jueves, 19 de noviembre de 2026

Si N'At de Mons agues; Wilhelm Bernhardt + Anhang (Ende)

V.

Si N'At de Mons agues; Wilhelm Bernhardt

Si N'At de Mons agues
Senhor, que conogues,
On pogues cossirar
Faitz ni ditz a lauzar,
Ab gaug et ab plazer 
Mostrera son saber;
Car aitals es sos sens,
Que faitz e ditz plazens
Volria sovenir
Tostemps a son cossir.
Mas, per fauta del be,
Cossira so que ve,
E planh, car nulhs homz pros
Ama far falhizos
Ni cre vils cocelhiers;
E planh, car cavayers
Ve lunhar als senhors,
Car dans es e dolors,
A decazer valor;
E planh, car li senhor,
Que solon mot valer,
An aisi lor voler
Tornat de sus en jos,
E l fals e l lauzengier
Son senhor e sobrier
Sobre totz en lor tortz.
E d'esta colp' es fortz
Dans als bos servidors
E blasmens als senhors
Per los peccatz, qu'en fan.
Mot m'o tenc ad afan,
Car nulh falhir m'albir,
Car so que non dezir,
M'aven a cossirar.
Mas l'afan vuelh portar
Per un pauc d'esperansa,
Car ben leu a semblansa,
De mos ditz pessara
Calsacom, qu'en pendra
Calque melhuramen.
Tan conois et enten
E mal e be cascus,
Que greu fa faitz degus,
Ni ditz tan maistrat,
Que silh, que l'an vezat,
Non esmon son albir;
Greu auzera falhir
Negus, si s'albires,
Com silh, que l'estan pres,
L'aesman son cujar.
D'ome de pauc afar
No s pren homz gaire cura,
Mas can per aventura
Senher fa mal o be,
Leu enten homz per que,
Car on mager sera,
Mais albiradors a.
Qui s pleya de falhir,
Mens o pot escondir,
On pus es poderos;
Pus par la falhizos
D'aquel, com pus perve;
Car on major loc te,
Pus s'espan sos ressos.
Et es pus nelechos,
Qui per mens d'obs fa mal;
E si l malfars no l cal,
El fa falh' ades pus.
E deuria cascus,
On pus pot, que s vol far,
Pus en dieu cossirar
E mens prezar falhir.
Per c'omz se deu chauzir
Pus, on pus es onratz,
Ni pus pot so que l platz,
Que no fassa falhensa,
La una per temensa
D'encolpar sa valor,
E l'autra per amor
De dieu e de son pretz.
Aisi, com dir m'auzetz,
Deu esser, mas non es,
Ans vezem apales,
- En tal temps em vengut -
Que l senhor pus temsut
Fan mays mals e peccatz.
Silh, cuy es comandatz
Le mons, per governar,
Sabon assatz vedar,
C'omz se gar de falhir,
E sabon be punir
Per dreg e neys part dreg;
Mas le mal e l neleg,
Que vedan, fan ilh pus.
Ai! com a l sen cofus,
Qui so que veda, fa!
Pauca de temor a
De dieu ni de blasmar.
Avengut es, so m par,
Al temps, que li pastor
Tornan lop raubador.
Totz le mons es plejos
Trop, de far falhizos,
Car falhir vol degus,
E l senhor ades pus.
Tals es lo temps tornatz;
Vers es e par. Gardatz
Dels mals, c'omz fa, cal so
Pejor segon razo;
Totz vizis cossiratz;
Erguelhs e cobeitatz
Son major e pejor.
E nostre gran senhor
An mays, per veritat,
Erguelh e cobeitat,
E s'auzan mais plejar
De tot cant volon far,
O sia bes o mals.
Hom bas o cominals
Vol soven far falhensa,
Que s'opte per temensa
D'aco, que fort dezira;
Mai senher, can s'albira,
Que no sera punitz,
Es piejer et arditz,
A complir son dezir.
Assatz par per albir,
C'omz sia pus plejos
O piejer, ergulhos,
On major poder a.
Mas contra semblan va,
C'omz, que mais a rictat,
Aja mais cobeitat;
Per o vers es proatz.
Gardatz las cobeitatz
D'un rey o d'un pajes.
Ges us pajes non es
Cobes de gran afar,
Mas sol d'aco, que l par,
Que pot leu conquerer;
Per que non pot tener
Sa cobeitatz gran dan.
Homz es cobes d'aitan,
Com l'aesma sos sens,
E pot sertanamens
Conquerir et aver.
Per c'omz de pauc poder
Non es cobes de gaire;
Mas homz, que pot mot faire,
Pot mot cobezejar.
Veritatz es e par,
Que nostre senhor fan
Als grans mals et als dan
Per lur gran cobeitat.
Mas d'aiso dic pecat,
Car tot lor tort lur do;
Que l senhor foran bo
Cominalmen assatz,
E par, car a totz platz
Aver pretz e lauzor,
Si vil cocelhador
No ls fesson desviar
Ab vil cosselh donar.
E par, que cascus fa
Leumen so que volra
Sos cocelhs acordatz.
Senher fa so que platz
A son cocelh leumen;
En tot par a son sen,
Que mielhs poiria far.
Cosselhier fan laissar
Tot jorn a lur senhor
Son cocelh per lo lor,
On mans trafecx se gira.
Cascus per se s'albira
Leumens e s'aparelha,
Can senhor acocelha,
Com puesca son pro far.
Cascus vol far obrar
Sos senhors a sos obs,
Can pot; et a ne trops
Cocelhadors aitals,
Que non cocelhan d'als,
Mas d'aver ajustar.
Cocelhador, cuy par
Riqueza mager bes
Que pretz, fan a pales
Cobe lur bo senhor.
Car senher ses valor
Vol, qui valor non a,
Per que res non deca
Tant son pretz a senhor,
Com vil cocelhador.
Vil cocelhador so
