'ai albirat

que fora covinen

de uzar eissamen

de noms entre joglars.

Que non es benestars

car entr' els li melhor

non an de nom honor 

atressi com de fach.

Qu'ieu ne tenc a maltrach

c'us homs senes saber

ab sotil captener,

si de calqu' estrumen

sab un pauc de prezen,

s'en ira el tocan

per carrieiras, sercan

e queren c'om li do;

o autre, ses razo,

cantara per las plassas

vilmen, et en gens bassas

metra queren sa ponha,

en totas, ses vergonha,

privadas et esternas;

pueys ira s n'en tavernas,

ab sol qu'en puesc' aver;

e non auzan parer

en deguna cort bona.

Car hom aquels mensona

ses autre nom joglars,

ni sels, que trasgitars

es lor us ses als far,

ni cels que fan jogar

cimis ni bavastels,

ni d'autres, que capdels

bos non lur es donatz.

Car per homes senatz,

sertz de calque saber,

fon trobada per ver

de premier joglaria,

per metre ls bos en via

d'alegrier e d'onor.

L'estrumen an sabor (los instrumens)

d'auzir d'aquel que sap

tocan issir a cap, (issir : eixí, ixí, eissí)

e donan alegrier:

per que l pro de premier

volgron joglar aver,

et enquer per dever

n'an tug li gran senhor.

Pueis foron trobador,

per bos faitz recontar

chantan e per lauzar (cantán y pera alabá; loar)

los pros et enardir

en bos faitz: car chauzir

los sap tal que no ls fa

ni jes dever non a

del far, tal los ensenha:

per qu'ieu, que qu'en avenha,

no m puesc tener del dir.

Aisi a mon albir

comenset joglaria,

e cadaus vivia

ab plazer entre ls pros.

Mas er es tals sazos,

et es lonc temps avuda,

c'una gens s'es moguda

ses sen e ses saber (sense señ y sense sabé, sabiduría)

de far, de dir plazer,

e senes conoissensa, (y sense coneixensa, coneiximén)

que prendo captenensa

de cantar, de trobar

o d'esturmens tocar

o d'als, ses tot dever,

ab que puesca querer,

per enveia dels bos.

E son tan tost gilos,

can vezo ls bos onrar

als pros, e ve'n afar

mantenen del maldir.

E no s degra sofrir

per ren a mon semblan.

E vey que hom los blan

e ls tem may que ls senatz.

E pueis tant es baisatz

lo noms de joglaria

d'onor, que no y solia

caber aquela gens,

es me greu dels sabens

trobadors; car clamat

non an el temps passat

so qu'er m'avén a dir: (se troben mol poques tildes)

que fesson devezir,

a cui que mielh taisses,

que cascus nom n'ages

per so que saupra far,

e tuch fosson joglar

en general estar

per sol un fag a far,

si pus non y agues,

si com es de borgues.

V.

En son palays, on ela vay jazer,

ha cinc portals, e qui ls dos pot hubrir, (obrí; abrir)

greu passa ls tres, mas leu n'es per partir;

e viu ab gaug sel que y pot remaner;

e poia y hom per catre gras mout les, (cuatre grasons, escalons)

e no y intra vilas ni mal apres,

c'ab los fals son el bari albergat,

que ten del mon pus de l'una mitat. 

Mout y ay cossirat

d'aquest palais, cals es,

e trobi en mon pes

c'aiso es la persona

de cui l'azautz s'adona

en l'autra per vertat.

E l portal perilhat

son aquist que us vuelh dir:

far saber lo dezir,

per amoros semblans

o per ditz mout doptans,

per si o per autrui.

Pero mielhs es de lui,

si s pot gent ayzinar;

car amors ses selar

non pot venir a port.

Veus lo premier trop fort

e perilhos d'intrar!

E l segons es, so m par,

d'umils precx perceubutz,

que sia retengutz

per servir ad honor:

aquest deu far temor

e dopte gran d'obrir.

