Mostrando las entradas para la consulta bella ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta bella ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

martes, 27 de octubre de 2026

Sainte Agnès. Rei glorios, verai lums e clardat.

Sainte Agnès.

Il Mistero provenzale di S. Agnese. Facs. in eliotipia dell' unico ms. con prefazione di E. Monaci, Rome 1880, t. 5-8. Sancta Agnes. Provenzalisches geistliches Schauspiel, herausgegeben von K. Bartsch, Berlin 1869, p. 18-23, l. 491-636. Comparé avec l'édition de M. Sardou, Nice 1877. - Grdr. § 53, p. 86. St. p. 55.

Sainte Agnès. Rei glorios, verai lums e clardat.


Modo veniunt ribaldi et circumdant eam in postribulo, et postea mater facit planctum in sonu albe: 
Rei glorios, verai lums e clardat. 
Et antequam dicat planctum, dicit istut romancium: 
"Ai, bella fila, ques aves?
Certas, no mi semblas, Aines.
Rei glorios, Sener, per qu'hanc nasqiei?
Morrir volgra lo jorn que t'enfantiei,
bela filla, quar s'anc n'aic alegranza,
ar n'ai mil tanz de dol e de pensansa, 
qe mala fosas nada.
Bella filla, per qe voles damnar
la tiua arma ni l cors fas tormentar?
Per que non vols nostra diuessa onrar,
q'il a poder ben o mal de tu far?
Per que iest aici torbada?"
Planctum sororis in eodem sonu:
"Bela sore, ieu morai de dolor,
qar non vei res qe ti faza socor;
per qe ai paor non prenas deisonor
per cesta gent avol e sens valor,
q'a mal iest destinada."
Alia cubula:
"Bella sore, en qal segle tenrai,
pueh qe de tu tan fort mi luniarai?
Ben sui certa que mais non ti veirai.
Dona mi 1 bais al partir q'en farai.
Qe Dieus ti don s'aiuda!"
Planctum beate Agnetis in sonu: 
El bosc d'Ardena justa l palais ausor, 
a la fenestra de la plus auta tor.
"Rei poderos, q'as faz los elemenz,
garda mon cors d'aqestas malas genz,
qe no l puscan tocar, Sener plasenz,
ni oresar, sias mi bons defendens,
Sener leals!"
Alia cubula:
"Tal dolor ai qe l cor mi vol partir,
qar nuda sui afr' aqesta gent vil.
Per lo mieu grat ades volgra morir,
sol q'el cel fos, on ai tot mon desir,
am mon Seinor."
Christus dicit arcangelo Michaeli ut tendat visitatum Ainen, et portet indumentum capillorum:
"Michel, vai vesitar Aines, la mia moller,
dona li aqest vestir q'il lo desira el qer.
E si neguns homs vans la toca ni la fer,
dona li de cest glasi, qes ieu t'en don poder,
e garda qe nulz homs non pusca am lui jhaser."
Modo dat ei Christus indumentum et ensem, et dicit ei quod, si aliquis tangit eam, det ei de gladio. Et vadit angelus ad eam et facit planctum in eodem sonu:
"Aines, le tieus maritz ti tramet cest vestir,
a mi fah mandament q'ieu ti deiha servir.
E si i a negun home qe ti vulla aunir,
a mi dat aqest glasi am qe l deiha auzir,
pueh l'arma el poz d'enfern vaga als diables servir."
Modo dat angelus Aineti indumentum capillorum et ponit ei in capite, et postea pergit ad postribulum et dicit meretricibus ut exeant estra. 
Et angeli proiciunt pannos ipsarum estra et verrant postribulum et ornant ipsum et cum aqua benedicta mundant ipsum.
Michel.
"Femnas, d'aqest alberc yches demantenent,
so us manda Jesu Crist, lo paire omnipotent.
Gitas for aqelz draps, qe son ore e pudent,
qe intrara za Aines q'es mollers verament
del fill Deu, Jesu Crist, so us dic certanament."
Modo exeunt omnes meretrices de postribulis et pannos suos proiciunt extra, et angeli aptant ipsum ut supra dictum et ipsi cum “asperges me” et tum Aines intrat domum illam ligata. Piria dicit aliis ganeis quando sunt extra scortum, si audiverunt cantus quos fecerunt ille aves.
"Aves ausit sos chanz q'an fah aicil aucel,
ni com nos an gitadas d'inz de nostre bordel
per sa femna qu'es presa, quar non vol asorar
la diuessa na Vestis ni l cenador amar?
Don cre que le sieus Dieus aiha mais de poder
qe non a nostra ydola qe non nos pot valer;
per q'ieu dic qe li anem totas ensems pregar
qes en nom del sieu Dieu nos deiha bateihar."
Elis meretrix respondit Pirie dicendo sic:
"Ara lo li anem dir ses gran bestenza far,
e qe totas ensems lo li deiham pregar."
Modo vadunt omnes meretrices ad virginem ut roget Deum quod vellit eis perdonare. Dicit Sansa Aineti sic:
"Domna, a tu venem, qe tu deihas pregar
lo Dieu que tu asoras, q'el nos vuella aiudar,
es en lo sieu sant nom nos deias bateiar,
qe nos no volem plus na Vestis asorar."
Aines respondit meretricibus quod libenter dabit eis babtismum, si volunt credere articulos fidei.
"Es ieu vos donarai baptisme de bon grat,
si creses los articles que cre li crestiandat.
D'autramenz le baptesmes no us seria autreihat."
Borgunda meretrix respondit Aineti:
"Domna, de mot bon grat creirem tot qant diras,
e volrem far e dir tot qant comandaras."
Modo dicit eis Aines quod istud est eis necese:
"Aizo vos a mestier qe sol un Dieu cresas,
cel q'a fah cel e terra; en aqel vos fisas
es en lo sieu car fill Jesu Crist qe nasquet
del ventre de la verge, qe hanc homs non i toqet;
es en aqel sant ventre el volc eser portaz
e per Sant Esperit fon lainz aspiraz.
E cresas qe per nos fon en la croz levaz,
per nostres grieus pecaz auniz e malmenaz;
pueh intret en enfern e de lainz nos trais:
vuella per sa bontat qe lai non tornem mais.
Cresas qe al ternz jorn el volc resucitar
es a l'asension lai sus el cel puihar.
E cresas q'el venra los morz e ls vius juihar
e la sia passion als mals requastenar.
Es aihas en la gleisa de Roma vostra fe
e tot cant vos dira ames es onres be.
E cresas que li mort ancars recitaran
es al jorn del jusisi en lur carnz tornaran.
Aizo sun li article de nostra sancta fe:
qi ben non los cresia non seria crestians be.
Mais si aizo voles creire, pues vos bateiharai
es aici com fisels crestians vos recebrai."
Piria respondit Aineti et dicit quod bene credent totum illud quod dixit.
"Domna, nos cresem ben tot zo que dih aves,
es aici com fisels crestians nos recebes."
Modo accipit Aines unum plenum vas aque benedicte et babtizat eas dicendo sic:
"Es ieu e nom de Jesu Crist
vos bateih, quar m'o aves reqist,
e prec vos qe non desnembres
con fun Dieus per nos en croz mes;
qe si ben vos en vol nembrar
pueh no us poires per ren damnar."
Modo tendunt omnes meretrices in medio campi et faciunt planctum omnes simul in sonu:
Bel paire cars, non vos vei res am mi.
Planctus.
"Bell Sener Dieus, qes en croz fust levaz
es al tern jhorn de mort resucitaz,
tu sias grasiz, qar forem de pecat
e de follor.
Sancta Maria, maire del creator,
prega ton fill per ta sancta douzor
q'el nos perdon e nos done s'amor,
si a lui plai."