Lauzengier e lairo.
Mas li fals lauzengier
Fan pieitz de lur mestier
Que lairo ni trachor,
Si com vos dic alhor,
Si membrar vos o cal.
Aquilh fan tan de mal,
Que ab lor cocelhar
Li vedan de ben far,
E fan li far peccat,
Per que pert sa bontat
E sa bona lauzor.
Mil tans notz a senhor,
Qui l fa falhir son vol,
Que qui l pana ni l tol.
Car si tot s'es iratz,
Qui l tol ni l pan' assatz,
A de que restaurar;
Mas a greu pot cobrar
Pretz, si l pert per falhir.
Per c'omz degra punir
Mil tans lauzenjadors
Que lairos ni trachors,
Car mil tans fan de mal.
May dire deg engal
Razo per ambas partz.
Ja, cant es bos l'esgartz,
Non l'ira fort entorn,
Car pur que senher torn
A mes adins so sen,
Ab aquel espaven
Fa ls autres totz fugir.
Cascus pren son albir
Al voler del senhor:
Si l senher vol valor,
D'aco l vol hom servir;
Si l senher vol falhir,
Pro troba servidors.
Entorn los bos senhors
Se fan las bonas gens,
Car la vertutz e l sens
De senhor cabalos
Fa ls vils per forsa bos
E ls bos melhors ades.
E l bon tornan engres
Tertal, e l mal pejor
Entorn avol senhor
Per avols noirimens.
Per que dizon las jens:
Cal senher, tal mainada;
Veritatz es proada.
Senher non deu sofrir
Sels, que l'auzan falhir,
Ni l adreg servidor
Servir avol senhor,
Car tortz es e peccatz.
Las soi et enojatz
E vuelh a mon cor mal,
Car tan s'es en aital
Cossirier estancatz;
Car aquo, que desplatz,
Non tanh a mon cossir.
E car vuelh escantir
L'enuech e la dolor,
Vir mon cor en amor,
Per cobrar ma vertut,
Car amors da salut
Contra tot mal saber.
E vuelh far fort plazer
Als novels amadors,
Que m preguan, que d'amors
Lor don calque doctrina.
Et yeu am d'amor fina
Al pus que puesc ni sai,
Per que platz ades mai
En amor cossirar.
D'amor vos vuelh mostrar
Premier, co s fa ni ve,
Tot aiso, co s cove,
Per cantas razos platz,
Per tal que conoscatz,
Com es bona vertutz,
Ni cals bes s'en adutz,
Qui ben sap son pro far,
Ni co s tanh ades far,
Can no pot pro tener.
Amors, segon mon ver,
Nais e pren sa figura
De vertut de natura
En calque son semblan,
E comensa gardan
O d'auzir o senten
O de calacom sen,
Si que s fa volontatz,
Can mes tan aizinatz
A vertut sos semblans.
Sempre l'en pren talans,
Qui l ve, ni l'au, ni l sen,
E del talen, que l pren,
Ve l dezirs e l plazers.
Plazers es lo vezers
Gardan o cossiran,
Dezirs, can ve l semblan,
Co l puesca mielhs aver;
E can troba l plazer
Ni l dezir de bo for,
Tira l tro ins al cor.
Pueys a nom voluntat,
E l'amador an dat
Al voler nom d'amor.
Cascus en son auctor
Ditz, que s'amors es grans;
On tot n'es rancurans,
Cant ama sols ses pus,
Dire s pot, car es us.
Mas a mi par vertatz,
Que l nomz dels nomz es datz
Al verp entre la gen.
Cant ama solamen,
Us volers ades par,
Que s deu verp apelar.
Mas amors es nomz vers,
Faitz entre dos volers,
Can l'amans es amatz.
Mas us acostumatz
Escuza fals parlar;
Et homz, segon que l par,
Co fassa mielhs entendre,
Deu en loc del verp pendre
Semblan a son parlar.
Per qu'ieu non vuelh ostar
Del us dels ancessors.
Segon nostres auctors
Amors es volontatz,
Mai volers es assatz
Generals part amor;
C'omz pot voler folor
Ses amor a malfar,
Mas non podetz amar,
Si non so que vulhatz.
E can la volontatz
Es en amor bastida,
La vertutz e la vida
Remira son semblan
Al pus que pot gardan
D'uelh o per autre sen,
E conquier mantenen
E met dins sa mayo
L'emergenassio
Del semblan e l parven.
E can per falhimen
De loc la vista s vira,
Vertutz gard' e remira
Pensan e cossiran
Le parven del semblan;
E car le pus plazens,
Le semblans que l parvens,
Garda vas totas partz.
E can sabers ni artz
Li mostra per son esme
Loc, que l semblans l'aesme,
Rete l loc ab membransa.
Pueys a nom esperansa;
E d'aquel bon esper
Noiris homz lo plazer
E l dezir en amor.
Amors vieu de sabor
De son plazer jauzir;
Plazers vieu de dezir,
Dezirs vieu d'esperansa.
Vec vos a ma semblansa
Comensamen d'amor.
Amor an l'aimador
Per sinc razos e l mon,
E d'aquelas sinc son
Las catr' accidentals,
E l'un' es naturals
A tota creatura.
L'una ven per natura,
L'autra per pietat,
La tersa ven per grat,
La carta d'esperansa,
La quinta d'amistansa
De femna, c'omz tan cre.
Amors naturals ve
Tan esperitalmen,
Qu'ieu non ai tan de sen,
Que m sia clar d'entendre.
Mas par, que s deya pendre,
Can la vida comensa.
Can vida pren naissensa
Ni s part de sa vertut,
Esser a receubut,
Que ama son semblan.
Als no m par pauc ni gran,
Vuelha vertut en se,
Mas amors, tro que l ve
Per acciden d'alhor.