E l ters es per ver dir

servirs ab gran aizina,

que vezis ni vezina

non la puesca saber,

conoisser ni vezer;

car mout grans perilhs es.

E l cartz es mout cortes:

so es baizars de grat.

E si fos costumat

c'om remazes aqui,

l'amors non agra fi

ni morira tan leu.

Mas lo quinz es trop greu,

qu'es lo faitz, per que mor

l'amors c'om te al cor

entro qu'en es passatz.

E'n Guirautz com senatz

dis o cubertamen.

Le palais d'avinen,

on amors vay jazer,

es sert, al mieu parer,

la persona amada;

e l cinc portal d'intrada

son silh que dig vos ai.

Mas dels portals dis mai

en Guirautz ses mentir:

e qui ls dos pot hubrir,

greu passa ls tres, mas leu n'es per partir.

Mout o saup azaut dir;

car tug son perilhos

li trey, ab que pels dos

sia hom leu intratz.

E qui ls a totz passatz,

a issir lo'n cove,

pus son dezir a ple,

co vos ai dig desus. (desus, dessus, de suso, amún)

Mout o dis bel e clus

selh qu'en sabia l ver:

e viu ab gaug sel que y pot remaner.

El o dis, car poder

del remaner non ha

negus, pus que l desva

sos dezirs, com dig es.

E pueia y hom per catre gras mout les.

Ver dis, segon que m pes,

e que truep cossiran.

Li gra son benestan:

le premiers es onrars,

e l segons es selars,

e l ters es gen servirs,

e l quartz es bos sufrirs.

E cascus es mout lens

tan que i pueia greumens

hom ses elenegar.

E ditz vertat e par

selh que la chanso fes:

E no y intra vilas ni mal apres.

Ver dis, que l descortes

vilan, mal essenhat,

mal noirit, empachat

no y intran per poder

el palais, on jazer

vai amors, ni 'saiar (essaiar: probá, ensayá)

non auzan de puiar (no osen de pujá)

los grazes per lunh fag;

ni cre c'us s'en empag,

car de lor no s cove.

E dis enquer trop be

so de que ditz vertat:

c'ab los fals son el barri alberguat

que ten del mon pus de l'una mitat.

Ben ditz sa voluntat

e pogra de mais dir,

que las nou partz m'albir

que l barris ten del mon,

e que tug aquel son

albergat malamen.

Barris es veramen

ditz so que foras vila

es bastit senes guila

entorn e pres del mur,

per so que pus segur,

tot cant y es estia, -

que ben leu no faria, -

e pus assolassat.

El barri son poblat

silh que venon derrier.

E y so fag li palhier,

escuras e boals,

e y fa hom los cortals,

per tener bestiar. (y s'hi fan los corrals pera tindre bestiá)

Car greu veyretz estar

en barris los melhors

homes dels locx ausors,

ans son mout gen cazat.

Per que fon comparat

a barris gent e be.

Ad ayso no m cove

pus dir, c'assatz s'enten,

mas que dey belamen

de la quinta parlar

cobla, segon que m par. 

en declaran lo ver.

Peire de Corbiac. Domna, dels angels regina, + Lo tezaurs

Peire de Corbiac.

Domna, dels angels regina,

esperansa dels crezens,

segon que m comanda sens,

chan de vos lenga romana;

quar nulhs hom justz ni peccaire

de vos lauzar no s deu traire,

cura sos sens mielhs l'aparelha,

romans o lenga latina.

Domna, roza ses espina,

sobre totas flors olens,

verga seca frug fazens,

terra que ses labor grana,

estela, del solelh maire,

noirissa del vostre paire,

el mon nulha no us semelha

ni londana ni vezina.