Traduction du livre des vices et des vertus. De peccat de gola.

Traduction du livre des vices et des vertus.

Ms. de Paris, fonds fr. 1049 (anc. 7337), fol. 48a. - St. p. 61.


Joaquim Montclús, Joaquín Monclús, gordo, seboso, gort, gras, craso

Lo .VII. cap de la bestia d'enfern es peccat de gola. Li boca d'ome a dos 
uficis: gostar, so es a ssaber manjar e beure, e parlar. Per amor d'ayso farem de la boca .ij. tractatz principals. Le premier es en peccat de glotonia en beure et en manjar; l'autre es peccat de la lenga, qui es fol parlar. Peccat de glotonia es .j. vici que mot plas al dyable e mot desplas a Dieu. Per aquest peccat a lo dyable mot gran poder en home. Don nos trobam en l'avangeli que li demoni demanderon licencia a Jesu Crist que poguessan intrar els porx. E Jesu Crist donet lur en licentia. E demantenent que ilh foron intrat, tut li porcx aysi con endemoniatz si negueron tut el mar, en significansa que tut li home glot, que vivon a maniera de porcx, son donatz al dyable, que puescan habitar en els, e que los puescan far negar en abis en la mar d'enfern. Mot a gran poder sobre son enemic, qui lo ten a la gola; atressi a le dyables mot gran poder en home, cant lo pot far peccar per aquest peccat de gola. Cant le dyables vol home de tot sosmetre, et el li corre plus volontiers a la gola; car a penas li pot pueys escapar. Enaysi pres Adam et Eva en paradis terrestri. Aquest peccat es l'azesc e li linha an que le pescayres d'enfern 
pren los peysons en l'estanh d'aquest mont, e pren los per la gola. 
Mot desplas a Dieu aquest vici, car tot homs glotz fa son dieu de son ventre; et ayso es grans desplazer e gran abominacion a Dieu, c'om 
fassa son dieu d'un sac plen de fems, e que hom temia mays et ami son ventre que Dieu. Dieus comanda dejunis et abstinencias, e le ventres comanda que hom mangi pron e de pas; e Dieus comanda matin levar, e l ventre dis: "Trop suy plens, a dormir mi coven per miels degerir mon condug." E pueys cant s'es levatz, can tart que sia, enans que diga sas oracions ni sas matinas, el pensa de son ventre e demanda: 
"Que poyrem huey manjar? Poyrem ren manjar de sazon?" Et apres 
renembra que fort fon bons le vins d'anueg: "Poyrem en trobar d'aytal o de melhor? Li testa m'a dolgut anueg, ja non seray ad ayze, tro que aia begut." Aquest peccat mena home a tota pauretat et a tota vergonha. Premieramens lo fa glot et hubriac, et apres jugador e luxurios e 
degastayre, mal despendeyre del sieu, e pueys vendre sa heretat et endeutar. E pueys esdeven ribautz e layres e malfadatz et homicida e justiziatz, et el mezeys, que si dezespera, e ssi aucis e si destruy. 
Aytal escot fa soven pagar le dyables del servizi del ventre. Aquest peccat si partis en .v. brancas segon sant Gregori, car en .v. manieras pot hom peccar en beure et en manjar: qui manja denant hora; qui en pren ses mezura; qui manja golozamens; qui fa aparelhar de manjar trop par sobrefluitat; qui fa aparelhar son manjar trop curiozament e trop delicadament. Li premiera branca d'aquest peccat es manjar denant hora. Trop esta layt ad home, pos que es vengutz a madura etat, et es sans e delichos, que non pot esperar ora de manjar; et esdeven li de gran glotonia, o per mala costuma, o per malvayza companhia, pos que es sans e fortz delichos, si non es alcuna ves per cauza razonabla.
E motz de peccatz esdevenon per aquesta costuma, c'om cura en sa vida aysi com bestia muda. Aytals homs dis que non pot dejunar ni far penedensa, car a frevol testa; et el dis ver, car el a malvays cor e malvayza volontat. Qui son cap dezarma et es ses bon cor, el non pot dejunar ni far autre ben, e sson malvays cor li fa trencar son dejuni, que es gran peccat e greu dezobediencia de sancta gleya que o a comandat et establit. E fora pron sufertador, si aytal persona dampnes solamens si mezeys, mas el vol aver companhons en sa glotonia, e tol lur de ben a far e vol los menar an si en enfern, fazent las glotonias. Mot homes son malvays per avol companha, car totz homs glotz ha propriamens sobre totz autres peccadors l'ufici del dyable, que es retrayre home de far ben; ne ls cal re, que s'en rizon e s'en glorifican, cant podon alcuns retrayre de dejunar e de far ben, e chiflan et