La natural amor
Franh homz leu e soven;
Car hom met son enten
Soven en autrui vol,
E qui l'enten li tol,
A franher la cove;
Mas mantenen reve,
Que cobra son enten.
E pot per acciden
Leu creisser o mermar,
Can vertutz pot sieu far
L'acciden, que l venra;
Pus que receubut l'a,
Ses miega vertut es.
Qui mays cossira ls bes
De vertut natural,
May vol e may lui cal
Aital amor aver.
Per natural voler
No vol far nulhs homz mal;
Per amor natural
Vol et ama cascus,
E may so, que l'es pus
Semblans naturalmens,
Si non es accidens
Contraris al semblan.
Aquesta forsa dan
Li catre elemen,
Car quecx ama fortmen
E vol so que sieu es.
E vol se mager bes
Entre parens ades,
Per so car pus es pres
Lor semblans per natura.
Si trobatz d'aventura
Parent, on que venhatz,
Ab que no l conoscatz,
L'amaretz et el vos
Pus, on pus er d'apdos
Semblans la calitatz.
O coras que veyatz
Dos campios estranhs,
Le profietz e l gazanhs
E l bes vos plazera
D'aquel, que pus sera
De vostra qualitat.
E per la veritat
De sen e de dreitura,
Que dieus da part natura,
Crezem et amam dieu;
Car si tot s'es tot sieu,
Aco li tanh pus pres.
E si per cor engres
O fol homz no s'o tol,
Dieus l'ama fort e l vol
Per aquesta razo.
Mas no l fa gazardo
Per aquesta bontat;
Car al premier peccat
S'entoquet de tan mal,
Que tug n'em per engal
Enqueras entocat,
Tro que nos em lavat
D'aquel premier falhir.
Ni merit ses servir
Non deu nulhs homz aver.
Meritz tanh a plazer
E punirs a forfag.
Per que, car tug em fag
En aquela mestura
De falhir ab natura
Bona, tanh, que l falhir
Ostem per obezir;
Car per contrari venc,
Per qu'ieu albir e tenc
En ma ferma crezensa,
Que ses obediensa
No s pot homz esmendar.
So mal deu homz ostar
Ab son contrari be,
Si com d'acciden ve,
Per el eys acciden,
Per c'omz es veramen
E deu esser jutjatz,
Ves que la voluntatz
Accidentals l'amena.
Lo meritz e la pena,
C'omz deu d'amor sofrir,
Deu atressi venir
D'amor accidental,
Car per la natural
No s fa ni mals ni bes,
Que s meta, si tot s'es
Per se bes e vertutz.
Per acciden s'adutz
En amor pietatz,
Ven fort benignamens.
Can vertutz ve ni sens
Nulh dan a so semblan,
Dolor a d'aquel dan
E vol li far secors;
Et aco es amors,
Et a nom pietat.
Per aital amistat
Perdonet dieus Adam,
Can falhi per lo fam,
Sempre co s penedet;
Per o pena'n portet,
E fo razos e dreitz.
E de nostres neleitz
Trobam tot jorn perdo,
Can volem esser bo,
Per forsa d'est' amor;
Car a nostre senhor
Dol la nostra dolors.
Per que nos fa secors
Tot jorn e par vertatz,
Car non es pietatz
Ses calacom dolor.
Dieus ama d' est' amor,
Per ver, sa criatura,
Doncx per aital natura
Deu dieus esser amatz;
Car per dreg tanh e platz
Amors ad amador.
E ja d'aital amor
Non l'amet anz estiers,
Si non fos parsoniers,
D'aver dolor mest nos.
Et es vera razos
A nostra bona fe:
Qui fermamen non cre,
Que Cristz, nostre salvaire,
Fo vers homz e creaire,
Non pot ses est' amor
Amar son creador.
Car dieus, segon razo,
Mas tan can vers homz fo,
Non ac necessitat;
Per que per pietat
Non l'ama, qui no l cre
Fermamen nostra fe.
Vers es, que totas gens
No so tan mescrezens,
Conoisso dieu d'aitan,
Que aman a semblan
De dieu sa criatura.
Per aquesta dreitura,
Que pietatz adutz,
Dieus es reconogutz;
Car per amor de dieu
Cuja totz un romieu
O senhor o paren
O autre bevolen,
Si l ve necessitatz.
Don pietat ajatz;
On pus fort l'amaretz,
Pus reconoisseretz
En dieu, que vertatz es,
Et es razos e bes.
Mas de may em tengut,
Que dieu e sa vertut
Devem tug ses doptar
Propriamen amar
D'amor de pietat,
Pus que dieus nos a dat
De tota sa vertut,
Que no s'a retengut
Ren, c'omz non aja part.
Homz fa tort, si depart
Ni tol a nulh' amor
Son semblan amador.
Per totas las razos,
Per que dieus ama nos,
Lo devem nos amar;
Vers es e dreitz e par
Per razo natural.
Et yeu, que fatz tan mal,
Per servir ma vil vida,
Clam ab m'arma marida
Merce per sest' amor
A dieu, nostre senhor,
Que m do sen et aizina,
Que ma fis sia fina
De bona voluntat;
E l cors, que fa l peccat,
Aja l merit del dan.
Al ver dieu me coman
Et a sa pietat.
Amors, que ven per grat,
Es tota de plazer.
Si vezetz captener
Home covinenmen,
Ni l vezetz bel ni gen,
Sempre l'auretz amor;
O si, per sa valor,
Auzetz home lauzar,
Si tot no us a que far,
Mantenen l'amaretz,
Ses que non atendretz
Nulh autre jauzimen.
O dona covinen
Amaretz de bon grat
Per sa bela beutat
O per sa captenensa
Ses tota entendensa,
De s'amistat aver,
Solamen, per vezer
Tot so que us es plazens.