Domna, joves, enfantina,

fos a Dieu obediens

en totz sos comandamens,

per que la gens crestiana

cre ver e sap tot l'afaire

que us dis l'angels saludaire, (San Gabriel)

quan receubes per l'aurelha

Dieu, cui enfantes vergina.

Domna, verges pura e fina,

ans que fos l'enfantamens,

et apres tot eissamens,

receup en vos carn humana

Jesu Crist, nostre salvaire,

si com ses trencamen faire

intra l bels rais, quan solelha,

per la fenestra veirina.

Domna, vos etz l'aiglentina

que trobet vert Moysens

entre las flamas ardens,

e la toizos de la lana

que s moillet dins la sec' aire,

don Gedeons fon proaire;

e natura s meravelha

com remazetz intaizina. (enterina)

Domna, estela marina

de las autras plus luzens,

la mars nos combat e l vens;

mostra nos via certana:

car si ns vols a bon port traire,

non tem nau ni governaire

ni tempest que ns destorbelha

ni l sobern de la marina.

Domna, metges e mezina,

lectoaris et enguens,

los nafratz de mort guirens,

l'avilheje (?) onh e sana;

doussa, pia, de bon aire,

vos me faitz de mal estraire;

quar perdutz es qui somelha,

que la mortz l'es trop vezina.

Domna, espoza, filh' e maire,

manda l filh e prega l paire,

ab l'espos parl' e conselha,

com merces nos si' aizina.

Nos dormem, mas tu ns revelha,

ans que ns sia mortz vezina.

II.

 

Lo tezaurs (fin).

Faulas d'auctors sai ieu a miliers et a cens,

mais c'anc non fetz Ovidis ni Tales lo mentens;

mais tan n'an fach auctor trobas e fenhemens,

non poiria comtar a totz mos jorns vivens

las lor genologias e los probainamens,

las artz e ls artificis e los trasgitamens

ni las elluzios d'aquels decebemens.

Mais las gestas maiors sai be triadamens,

de Troia e de Tebas com fo l destruimens,

e com en Lombardia venc Eneas fugens,

com fetz sos filhs Alcanis d'Albana ls bastimens.

Aqui duret l'emperis quatorz' engenramens,

tro que Rems e Romuls, que foron dels parens, (Rómulo, Remo)

feron un pauc recepte, e fon lor guerimens:

so fon Roma la grans, pauc cada pauc creissens,

caps de trastot lo mon e senhoreiamens.

Trop de guerras sofri e moutz esvazimens:

tug foron sei vencut, anc us non fon vencens.

De Cezar, de Pompieu sai ieu perfiechamens (Pompeu, Pompeyo)

las vidas e las mortz e ls entrecaussamens,

los trebalhs e las guerras e los descofimens

que s mogro l'us a l'autre entrecapjadamens;

pero en patz esteron e acordadamens.

Si fo vius Marchus Crassus qui moric aur bevens, (bebén or)

cui tug l'ome del mon feron aclinamens:

no i remas hom ni femna no l dones annalmens, (anualmen)

cadaus per son cap, denier d'aur cessalmens. (sensal; censo)

Neros renhet apres, mais lo sieus renhamens (Nerón)

fon a crestiandat molt grans destorbamens

et a tot l'autre mon grans empeiuramens:

Roma la gran fetz ardre per fols efachamens,

sa mair' e so maistre aucir fetz malamens.

E can fo fach al pobol d'aquel desliuramens,

Vespazias e'n Titus, cui fo l governamens, (Vespasiano, Tito)

passeron la gran mar ab grans naveiamens,

dreg ves Jerusalem, abdui comunalmens. (la toma Vespasiano)

Tant estet enviro lo lor assetjamens,

tro grans cocha de fam fetz cels de d'ins rendens. (los de dins)

Aqui fon de Juzieus grans enviliamens;

trenta per un denier: so fon lo venjamens

del mercat c'ap els fetz Judas lo descrezens, 

que vendet Jesu Crist trenta deniers d'argens. (argén, argent, plata, AG)