escarniysson aquels que non los volon creyre, cant los vezon dejunar o far autres bens, et apellan los layrons et ypocritas; e deurian si mezeys apellar enemix de Dieu, car ilh podon ben far soven maior dejunis, e pueys podon trebalhar en las fazendas d'aquest mont, e mostran que fort an pauc de l'amor de Dieu, e tut son sebelitz en la vana amor d'aquest mont, car mays curan del plazer de la cara (carn) o de la gloria del mont que d'aquella de Dieu. Alcuns homes podon ben dejunar tro a la nueg per cassar o per playtz o per juox o per alcuns negocis temporals o per alcunas vanetatz, mas per Dieu lur seria grieu de far. Ad aquel jorn que deurian dejunar, son tornat enfant que volon a totas horas tenir lo pan en la man. Atressi com hom pecca per trop manjar, pot hom peccar per trop sopar. Home, a cuy plas trop velhar de nuetz, gastan lur temps en occiozitatz; ilh si colcan tart e ssi levan tart e peccan en motas manieras. Premieramens en so que trastornan lo temps; car fan de la nueg jorn e del jorn nueg, e Dieus maudis los per la propheta. Lo jorn deu hom ben fayre; e la nueg deu hom pauzar de las obras del cors e deu hom Dieu lauzar e pregar.
Mas ilh non o fan ni lo jorn ni la nueg, so per que Dieus ha tot lo temps 
establit, e perdon tot lur temps; e non tan solamens perdon lo temps del ben, que poyrian far, mas fan motz de mals, jugar a taulas, ad escax et a datz e dire follias, gabarias e mals enprenemens, et offendon Dieu e fan motz de greuges a lur cors, don s'amerma lur vida, e dampnan lurs armas. La segonda branca de peccat de gola es manjar e beure otra mezura. Aytals son propriamens glotons, que tot o glotonian com fa le gorx de Satanas. Gran sens e gran sanetat corporal et esperital es manjar e beure per mezura; car motz homes en moron davant lur temps per manjar o per beure otra mezura; e pueys en vivon en grans langors 
et en greus malautias. E qui d'aquesta mezura vol apenre, el deu saber que motas manieras son de viure el mont. Li un vivon segon la carn, li autre segon lur joventut alegramens, li autre segon ypocrizia, li autre segon lur avaricia, li autre segon fizica, li autre segon lur estament en bona vida et onesta, li autre vivon en penedensa segon que lur peccat 
requeron, li autre segon l'amor de Dieu, aysi con los regis le Santz Esperit. Sil que vivon segon la carn son condampnat, e sant Paul los juja a mort, car fan de lur ventre lur dieu. Aytals non tenon ni razon ni mezura, per que auran en l'autre segle penas e turmens ses mezura.
Sil que vivon en lur joventut, volon seguir las follas companhias e non podon tenir mezura. Silh que vivon segon ypocrizia son martir del dyable: aytals an doas mezuras, car dos dyables an, que los turmentan e sson mot contraris entre els. L'uns dyables li dis: "Manja pron, que sias ben fortz e non t'afreoliscas;" l'autres li dis: "Non faras, dejuna per so 
que sembles bons e santz et homs de penedensa." Et enaysi coven a la ypocrizia doas mezuras, una petita et escassa, de que huza davant la gent, et autra gran e larga de que huza privadamens, cant hom non o ve. Aquel que es cobees et avars viu segon lo mandament de la borsa.
Li borsa li es comandayris de tot l'ostal, per que entre la borsa et home glot ha trop bella disputacion. Le ventres li dis qu'el vol esser gras e plens. Li borsa dis: "Et hieu vuelh esser plena e non mi vuelh vuydar."
Le ventres conselha: "Hyeu vuelh que bevas e manges pron e despendas." Li borsa dis: "Non fassas, hieu vuelh que tu gardes lo tieu e o restrenhas." E que fara aquest las caytius, que es sers d'aquest dos mals senhors? Per far pas li coven far doas mezuras, la mezura del ventre en autruy ostal, bona e larga, e la mezura de la borsa en son ostal fort doloyroza et escassa. Silh que vivon segon fizica tenon la mezura d'Ypocras, que es petita et estrecha, et esdeven fort soven que 
cilh que vivon per fizica moron atressi per fizica. Tant purgan las catre humors que li .v. humors si gasta, so es la vida.

Raimon Feraut. Vie de Saint Honorat. Ayssi dis l'estoria, con Herenborc,


Raimon Feraut. Vie de Saint Honorat. Ayssi dis l'estoria, con Herenborc,



Ayssi dis l'estoria, con Herenborc, la reina, mayre de sanct Honorat, mes en heregia l'emperador e son marit frayre.