//

Anhang.

Wir fügen das Gedicht "La valors es grans e l'onors", das der Teil der Hs. R., dem Apfelstedt's Copie entnommen ist, nicht enthält, bei, und zwar nach dem Druck von Bartsch (Chrest. prov. 4 p. 303):

Chrestomathie provençale, Karl Bartsch, Eduard Koschwitz, Eduard Wechssler (+ Index)

La valors es grans e l'onors
el fach el dig el bel semblan
cortes e franc e benestan
dels reys e dels autres senhors;
mas fag ni dich ni semblan plazentier
tan solamen non dono pretz entier,
qu'om pot falhir tant e far mals e tortz,
que perdral pretz que l dona bos esfortz.
Dels reys fora grans lurs lauzors
qui be cossiral ben que fan; 
mas de falhir se plevon tan
quel blasme tol al laus son cors.
el rey son plus de falhir prezentier,
quar greu auz' om vedar so que reys quier;
per que de rey cuy falhirs es deportz
esta sos pretz en perilhozas sortz.
Si falhirs fos tan grans temors 
cum es dans ad aquels quel fan,
ja no falhira tan ni can 
negus per fort quel fos sabors. 
falhir apel so don blasmes se mier, 
qu'autre falhir no sai nulh cossirier; 
mas quan cossir dels dans, 
quals es plus fortz, 
mais notz blasmes que res, 
neis que la mortz.
Morirs es mals sil falh valors
e val tan quan destrigual dan,
doncx qui falh ni forssa tot l'an;
mas qui no val, mortz l'es secors:
doncx per blasme vedar a mortz mestier,
mas part blasme no vey nulh pejurier,
ni leu no ven paors ni desconortz
de si meteis qui de blasm' es estortz.
Blasmes es grans e deshonors
a rey que leu man ni desman,
quar sembla de leugier talan,
e leu par bes so qu'es follors.
reys deu aver dur cor e dreiturier,
que non aja voler ni cor leugier
ni camge leu sos sens ni sos acortz;
quar qui leu vol leu falh e leu s'estortz.
Reys d'Arago, senher, on pretz se mier, 
vos voletz be so que hom vos profier;
doncx ja de dieu que tant es grans e fortz
servir nos vir vostre valens esfortz.

//

Inhalt:

Der Dichter beklagt sich, dass er keinen Herren kennt, dessen Thaten und Worte er lobend verkünden könne; bei, dem Mangel an Lobenswertem klagt er über die Schlechtigkeiten, die er begehen sieht, über unredliche Ratgeber, über die Abnahme von Trefflichkeit und über die Sinnesänderung der Grossen. Falsche und Schmeichler spielen die Herren an den Höfen, woraus guten Dienern Schaden, den Herren aber Tadel erwächst (1-30).
Der Dichter will, obwohl es ihm Ärgernis bereitet, über das, was ihm zuwider ist, Betrachtungen anstellen, damit mancher hieraus Belehrung schöpfen und sich bessern möge. Jeder weiss, was gut und böse ist, und er würde schwerlich in Böses einwilligen, wenn er darüber nachdächte, wie die, welche ihm nahe stehen, sein Denken und Thun beurteilen. Auf einen bedeutungslosen Menschen achtet man kaum, aber je höher die Stellung ist, die Jemand einnimmt, um so Mehrere giebt es, die sein Thun beurteilen. Jeder sollte daher so viel als möglich sich in Gott beraten und sich vor Sünde hüten, einmal aus Furcht, sich zu erniedrigen, dann aus Liebe zu Gott und aus Achtung vor seinem eignen Wert. Leider geschieht dies nicht, vielmehr sieht man die gefürchtetsten Herren, welche die Welt beherrschen, und die vor Vergehen warnen und sie bestrafen sollen, gerade das, was sie verbieten, selbst begehen. Es ist eben eine Zeit gekommen, wo die Hirten zu Räubern geworden sind und wo sich keiner vor einer Sünde scheut (31-110).
Hochmut und Begierde gehören zu den schlimmsten Lastern, gerade sie findet man bei unseren Grossen häufig. Einen Menschen von niedriger Stellung hält oft Furcht vom Vergehen zurück; aber wenn ein hoher Herr bedenkt, dass er unbestraft bleibt, so wird er um so eifriger bedacht sein, seinen Wünschen nachzukommen. Der Mensch ist begierig nach dem, was er zu erlangen im Stande ist; je mächtiger nun einer ist, um so höher gehen seine Wünsche hinaus (111-150).
Die Sünden, die ein Grosser aus allzugrosser Habgier begeht, darf man ihm jedoch nicht allein zur Last legen; die Herren wären im Allgemeinen ganz gut, wenn sie nicht so böse Ratgeber um sich hätten, die sie durch ihren schlimmen Rat vom rechten Wege abbrächten. Ein Ratgeber denkt nur zu oft an seinen eignen Vorteil, er will Gewinne erzielen und Reichtümer zusammen bringen. Nichts zieht den guten Namen eines Herren so sehr herunter wie schändliche Ratgeber, sie sind Schmeichler und Verräter; sie verleiten ihren Herrn zu böser That, wodurch er seiner Güte und seines guten Rufes verlustig wird (151-218).
Nun richtet sich ja Jeder nach dem Wunsche des Herrn. Sieht der Herr auf Trefflichkeit, so thun es auch die Diener, will er eine unrechte Handlung begehen, so findet er auch hierzu genug, die ihm willfährig sind. Um einen guten Herrn schaaren sich brave Diener. Ein edler Herr vermag durch seinen guten Einfluss manchen elenden Menschen zu einem rechtschaffenen, und die Guten immer noch besser zu machen; bei einem gemeinen Herrn findet das Gegenteil statt; mit Recht sagt daher das Sprüchwort: Wie der Herr, so der Knecht. Ein Herr soll also niemals solche um sich dulden, die es wagen, ihn zu Vergehen zu verleiten, und ein rechtschaffener Diener soll sich nie an einen gemeinen Herrn halten (219-249).
Um seinem Gemüt durch solche Betrachtung nicht noch mehr Kummer zu bereiten, wendet sich der Dichter einem anderen Gegenstande zu; er will jungen Liebenden über die Entstehung und das Wesen der Liebe Belehrung erteilen. Die Liebe entsteht zunächst auf natürlichem Wege; man beobachtet, sieht, hört, fühlt, es ergreift einen Lustgefühl, woraus Verlangen und Gefallen erwächst. Wird das Herz von diesen Gefühlen ergriffen, so entsteht Wille, den man freilich nicht ganz richtig - als Liebe bezeichnet; doch der hergebrachte Gebrauch entschuldigt falsche Redeweise. Wille ist nämlich allgemeiner und geht oft weit über Liebe hinaus. Es kann zum Beispiel Jemand leicht in etwas Thörichtes einwilligen, ohne gerade Liebe oder Neigung zum Bösen zu haben; aber lieben kann man nur das, was man gern hat. Wenn der Wille auf Liebe beruht, so spiegelt sich dies im ganzen Benehmen, im Blicke, wieder. Mit Liebe ist Hoffnung verbunden; durch sie fördert der Mensch sein Wohlgefallen und sein Verlangen (250-364).
Der Ursprung der Liebe kann ein fünffacher sein; in einem Fall ist sie jedem Geschöpf eigen, in den übrigen vier hängt sie von Zufälligkeiten ab. Einmal ist sie von Natur da, ferner wird sie durch Wohlgefallen erweckt, oder durch Mitleid oder durch Hoffnung erzeugt; endlich haben wir noch die Liebe zum anderen Geschlecht (365-377).
Um zu begreifen, wie natürliche Liebe entsteht, dazu reicht der Verstand nicht aus; sie nimmt ihren Anfang mit dem Beginn des Lebens. Die natürliche Liebe wird zuweilen durchbrochen, auch kann sie sich durch irgend einen Zufall steigern oder verringern. Durch sie scheut man böses Thun, liebt man seinesgleichen, seine Angehörigen und Verwandten, sein Eigentum. Kommt man in eine fremde Gegend, wo Verwandte wohnen, so wird man sich, selbst wenn man sie nicht kennt, doch zu ihnen hingezogen fühlen. Mit Verstand und mit Recht glauben wir an Gott und lieben ihn. Gott liebt seinerseits den Menschen, aber er belohnt ihn nicht deshalb; vielmehr hat der, welcher eine Sünde begangen hat, sich davon zu reinigen, denn Strafe ziemt der Übelthat, Lohn gefälligem Thun. Man soll in festem Glauben gehorchen und sich bessern (378-479).
Wenn wir einen Menschen Schaden erleiden sehen und Bereitschaft zeigen, ihm zu helfen, so nennen wir diese Liebe Mitleid. Aus Mitleid verzieh Gott dem Adam, wie auch wir beständig Verzeihung von ihm erlangen können. Gott liebt sein Geschöpf, ihn schmerzt unser Schmerz, und er bringt uns deshalb Hülfe. Wir müssen ihm daher Liebe entgegenbringen; aber ohne festen Glauben giebt es keine wahre Liebe. Wer nicht an Christus, den Heiland, glaubt, kann nie seinen Schöpfer vollkommen lieben.
Liebe, die durch Wohlgefallen erweckt wird, zeigt sich, wenn man einen Menschen von schöner Gestalt oder von geziemender Haltung sieht, oder wenn man ihn wegen seines Wertes loben hört; ebenso liebt man eine Dame ohne weiteres ihrer Schönheit und ihres Benehmens wegen (480-562).

//

Anmerkungen.
(Seiten 205-227)

//

Druckt von Breitkopf & Härtel in Leipzig.