Dotze Cezars ac Roma tot enteiradamens:

Costantis fo l dotzes, que per revelamens (Constantino, cristiano)

conoc signe de crotz e fo'n en Dieu crezens:

so fo als crestians molt grans eissaussamens. (exaltamén, aumén)

L'estoria dels Grex no m tol oblidamens,

qu'ieu sai com Alexandris, lo fortz e l conquerens, (Alejandro Magno)

conques dotze regismes en dotze ans solamens,

e can saup que sa mortz seria propdanamens,

parti als dotze pars totz sos conqueremens,

car l'avian servit molt honorablamens.

D'estorias de Francs sai ieu continuamens,

e del fort Clodoier, que pels sermonamens (Clovis, Clodoveo)

san Remezi, que fon arcivesques de Rems,

crezet la lei de Dieu e ls seus establimens,

e de Carle Martel, que tolc los demamens,

de Pepin lo petit, com visquet leialmens, (Pipino el breve)

de Carle, de Rotlan los grans conqueremens, (Carlomagno)

que feron en Espanha ab las paianas gens, (España; paganos)

e del rei Lodoic que s'aucis enferens: (Ludovico, Luis)

anc no fo negus reis qu'estes plus engalmens,

c'anc non gazanhet terra ni n perdet autramens.

Las estorias englezas sai ben perfiechamens,

de Bruto, lo truant, co afortidamens

arribet en Bretanha ab grans naveiamens

e venc en Englaterra per far pobolamens: (poblamens, poblassions)

lai venquet Cornilieu, lo gaian, encorrens;

quant ac la terra preza ses contradisamens,

fo partida per sortz en mains de guisamens;

de Merli, lo salvatje, con dis escuramens

de totz los reis engles los prophetizamens. (profecías de Merlín)

De la mort Artus sai per que n'es doptamens, (rey Arturo)

de Galvan, so nebot, los aventuramens,

de Tristan e d'Ysolt los enamoramens, (Tristán e Isolda)

e del clerc lauzengier, per quals lauzengamens

de leis e del rei March parti l maridamens;

de Guillelm lo perdut, com fo terra tenens,

del bo rei Aroet, com fo larcs e metens,

e d'aquels reis en sai que sabon autras gens. 

Senhors, encar sai ieu molt be uzadamens

cantar en sancta glieiza per ponhs e per accens,

triplar sanctus et agnus e contraponchamens,

entonar seculorum, non es menhs us amens,

e far dous chans et orgues e contrapointamens,

e sai be mo mestier aperceubudamens,

tot caresme carnal, quatre temps et avens. (Cuaresma; 4T, adviento)

E sai be cansonetas e vers bos e valens,

pastorelas ab precs amoros e plazens,

retroensas e dansas, e gent-e coindamens.

De totas gens del mon sai aver grazimens,

de clercs, de cavaliers, de domnas avinens,

de borges, de joglars, d'escudiers, de servens;

e sai esser del segle ben e ginhozamens,

retenc los fols e ls savis, a cascu sui plazens,

e m sai guarar d'enueitz e de deschauzimens,

e m tenc en gent parlar et en ensenhamens:

e qui aisso non a, non pot esser valens.

Ab totz me sai aidar, ab fols et ab sabens:

ab fols passi com puesc, ab savis saviamens.

Senhors, so's mos tesaurs e mos amassamens,

mos jois e mos repaus e mos delechamens.

E que m tanh si no ai d'aver grans cobramens

que m tengua en paor ni en consiramens?

Set jorns de la setmana m'estau alegramens,

que non ai consirier ni negus pensamens.

Senher Dieus, ja no us quier trop grans tezauramens,

mas santat a mon cors et assaciamens, 

tan cant viurai al segle, vianda e vestimens,

e que m des far las obras, que m sian salvamens

al dia del juzizi, vers Dieus omnipotens.