El temps ancianor, so retray l'escriptura,
e Johan Gaunes feron ley de falsa figura,
de peccat e d'error,
don foron verinat mot duc e mot persant,
Pinabels de Bugia e Sidracs d'Oriant,
Marsilis de Marroc an son frayre Aygolant,
que foron rey clamat
d'Agen e de Girona, de Murcia la bella,
de Tholeta la gran tro ins en Compostella,
e rey de Pampalona:
aquests crezien la ley de la malvayza gesta,
Baffum e Tervagant honravan en lur festa. (Baffumet)
Per so qu'els cristians poguessan far conquesta
e menar a desrey,
ad Andrioc d'Ongria doneron lur seror,
prince de Cumania e de tota l'onor,
frayre Leon lo Grec, que fom de gran ricor
e de gran manentia,
Heremborc la plus bella de cara, de faysson,
huels vars e saura testa con fil d'aur environ,
bel vis, boca rizent e colorat menton,
flor de tota Castella;
roza fresca de may non es plus colorada;
gent cors e bellas mans, de faysson mesurada,
gent parllant e plazent qu'a totas gens agrada
e sa beutat retray.
Des milia combatens ac per ella d'aiuda
l'emperayre Leons, tro que agues vencuda
la guerra de Budac, que avia lonc temps aguda,
qu'era reys veramens
de Sur, de Nicosia, d'Acre e d'Escalona,
de Domas, de Nichea, d'Antiocha la bona.
L'emperayre Leons li baysset la corona
e li tolc la Turquia
ab Andrioc, son frayre, prince de Cumania,
que la bella Heremborc avia en sa baylia.
Tant s'esforset li domna que mes en heregia
l'emperador e l frayre.
Ay, Jesu Crist, lo payre, quals dans e quals dolors,
que per aquesta donna perda tant grans senhors,
Andrioc e son frayre, la leys christianors,
e trastot lur repayre!

Ayssi dis la gesta, con Herenborc pantayset, cant era prens de sanct Honorat, que un ray de flama li eyssia del cors, que si estendia entro al cel en forma de colompna.

Pueys non tardet gran temps que l domna si sentia
ensencha de son cors: domens qu'ella dormia
dins son palays ausor sotz palis de Suria,
vi una vesion de mot grant espavent:
eyssir vi de son cors una flama luzent
en forma de colompna, que tro al cel s'estent.
Lo rays d'aquesta flama an la bella clayror
venia tro en Espanha e la ley payanor
vincia et encaussava e gitava d'onor.
Et Andriox, lo reys, que era en Turquia,
pantayzet aquel ser que l dona s'ajassia:
una flama luzent del ventre li eyssia.
Et aquesta clardatz d'Espanha e d'Aragon
encaussava la seuta de Mahom lo gloton, (secta de Mahoma)
de tota payania tro a Montmelion.
En gran pensament son lo reys e la reyna
d'aquesta vezion e cascun s'atayna.
Non restet en lur terra ni devins ni devina,
l'uns non o dis a l'autre, en son cor o celava,
als savis de lur seuta cascuns o entervava.
D'aquesta vezion tot lo plus s'acordava
que Herenborc la reyna porta va un enfant
que de tota Castella e d'Espanha la grant
encaussava la seuta Mahom e Tervagant.
La bella Herenborc avia mot gran paor
que, si saupes lo reys la vezion maior,
fezes aucir l'enfant a mot gran dezonor.
Aras layssa lo reys la guerra de Turquia,
cavalca sas jornadas, tro que fom en Ongria,
e trobet qu'en palhola Herenborc si jassia.
Aliurada jasia d'un precios enfant,
net, de clara faysson e de belleza grant:
Andronic li mes nom lo reys, car l'amet tant.
Noyrissas fes venir e gardas li queria
que gardessan l'enfant, car gran paor avia
que per la vezion la mayre l'auciria.
Aras creys e meilhura Andronix lo plazens:
lo reys li fes venir escudiers e sirvens,
que trastotz sos plazers li aguessan prezens.
Pres de Nicomedia avia fach Constantis,
lo payre d'Andrioc, el forest, en jardis,
un gran palays rial, hon si noyr Andronis.
Andronix lo plazent s'es noyritz el palays,
de solas, de baudor a tant con volc e mays:
mays hanc non si donet a nulh malvays rellays.
Un dia s'esdevenc que Andronix lo plazens
manjava en la forest amb algun de sas gens,
c'uns cristians li venc e ques li humilmens:
"Almorna, filh de rey, mi fay far a ta gent
per Jesu Crist, lo rey de paradis plazent."
Tantost li fes donar trastot son compliment.
Enfans de pietat e de gran esperanza
es lo bels Andronix e de gran aondansa,
a paures vergonhos, a gent de malanansa.
Cant tornet al palays, el atrobet sa mayre,
la bella Herenborc, e dis li son veiayre.
"Car filh, que aves fach deforas el repayre?"
"Donna, venc de deport et ay vist un message
de Jesu Crist, lo rey, que es de gran parage.
Es el nostre cozins ni de nostre linhage,
aperten a mon payre ni a l'emperador?
Reys es de paradis, so dizon li pluzor."
"Bel filh," dis Herenborx, "ben parllas de folor.
Non plassa a Baffumet que cest Jesu Crist sia
emperayre ni reys ni de lur compagnia:
hom fom malauros, pendutz per sa folia.
Sels que crezon en el son fals galiador,
lebros e malanant e vivon a dolor:
trop si banhon en sanc de filh d'enperador."
Herenborc fom marrida e penset son afar,
con son fill Andronic non pogues atrobar
negun d'aquesta ley, an qui pogues parlar.
Comandament fom fach tantost de part lo rey
que totz homs que crezes en so que Jesus fey,
moris a mala mort ho renegues sa ley.
Ar moron cristians an tota lur companha:
per lo regne d'Ongria e per tota Alamanha
fan aucire los sancts tro en la gran Espanha;
quant Dieus lo glorios aparec verament
a tres verays cors sancts qu'estavan penedent
lonc temps el mar de Creta, en una isla plazent.
Aysso fom sanct Capracis, sanct Mayons, sanct Lions,
que de gran sanctitat eran e lums e fons;
mays plus complitz estava sanct Caprassis, le dons.
Aquests eran agut philozophe nomnat:
las riquezas del mont avian dezamparat,
amics foron de Dieu, plens de gran sanctitat.
"Anas," dis Jesus Crist, "lay en Nicomedia,
en la forest del rey tenes la drecha via:
trametray vos dos filhs d'Andrioc, rey d'Ongria,
e menares los en lay on aures mandat;
aquest eyssaussaran tota crestiandat."