Al bon rey, senhor d'Arago, N'At de Mons; (Wilhelm Bernhardt)

IV. (1 : Eine Vergleichung dieses Gedichts mit der Handschrift verdanke ich meinem Freunde Oskar Nobiling in Paris.)

N'At de Mons (Wilhelm Bernhardt, Wendelin Foerster)

Noble de pretz e de razo,
Vertuos et illuminat,
Valen de cors, savi de sen,
Larc de dar, plen d'ensenhamen,
Cabalos de totas valors,
E digne de totas honors
E de totas lauzors aver,
N'Atz de Mons, humils ab cor ver
E ferm, e ples de gran dezir,
Co vos pogues en grat servir,
Baizamen de pes e de mas.
Nulhs homz non pot esser sertas,
Com deu fenir al comensar;
Per c'omz deu, tan can vieu, estar
Ab esperans' et ab temor.
Merce clam a nostre senhor,
Dieu, Jesu Christ, per sa vertut,
Senher, que tostemps vos ajut,
Ad acabar tot can vulhatz.
Vostra sancta benignitatz,
Nobles senher, dignes d'onor,
A la vostra vera valor
Enantir, sia sovinens,
Que res per si tan solamens
Es us homz sols e no val pus,
Ni pot, si donc no l val cascus,
Mot conquerre ni far que pros;
Mays reys es grans e poderos
E temsutz per la bona jen.
Bona gens fa senhor valen,
E bos senher gen de valor.
Totas gens aman lor senhor,
Si l senher lur es bos ni pros;
E senher es pus poderos,
On pus es per sas gens amatz.
Alissandres fo pus onratz
Que nulhs reys, car ac melhor gen;
El fetz sa gen et eyssamen
Sa gens luy senhor sobre totz,
Si que ar es cobes e glotz
Cascus de thezaur amassar.
Le bos reys fazia sercar
Vas totas partz homes valens
E savis, car ab aitals gens
Conquier homz las autras rictatz;
E cant us homz l'era lainatz,
Volia l aver, on que fos.
E senher, que vol homes bos,
Pot n'aver, tan grans mercatz n'es.
Et homz conois senhor manes,
Que bos es, can vol bona gen.
Homz savis, per so car a sen,
Ama tostemps homes senatz,
Et homz, cuy far falhimens platz,
Falhidors, a complir son cor.
Cascus vol sas gens d'aital for,
Que puescan son plazer complir.
Aital sen et aital albir
Deu senher, si pretz vol, aver:
Homes bos amar e voler
E ls mals desvoler e lonhar.
Mas per los bos non pot montar
En pretz, si ls mals ama ni cre:
C'aissi com ab los bos fai be,
Fa mal, can ab avols gens es.
Cascus pren si, o mals o bes,
Manieira d'aital gen, com te.
Per o ges li bo no fan be,
Ni l mal no fan mal totas vetz,
C'omz se tol e s muda sos vetz,
O mals o bos, leu e soven.
Tals es savis et ab gran sen,
Que torna leugeiramen fals,
E tals es vils e vernassals,
Que torna leu cortes e pros,
E tals es en cort cabalos,
Que non ten pro, cant es alhors.
Car cortz vol homes ses valors
E valens de totz menestiers:
Homes descauzitz a portiers,
Homes cauzitz a servidors,
Uficials, bos gardadors,
Ricx homes e larcx de donar,
Car aquilh fan la cort lauzar,
E la cortz es faita per lor.
En cort an obs bon lauzador
Per los bes, que se fan lauzar,
E mal dizedor, per blasmar,
Per tal c'omz se gart de falhir;
Jogador, per solatz tenir,
Car homz no s vuelh apart en ans;
Home, cuy desplatz jocx e dans,
Car aquilh esquivan foldatz;
Home janglos e de solatz,
Per donar gaug et alegrier;
Home suau e plazentier,
A mostrar manieiras e sens;
Ribaut, rapatz, que fan vilmens
Totz faitz, cant an loc e sazos;
Home de vils faitz endenhos,
Car aquilh an cor de be far;
Home fals a forfatz proar,
Car homz fals conois falsetat;
Home lial e de bontat,
Car aquilh dono bos cosselhs:
Aisels trobaretz aparelhs,
Que tug an loc, e mals e bos.
E can senher vol far que pros,
Als pros deu cocelh demandar,
Et als gardans, can vol gardar,
Et a cascu de so mestier.
Qui vol donar, si cocelh quier
Ad home fag d'estalbiar,
So don li fara menuzar
E non aura tan de lauzor.
Qui quier a bon despendedor,
Can deu estalbiar, cosselh,
Greu er, si non ton lo cabelh
Sobr' obs a so que deu gardar.
Nosens es, cosselh demandar
Ad home de so que no sap;
Et es paucx planhs de son mescap,
Qui ses cosselh vol gran fag far.
Per que senher deu fort gardar,
A cuy quier cosselh ni cuy cre,
Ni qui l fa mal ni qui l fa be,
Ni cuy tener ni alonhar.
Can homz vol mays be que mal far,
Bos es, si tot ad oras falh,
E mals, si mal fa ni trassalh
Per colpa de cor, que no l val.
Home son, que fan tan de mal,
Que nulhs senher no ls deu sofrir.
E can de malfachors m'albir,
Cal home fan pieitz a senhor:
Pieytz fan que layron ni trachor
Ni nulh malfachor, lauzengier,
Car mays obran de lor mestier
E mays fan lur senhor falhir.
Senher bos, que s'en pren albir,
Non pert son pretz ni sa bontat,
Qui l pana ni l fa falsetat,
Si tot li sap greu, car l'es dans.
No pert son pretz senher prezans,