San Honorato, Sanct Honorat, Arlés

//

Antoine Sardou, 1874, «La vida de sant Honorat, légende en vers provençaux, par Raymond Féraud, troubadour niçois du XIIIe siècle»

Amanieu de Sescas, essenhamen de la donzela.

Amanieu de Sescas, essenhamen de la donzela.

Amanieu de Sescas, essenhamen de la donzela.



Ms. de Paris, fr. 22543. - Milà y Fontanals, De los trovadores en España, Barcelona 1889, p. 443-446 (Font). - Grdr. 33, p. 51 s. St. p. 52.

De vostr' esgardamen
vos man, cant al mostier (monasteri)
seretz per lo mestier (siréu, estaréu per lo menesté)
e per la mess' auzir, (y pera escoltá la missa)
que ls huelhs sapchatz tenir (que'ls ulls sapigáu retindre)
de folamen gardar,
mas jos o vas l'autar,
si gandir y podetz.
E lay no bastiretz
parlamen ni cosselh,
qu'ieu pel vostre sen velh
en bona chaptenensa,
e c'am faitz de plazensa
siatz per tot grazida.
Enpero s'az ichida
vol deguna solatz,
lau c'ab sela n'aiatz
et ab sels que l voldran
e no sobreguaban,
que torne ad enuey,
ab nueiza ni ab bruey. (ni en nosa ni en brugit, soroll)
Car donzela cridiva
non es fort agradiva
ni l'esta d'avinen;
e li pus conoissen
dizon que no n es bel.
Sobrecot ni gonel,
que us sia conogut,
no portetz descozut (no portéu descusit)
ni lunh autre vestir.
E si voletz bastir
solatz de jocx partitz,
no ls fassatz descauzitz,
mas plazens e cortes.
Can vendras, bela res, (cuan vindrás, bella cosa)
sobre taul' al manjar,
lau que us fassatz portar
aigua fresca denan.
Lo vi atrempatz tan
que jes no us fassa mal;
car dona res no val
ni donzel' atressi,
ans es mestiers ontos, 
e l focs luxurios
nais d'aquel, et assatz
d'autres mestiers malvatz
qu'ieu non dic ni diria.
Sobre manjar, amia,
jes vostre companho
ni ls autres deviro
non anetz covidan, (no ne anigáu convidán)
car non par benestan
c'om covit home sa;
mar sel que denan n'a,
be vuelh manjuc, si l platz;
pero, s'il n'a pertratz
denan, faitz azauteza,
e l covitz er pegueza.
E tenc per vostr' onor,
sie us falho servidor,
que vos talhetz premieira (que vos talléu primera, primé, antes, abans)
que vostra companhieira:
pero si companhs es,
fort sera mal apres,
si no ser vos e si; (si no servix a vos y an ell : si mateix)
jes a dreg no l noiri
sos maestre veramen.
Mal noyrir mal apren, (mal nutrí, nutrit, enseñat, mal adeprén)
et es leu conogut. (y es fássilmen conegut)
E can veiretz vengut
temps de taulas levar
e de las mas lavar (y de les mans llavá, rentá)
ni veiretz rezensada (voréu)
vostra don' e lavada,
refrescatz vostras mas,
que l lavar es fort sas
apres manjar e netz. (después de minjá y llimpio)
Et aiatz totas vetz
al lavar companhia,
si podetz, que no sia
mal jutjat per negu,
ni per vayr ni per bru.
E cant iretz sezer,
vuelh vos aperceber (vull vos apersibí)
que us en anetz pus bas,
si podetz a nulh cas,
de vostra don' aitan
que ab lieys d'un garan
no siatz, vostre vol.
E s'aizina us o tol,
aia'n doas o dos
entre de lieys e vos,
si podetz ab bel genh.
Bela, may vos ensenh,
si en aquela sazo
negus homs vos somo
e us enquier de domney,
jes per la vostra ley
no vos siatz estranha
ni de brava companha.
Defendetz vos estiers
ab bels ditz plazentiers.
E si fort vos enueia
son solatz e us fa nueia, (tos fa nosa)
demandatz li novelas:
"Cals donas son pus belas,
o Gascas o Englezas,
ni cals son pus cortezas,
pus liais ni pus bonas?"
E s'il vos ditz: "Guasconas,"
respondetz ses temor:
"Senher, sal vostr' onor,
las donas d'Englaterra
son gensor d'autra terra."
E s'il vos ditz: “Engleza”,
respondetz: "Si no us peza,
senher, genser es Guasca."
E metre l'etz en basca:
si apelatz ab vos
dels autres companhos
que us jutgen dreg o tort
de vostre desacort.
E negus que us enquieira
no us truep mala parlieira,
neys s'era enemicx
de totz vostres amicx.
Car si com es grazitz
hom, cant es afortitz
contra sos mals guerriers,
er grazitz a sobriers
vostre pretz ab bo laus,
s'es cortes' e suaus
et humil e plazens
a totas bonas gens,
c'om no us conosc' erguelh,
donzela, qu'ieu no vuelh
siatz de brau respos.
D'autras defensios
podetz far avinens,
sie us play, may de cinc cens,
ses dir dechauzimen
e ses far falhimen.

domingo, 25 de octubre de 2026

Roman de Flamenca, fragment, Bartsch, L'endema fo la Sanz Joans,

Roman de Flamenca.