Si donc de be far no s n'estra,
Ni sa bontat, si donc no fa
Calque falhimen volontiers.
Mas per cosselh de lauzengiers
Vezem mant bo senhor falhir,
Car lauzengier ab lor mentir
Li fan so que non es cujar.
Lauzengier fan dezamparar
A senhor mant home valen,
E l camjan son cor e son sen
E l vedan, can cuja be far.
Lauzengiers vey en cort anar,
Que, car non sabon servir d'als,
Malmesclaran uficials
E totz homes ab lur senhor,
Cais qu'ilh son bon cocelhador
E de cor lial e fizel,
E meton mal cor e mal fel
A lur senhor et a sa gen.
Al senhor fa far falhimen,
Qui contra sa companha l ponh,
Ni qui li met cor, que s don sonh,
C'omz conosca sels, que forfan,
Car non y a petit ni gran,
Que massa per se no s'albir.
E qui l'en fa enfelonir,
Fa l peccar e l fa far son dan.
Can senher cuja, c'omz l'engan,
Tan don so pensa, es yros;
E nulhs homz non es bos ni pros,
Car mal vol, tan can es iratz.
Ira de senhor me desplatz,
Car senher iratz fa leu mal,
E car de lunh be far no l cal,
Ni l sove, tan can l'ira l te;
Et es grans fraitura de be,
Lay on senher no l vuelha far.
D'ira de senher dieus me gar;
Gran peccat fa, qui l'a en sen.
Ben deu homz dire lialmen
A son senhor, qui l fai gran mal;
May si no l ten dan ni l desval,
Gaire non l'en deu homz parlar.
E l senher l'en deu escotar
Et entendre so c'om li ditz;
Mai si be vol esser grazitz,
Greu deu cujar e mot sofrir.
Si senher cre ni s pren albir
Al mal, que au dir a cascu,
La pueys non amara degu,
Tan dizo l'un dels autres mal;
E si vol punir atretal
Totz los falhimens, c'omz li fa,
Ja lunhs homz non li remanra,
Tant falhon tug cominalmens.
Nulhs senher no vieu bevolens,
Que lauzengiers ama ni col
Ni malfachors, mais punir vol
Per dreg totz aquels, que forfan.
Ben deu senher, per son gran dan
Esquivar, punir a sazos,
Cant homz falh et es nelechos,
Leu, si donc non loy tol temors.
Tals fa gran falhimen de cors,
Car cre, que leu l'es perdonat;
Que s gardaria de foldat,
Si s temia, c'omz l'en punis.
Per que deu esser fort pervis
Senher contra sos falhidors.
Mas si non l'es ni deshonors
Ni grans dans, leu o deu passar.
Senher non deu mal cossirar
Ni fel cor aver voluntiers;
Car mals volers es lo mestiers,
Don naisso l mal, que son blasmat,
Si com de bona volontat
Li be, que fan lauzor aver.
Per que totz senher deu voler
Lauzenjadors de se partir.
E senher, si s'en pren albir,
Pot leu conoisser lauzengier.
Lauzenjador e messongier
Conoisseretz, can vol parlar,
Et al semblan, que l veiretz far,
Et a la razo, que dira.
Qui messonja ditz, semblan fa,
Que ten son cors per nelechos
O vergonhos o temeros,
E muda s sempre sa colors.
Color tol ad home paors,
E si l creys, colors fa parven,
- Aiso creatz sertanamen -
Que s penet o que tem falhir.
Ses temor pot homz leu mentir,
Que ja no'n fara nulh semblan;
Per o si tem ni tan ni can,
Sempre li par a son parven.
Et homz pot, si garda s'en pren,
Assatz entendre per albir;
A la razo, c'auzira dir,
Si mou d'amor o de cor fals.
Lauzengiers y a deslials,
Que, can volon lauzenguejar,
Se gardan, que non parlan clar,
Mas per semblan e doblamen,
Per tal que so que fan crezen,
Puescan escondir, s'obs lor es.
Lauzenjadors d'enveja ples
I a, que, can volon parlar
D'omes, que volon malmesclar,
Dizon calque contra semblan
O calque gab, o gronhiran,
O crossan cap, per far cujar,
Per tal c'omz no ls puesca proar,
Si s'en volian escondir.
Qui doblamen ditz, so m'albir,
Pieger es que autre parliers,
Per so car autres messongiers,
Pus parlan plan, pot homz proar;
Mai qui doblamen vol parlar,
Nulhs homz no l pot acoseguir.
E par assatz al fals albir,
Qui parla doble ni semblans,
C'omz nulhs, si be non es parlans, 
No sap d'aital guiza parlar.
Si l ve de grat, be parla clar,
Qui ben sap parlar doblamens;
E parla mielhs e pus plazens,
Qui pus clar mostra so que ditz.
Doncx qui so que ditz, esconditz,
Sela so que vol far cujar,
C'al albir li deu homz notar.
Non gardatz so que ditz de for,
Mais gardatz, que vol en son cor;
Que ieu, que tant ai cossirat,
Noi enten si non falsetat.
Parlar doblamen ni semblan
Non es als mas escutz d'enjan,
C'omz fai, per cobrir son mentir.
Per que senher non deu sofrir
Homes, que parlan doblamen,
Car mays fan de mal per un sen
Que trachor ni nulh malfachor.
Pro dic a bon entendedor.
Nobles senher, dignes de pretz,
Faitz que pros, si co far soletz,
E mielhs ades, can mielhs puscatz,
Per tal que may de pretz ajatz;
E dieus per sa sancta vertut,
Senher, don' vos gaug e salut.