Le Roman de Flamenca, publié par Paul Meyer, 2e éd., Paris 1901, vol. I, v. 471-616 (Me.). Cf. C. Chabaneau, Revue des langues romanes, Ve série, t. VII (Extrait), p. 10 ss. - Grdr. § 18, p. 19. St. p. 10 s.

Roman de Flamenca (Nouveau choix des poésies originales des troubadours)

L'endema fo la Sanz Joans,
una festa rica e grans,
es anc per al no s'amermet. 
L'evesques de Clarmon chantet
aquel jorn la messa maior;
sermo fes de Nostre Senor,
comen san Joan tan amet
que plus que propheta l clamet.
Poissas vedet de part lo rei
qu'aisi con cascus cre sa lei
de XV jornz homs no s partis
de la cort, per re ques auzis,
que l reis vol qu'aitan dure il cortz;
so dis a folz, no dis a sortz,
car negus hom non ac talan
que s'en partis, ne ges d'un an.
Si l reis i volgues tant estar,
be lo feiran il cais gelar.
Cant agron tuit la mess' auzida,
le reis a Flamenca causida
et eis s'en ab leis del mostier.
Apres lui van be tres millier
de cavalliers que domnas menon.
Tuit ensems al palais s'en venon
on le manjars fon adobatz.
Le palais fo e granz e latz:
X millier la pogran caber
de cavalliers, e larc sezer,
part las donas e las donzellas,
e l'autra gen ques era ab ellas, (que s'era)
part los donzels e ls servidors
que degron servir los seinors,
e part los juglars eissamen
qu'eran plus de mil e cinc cen. (mes de 1500 juglars)
Quant an lavat, tuit son asis: (llavat : rentat)
hanc no i ac banc, mais de coissis
qu'eran tuit cubert de diaspres:
e no us penses negus fos aspres
dels mandils on ensugo lz mas, (aon se eixuguen les mans)
ans fo be cascus belz e plas.
Quan las donas foron asisas, (assentades) 
venon manjar e moutas guisas;
mais ja no m cal ques aiso diga.
Nulla res no s pot far d'espiga 
ni de razis ni de rasim,
ni de frucha ni de noirim,
ni de so ques aers suffris 
ni terra ni mars ni abis,
ques om manjar posca ni deia,
que ja'n degues portar enveia
aquel que menor part n'avia
a cel que plus ric lai vezia.
Be son servit a lor talenz;
mas ben i ac plus de cinc cenz
que cascus esgarda e mira
Flamenca, e can plus cossira
sa faiso ni sa captenenza
e sa beutat c'ades agenza,
sos oils ne pais a l'esgardar
e fai la bocca jeiunar: 
e perga l Deus, si grat l'en sap!
Mai si pogues traire a cap
que sol un mot ab lei parles,
no il calgra si pois dejunes. 
Mout s'en levon boca dejuna.
Mais anc no i ac domna neisuna,
no volgues Flamenca semblar;
qu'aissi com es soleils ses par
per beutat e per resplandor,
tals es Flamenca antre lor;
quar tant es fresca sa colors,
siei esgart douz e ple d'amors,
siei dig plazent e saboros
que la bellazers e l plus pros (bellazor)
e que plus sol esser jugosa
estet quais muda et antosa.
No il fo veiaire que re vailla,
anz dis, per nien si trebailla
tot' autra domna d'esser bella,
lai on es cesta damaisella.
L'autrui beutat tein es effassa (e s'efassa, effassa)
li viva colors de sa fassa
c'ades enlumena e creis.
Anc de nulla re no si feis
Deus, cant la formet aitan genta;
ades plaz mais et atalenta
a celz que la vezo ni l'auzon. (als que la veuen ni la escolten)
Quan las domnas sa beutat lauzon,
be podes saber, bela es,
qu'en tot lo mon no n'a ges tres
en que las autras s'acordesson
que del tot lor beutat lauzesson;
anz dizon: "Mielz conoissem nos
beutat de dona, no fatz vos:
vos autre us tenes per pagat
si domna es de bon agrat
e que us sone gent e us acueilla;
mais qui la ve, quan si despueilla,
quan si colca o quan si leva,
ja no dira pois tanta reva,
si savis es, a las serventas."
Aissi so malas e dolentas
e volon baissar es esteiner (e s')
lo be que a dat Nostre Seiner
a cella que plus vol ni ama.
Ges d'aizo Flamenca no s clama
ni no s'en deu per re clamar,
que leis no volon ges blasmar,
quar non i trobon lo perque;
e no so laisson per mai re,
car, si tan ni quan n'i trobesson,
ja no us pensetz que s'en laissesson.
Quant an manjat, autra ves lavon, (atra vegada se llaven, renten)
mais tot atressi con s' estavon
remanon tuit e prendon vi,
car vezat era enaisi;
poissas levet hom las toaillas;
bels conseilliers ab granz ventaillas
aportet hom davan cascu,
ques anc us no failli ad u:
aqui s poc, qui s vol, acoutrar.
Apres si levon li juglar:
cascus se volc faire auzir.
Adonc auziratz retentir
cordas de manta tempradura.
Qui saup novella violadura
ni canzo ni descort ni lais,
al plus que poc avan si trais.
L'us viola l lais del Cabrefoil,
e l'autre cel de Tintagoil;
l'us cantet cel dels Fins Amanz
e l'autre cel que fes Ivans.
L'us menet arpa, l'autre viula,
l'us flautella, l'autre siula;
l'us mena giga, l'autre rota,
l'us diz los motz e l'autre ls nota;
l'us estiva, l'autre flestella,
l'us musa, l'autre caramella;
l'us mandura e l'autr' acorda
lo sauteri ab manicorda;
l'us fai lo juec dels bavastelz,
l'autre jugava de coutelz: (coltells : gaviñets; cuchillos)
l'us vai per sol e l'autre tomba,
l'autre balet ab sa retomba:
l'us passet sercle, l'autre sail:
negus a so mestier no fail.