//

Inhalt:

Das Gedicht ist dem König von Aragon gewidmet, dessen treffliche Tugenden der Dichter im Eingang hervorhebt. Niemand kann von vorn herein wissen, wie er enden wird, daher soll man sein Leben in Furcht und Hoffnung verbringen. Um des Königs Ruhm fördern zu helfen, will der Dichter ihm Ratschläge erteilen.
Für sich allein vermag der Mensch nichts; nichts Grosses vermag er auszuführen, wenn ihm Niemand zur Seite steht. Der König ist von Volk umgeben, das ihn fürchtet; gutes Volk verleiht dem Herrscher Wert; ein guter Herrscher macht sein Volk tüchtig. Ein Fürst ist um so mächtiger, je mehr er von seinen Unterthanen geliebt wird. Ein König soll sich nach trefflichen, weisen Leuten umsehen, denn nur diese können ihm zu Macht und Ansehen verhelfen. Sehr leicht kann man den Wert eines Herren aus seiner Umgebung erschliessen: ein guter Herr erwählt sich redliche, erfahrene Männer, der aber, welcher an Schlechtigkeit Gefallen findet, nichtswürdige.
Der, welcher wahren Ruhm erstrebt, soll gute Menschen an sich ziehen, dagegen alle schlechten von sich fern halten. An einem Hof finden sich alle Arten Leute, redliche und nichtswürdige, beisammen: reiche, freigebige braucht man zum Spenden; andere müssen das Gute, das vollbracht wird, loben, oder die Übelthaten tadeln; Spielleute braucht man zum Zeitvertreib, edle, schändlicher Thaten unwürdige Menschen, um Gutes auszuführen, niedrige, falsche, um Vergehen aufzudecken (denn sie sind in allen Schlechtigkeiten erfahren), gerechte, gütige, zur Erteilung guter Ratschläge. Je nach dem, was man vorhat, hat man sich nun an die verschiedenen Leute zu wenden. Es wäre thöricht, Jemand über etwas zu Rat zu ziehen, wovon dieser selbst nichts versteht; auch ist der nicht zu beklagen, welcher, ohne die geeigneten Leute zu Rate gezogen zu haben, in seinen Unternehmungen Unglück hat (1-133). 
Es giebt nun viele, die ihrem Herrn so viel Schaden und Böses zufügen, dass er sie nie um sich dulden sollte; unter diesen sind schlimmer als alle Bösewichter, Räuber und Verräter, die Schmeichler. Ein guter Herr verliert nie vollständig seinen Wert oder seine Güte, wenn er einen Fehltritt unfreiwillig begeht. Aber durch den Rat von Schmeichlern sehen wir ihn oft absichtlich sich vergehen. Ein Schmeichler vermag ihm durch seine Lügen alles Mögliche glauben zu machen; er überredet ihn, tüchtige, redliche Leute wegzuschicken, er ändert ihm Herz und Sinn, verhindert ihn an der Ausführung guter Werke; oft versucht er unter dem Schein, als wenn er offen und ehrlich einen guten Rat erteile, den Herrn mit seiner Umgebung zu veruneinigen. Sobald ein Herr glaubt, dass man ihn betrügt, ist er zornig und gegen Jedermann erbittert, auch liegt ihm nichts daran, Gutes zu thun. Wollte ein Herr jedes Vergehen, das begangen wird, bestrafen, so würde er nie mit Strafen fertig werden, es würde ihm schliesslich Niemand mehr übrig bleiben, so sehr fehlen alle gemeinschaftlich. Nur nach Umständen wird ein guter Herr bestrafen und dabei sehr vorsichtig sein; erwächst ihm keine Unehre oder grosser Schaden, so soll er leicht über ein Vergehen hinwegsehen. Keiner soll absichtlich Böses sinnen oder ein rohes Gemüt haben; aus bösem Willen entspringt alles Böse, das Tadel, aus gutem alles Gute, das Lob nach sich zieht. Jeder Herr soll also Schmeichler und Lügner von sich abweisen. Beide lassen sich leicht erkennen, so an ihrer Rede, an ihrem Benehmen, und an der Absicht, mit der sie etwas aussprechen. Wer eine Lüge sagt, sieht beschämt oder dreist aus, und die Furcht lässt ihm beständig seine Farbe verändern. Leicht kann man auch den Worten anmerken, ob sie aus liebevollem oder aus falschem Herzen kommen. Es giebt Schmeichler, die sich nie deutlich, sondern stets doppelzüngig und mit Vorbehalt aussprechen, um das, was sie glauben gemacht haben, sobald es ihnen nötig scheint, widerlegen zu können. Ein Schmeichler ist in solchen Fällen schwerer zu erkennen als ein Lügner, der, wenn er offen spricht, sich leicht überführen lässt. Je ehrlicher ein Mensch es meint, um so deutlicher und gefälliger wird seine Rede sein. Nicht nur auf Worte oder auf Äusserliches (denn diese sind oft nur ein Schild, womit man seine Lügen verdecken will) soll man Wert legen, sondern auf das, was einer im Herzen will (134-289).
Der Dichter fordert den König zum Schluss auf, immer edel zu handeln und bittet Gott, demselben Freude und Heil zu verleihen (290-296).