Puigdemont, los Morancos, flamenco

Guiraut Riquier. Pus astres no m'es donatz + Amors m'auci, que m fai tant abelhir +++

Guiraut Riquier.

Guiraut Riquier, Narbona. pastorella 1, 2, 3, 4, 5, 6


I.

La primeira retroencha d'en Guiraut Riquier, facha en l'an 1270.

Pus astres no m'es donatz
que de mi dons bes m'eschaya,
ni nulhs mos plazers no l platz,
ni ai poder que m n'estraya,
ops m'es qu'ieu sia fondatz
en via d'amor veraya;
e puesc n'apenre assatz
el Cataluenha la gaya (en Cataluña, Catalunya la gaya, alegre)
entre ls Catalas valens (entre'ls catalans valens)
e las donas avinens. (y les dones avinens : majes)
Quar dompneys, pretz e valors,
joys e gratz e cortezia,
sens e sabers et honors,
belhs parlars, bella paria
e largueza et amors,
conoyssensa e cundia
troban mantenh e socors
en Cataluenha a tria
e las donas avinens.
Per qu'ieu ai tot mon acort
que d'elhs lurs costums aprenda,
per tal qu'a mon Belh Deport
done razon que m'entenda,
que non ai autre conort
que de murir me defenda.
Et ai cor, per penre port,
qu'en Cataluenha atenda
entre ls Catalas valens
e las donas avinens.
E s'ieu entr' elhs non aprenc
so per qu'amors guazardona
servir als sieus, don dan prenc,
no y a mas qu'om me rebona;
quar tant d'afan ne sostenc,
que m'a gitat de Narbona.
E per gandir via tenc
en Cataluenha la bona
entre ls Catalas valens
e las donas avinens.
Tan suy d'apenre raissos
que d'amar ai fallensa,
que nulhs pessars no m'es bos
may selh qu'als verays agensa;
e quar no l say ad estros,
vau per bona entendensa
querre e trobar cochos
en Cataluenha valensa
entre ls Catalas valens
e las donas avinens.

(N. E. ¿En qué lengua se entendería Guiraut Riquier con los catalanes valientes y las mujeres majas? Pues en occitano, está clarísimo.)


II. 

Breu doble d'en Guiraut Riquier, l'an 1265.

Amors m'auci, que m fai tant abelhir
sella que m plai; quar neys no m n'eschai gratz,
ni ai poder ni cor qu'allor me vir,
et es ma mortz qu'ieu ben am, non amatz,
per que mos chans diversa.
Mout ai chantat, que anc no plac auzir
a lieys qu'ieu am: per que m suy acordatz,
pus mas chansos ab precx no vol grazir,
qu'est breu doble fassa, e si li platz,
tenrai via traversa.
Nueg e jorn pes co pogues avenir (nit y día penso com puguera avindre)
en far son grat; per que m suy assaiatz
en tans chantars; qu'estiers non li aus dir (tans, no tants)
los mals qu'ieu tray; et on pus suy sobratz,
yeu la truep pus enversa.
Mos Velhs Deportz, est noms me fa mentir,
qu'ab desconort lo dic; quar no m'aidatz,
mos dobles mals se tersa.

III. 

Serena d'en Guiraut Riquier, l'an 1263.

Ad un fin aman fon datz
per si dons respiegz d'amor,
e l sazo s e l luecx mandatz.
E l jorn que l ser dec l'onor
penre, anava pessius
e dizia sospiran:
"Jorns, ben creyssetz a mon dan,
e l sers
auci m e sos loncx espers."
Tant era l'amans cochatz
de la deziran ardor
del joy que l'er' autreyatz,
qu'elh se dava gran temor
que l ser non atendes vius.
E dizia sospiran, etc.
Nulhs hom non era de latz
a l'aman, que sa dolor
no conogues, tant torbatz
era ab semblan de plor;
tant li era l jorns esquius.
E dizia sospiran etc.
Mout es greu turmen astratz
a selh qu'ab nulh valedor
no s pot valer; donc gardatz
d'est aman, en qual langor (d'este amán)
era l jorn d'afan aizius.
E dizia sospiran:
"Jorn, ben creysses a mon dan, (día, be creixes al meu mal; daño)
e l sers
auci m e sos loncs espers."


IV.

E car diversamen
auch pages apelar,
si com sabon uzar
per obras o per als;
e dels menestairals (menestrals)
aug lo meteis semblan; (escolto lo mateix)
dels mercadiers, que van
o estan, atertal (atretal, autretal)
(mas dels borzes no m cal
aras parlar estiers);
et aug los cavaliers
diversamen nomnar,
e ls clergues apelar,
com hom pot, pus onran,
los noms divarian.
E, si us ai dig desus,
dic que l devers e l'us
son per dreg acorsat,
qu'en generalitat
a trops especials,
que cascus generals
per alcuna razo,
si com de regio,
terras, vilas e gens,
e tot propriamens
es per dever nomnat:
per que m'ai albirat
que fora covinen
de uzar eissamen
de noms entre joglars.
Que non es benestars
car entr' els li melhor
non an de nom honor 
atressi com de fach.
Qu'ieu ne tenc a maltrach
c'us homs senes saber
ab sotil captener,
si de calqu' estrumen
sab un pauc de prezen,
s'en ira el tocan
per carrieiras, sercan
e queren c'om li do;
o autre, ses razo,
cantara per las plassas
vilmen, et en gens bassas
metra queren sa ponha,
en totas, ses vergonha,
privadas et esternas;
pueys ira s n'en tavernas,
ab sol qu'en puesc' aver;
e non auzan parer
en deguna cort bona.
Car hom aquels mensona
ses autre nom joglars,
ni sels, que trasgitars
es lor us ses als far,
ni cels que fan jogar
ni d'autres, que capdels
bos non lur es donatz.
Car per homes senatz,
sertz de calque saber,
fon trobada per ver
de premier joglaria,
per metre ls bos en via
d'alegrier e d'onor.
d'auzir d'aquel que sap
tocan issir a cap, (issir : eixí, ixí, eissí)
e donan alegrier:
per que l pro de premier
volgron joglar aver,
et enquer per dever
n'an tug li gran senhor.
Pueis foron trobador,
per bos faitz recontar
chantan e per lauzar (cantán y pera alabá; loar)
los pros et enardir
en bos faitz: car chauzir
los sap tal que no ls fa
ni jes dever non a
del far, tal los ensenha:
per qu'ieu, que qu'en avenha,
no m puesc tener del dir.
Aisi a mon albir
comenset joglaria,
e cadaus vivia
ab plazer entre ls pros.
Mas er es tals sazos,
et es lonc temps avuda,
c'una gens s'es moguda
de far, de dir plazer,
e senes conoissensa, (y sense coneixensa, coneiximén)
que prendo captenensa
de cantar, de trobar
o d'als, ses tot dever,
ab que puesca querer,
per enveia dels bos.
E son tan tost gilos,
can vezo ls bos onrar
als pros, e ve'n afar
mantenen del maldir.
E no s degra sofrir
per ren a mon semblan.
E vey que hom los blan
e ls tem may que ls senatz.
E pueis tant es baisatz
lo noms de joglaria
d'onor, que no y solia
caber aquela gens,
es me greu dels sabens
trobadors; car clamat
non an el temps passat
so qu'er m'avén a dir: (se troben mol poques tildes)
que fesson devezir,
a cui que mielh taisses,
que cascus nom n'ages
per so que saupra far,
e tuch fosson joglar
en general estar
per sol un fag a far,
si pus non y agues,
si com es de borgues.

V.

En son palays, on ela vay jazer,
ha cinc portals, e qui ls dos pot hubrir, (obrí; abrir)
greu passa ls tres, mas leu n'es per partir;
e viu ab gaug sel que y pot remaner;
e poia y hom per catre gras mout les, (cuatre grasons, escalons)
e no y intra vilas ni mal apres,
c'ab los fals son el bari albergat,
que ten del mon pus de l'una mitat. 
Mout y ay cossirat
d'aquest palais, cals es,
e trobi en mon pes
c'aiso es la persona
de cui l'azautz s'adona
en l'autra per vertat.
E l portal perilhat
son aquist que us vuelh dir:
far saber lo dezir,
per amoros semblans
o per ditz mout doptans,
per si o per autrui.
Pero mielhs es de lui,
si s pot gent ayzinar;
car amors ses selar
non pot venir a port.
Veus lo premier trop fort
e perilhos d'intrar!
E l segons es, so m par,
d'umils precx perceubutz,
que sia retengutz
per servir ad honor:
aquest deu far temor
e dopte gran d'obrir.
E l ters es per ver dir
servirs ab gran aizina,
que vezis ni vezina
non la puesca saber,
conoisser ni vezer;
car mout grans perilhs es.
E l cartz es mout cortes:
so es baizars de grat.
E si fos costumat
c'om remazes aqui,
l'amors non agra fi
ni morira tan leu.
Mas lo quinz es trop greu,
qu'es lo faitz, per que mor
l'amors c'om te al cor
entro qu'en es passatz.
E'n Guirautz com senatz
dis o cubertamen.
Le palais d'avinen,
on amors vay jazer,
es sert, al mieu parer,
la persona amada;
e l cinc portal d'intrada
son silh que dig vos ai.
Mas dels portals dis mai
en Guirautz ses mentir:
e qui ls dos pot hubrir,
greu passa ls tres, mas leu n'es per partir.
Mout o saup azaut dir;
car tug son perilhos
li trey, ab que pels dos
sia hom leu intratz.
E qui ls a totz passatz,
a issir lo'n cove,
pus son dezir a ple,
co vos ai dig desus. (desus, dessus, de suso, amún)
Mout o dis bel e clus
selh qu'en sabia l ver:
e viu ab gaug sel que y pot remaner.
El o dis, car poder
del remaner non ha
negus, pus que l desva
sos dezirs, com dig es.
E pueia y hom per catre gras mout les.
Ver dis, segon que m pes,
e que truep cossiran.
Li gra son benestan:
le premiers es onrars,
e l segons es selars,
e l ters es gen servirs,
e l quartz es bos sufrirs.
E cascus es mout lens
tan que i pueia greumens
hom ses elenegar.
E ditz vertat e par
selh que la chanso fes:
E no y intra vilas ni mal apres.
Ver dis, que l descortes
vilan, mal essenhat,
mal noirit, empachat
no y intran per poder
el palais, on jazer
vai amors, ni 'saiar (essaiar: probá, ensayá)
non auzan de puiar (no osen de pujá)
los grazes per lunh fag;
ni cre c'us s'en empag,
car de lor no s cove.
E dis enquer trop be
so de que ditz vertat:
c'ab los fals son el barri alberguat
que ten del mon pus de l'una mitat.
Ben ditz sa voluntat
e pogra de mais dir,
que las nou partz m'albir
que l barris ten del mon,
e que tug aquel son
albergat malamen.
Barris es veramen
ditz so que foras vila
es bastit senes guila
entorn e pres del mur,
per so que pus segur,
tot cant y es estia, -
que ben leu no faria, -
e pus assolassat.
El barri son poblat
silh que venon derrier.
E y so fag li palhier,
escuras e boals,
e y fa hom los cortals,
per tener bestiar. (y s'hi fan los corrals pera tindre bestiá)
Car greu veyretz estar
en barris los melhors
homes dels locx ausors,
ans son mout gen cazat.
Per que fon comparat
a barris gent e be.
Ad ayso no m cove
pus dir, c'assatz s'enten,
mas que dey belamen
de la quinta parlar
cobla, segon que m par. 
en declaran lo ver.