Mostrando las entradas para la consulta gaire ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta gaire ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

lunes, 26 de octubre de 2026

Folquet de Lunel. Tant es lo mons ar ples d'engan,

Folquet de Lunel.

Folquet de Lunel. Per amor e per solatz,

Tant es lo mons ar ples d'engan,
c'om auci si e son paire,
e l paires lo filh mal menan
e l cozin german e l fraire;
la maire auci son enfan
e l clerc tolon escumenjan
de so que lur es veiaire.
E l'emperador grans tortz fan
als reis, sol c'o puescon faire,
e l rei als comtes atrestan;
e l comte de gran afaire
dezereto ls baros tot l'an,
e l baro mant bel repaire
de lors cavaliers a tort an;
e l cavalier a gran aire
vivo ils caitieus pages pluman.
Tals n'i a, neus de l'araire
lur levo ls buous, non dreg gardan.
E l pages per bolas traire
se perdon, e l pastor talan,
que no s'en sabon estraire;
e l fossor, car demandon gran
loguier, per lur fals maltraire;
e l metge lur mestier falsan;
aquilh que no sabo gaire,
cuion guerir et auciran,
per qu'es mal c'om lor o paire.
E l menestral e l mercadan
tug so mentidor o laire,
l'us vas l'autre ab bel semblan
d'amor, per aver atraire.
E l joglaret e l viandran
si perdon per mal retraire.
E veus d'aquest segle truan
com engana mant peccaire!
Tant es aquest segle farssitz
de gens mot dezordenadas
qu'engana molhers e maritz
tan c'aucis l'us l'autr' en badas.
Mas las molhers enganairitz, (les dones engañadores
can son dels drutz emprenhadas, (cuan están dels amans preñades
fan entendre las trichairitz, (fan entendre les traidores
de lurs maritz son cargadas; (que dels seus marits están carregades
e cuion aver escarnitz
lurs maritz, las desastradas,
cant an perdutz lurs esperitz,
e remanon enganadas
per jovensels enfoletitz,
e mais per sels c'an clergadas.
Aras parlem dels descausitz
alberguiers, co son malvadas
gens; mot seretz ben aculhitz
per els e per lurs mainadas,
al venir, e mot obezitz;
las ostas auretz privadas,
e las sirventas peccairitz
tenran vos apparelhadas;
e can vos seretz reculhitz
ab els, e seran sermadas
las viandas, er faitz l'envitz,
que manjon totas vegadas
ab vos, que seretz gen noiritz!
E lur trametetz onradas
prentalhas, segon que aizitz
ne seretz; e s'enviadas
lur avetz auca ni perditz
e carns frescas e saladas
e pans blancx e vis esclarzitz,
vendran vos avols sivadas
mal lieuradas e fes poiritz
e manjadoiras traucadas.
Pueis auran vos los porcx aizitz
e truiassas afamadas.
E can vos seretz adormitz,
manjaran a grans goladas.
E jairetz en lensols blezitz
e en cossers dezonradas
e seretz mal e lag cabitz
de coissis e de flessadas.
Pueis al comtar seretz malditz,
si de las doas soudadas
non lur datz quatre sous complitz
de lurs falsas denairadas.
Veus co us er lo prezens grazitz
de las viandas delgadas
de que vos los auretz servitz!
Tant son gens desarengadas
en aquest segle qu'esbaitz
sui don seran restauradas
las armas dels angels marritz,
c'ab Lucifer son dampnadas.
Grans deu esser lo cossiriers
c'aver devem, ses falhensa,
car al Senhor qu'es drechuriers
de nos fam desconoissensa,
qu'el nos es francx e drechuriers
e nos ses obediensa
ves lui, que mans tormens sobriers
sofri per nostra guirensa.
Pauc fam dels mandamens premiers
qu'el nos fei, per negligensa
nos en laissam, per qu'els derriers
jutjamens n'aurem pendensa.
L'us es vaudes e liauniers (Vaud, vaudois, Baudes)
e de mala conoissensa,
l'autr' eretges, l'autr' usuriers,
l'autre rete ses temensa
cartas pagadas o deniers
comandatz en sa plevensa.
L'autr' es molheratz bagassiers
ses lei e ses penedensa,
e l'autre dels quatre cartiers
de Dieu dira descrezensa:
per cass' o per joc, per estiers
a son tort pren defalhensa.
L'autr' es a sas gens mals terriers,
l'autre son senhor bistensa
de son dreg. S'el es corturiers,
s'es d'un rei en mantenensa.
L'autr' es a senhor lauzengiers
tan que met peleg' e tensa
entre lui e sos companhiers,
tro'n geta la bevolensa.
L'autr' es ricx hom que volontiers
servissials covenensa,
que a cap de trent' ans entiers
non auran mas lur vivensa.
L'autre ve paures almoiniers
a senhor que l fa valensa
tan qu'es ricx, e pueis si mestiers
li fa, no n a sovinensa.
L'autr' es bailes o peatgiers,
c'al senhor fai tot creissensa
de rendas, tan l'es plazentiers,
qu'en met s'arm' en nonchalensa;
e l'autr' es corrieus o bandiers,
que tot l'an en mal despensa
per gatjar pastors o boviers
e d'autres, ses conoissensa.
L'autr' es trobaires messongiers,
que non a ges d'estenensa
de mal dir, qui dons ufaniers
no l vol dar ses retenensa.
L'autr' es de penre prezentiers
draps o deniers a crezensa,
pueis al pagar sera frontiers
que us dira, ses reverensa,
que vos es us grans renoviers,
si l'avetz fag avinensa.
L'autr' es alcavotz mercadiers
de femnas, ses essiensa,
que d'als non a sa chalensa.
L'autr' es paures, ricos parliers,
que totz jorns bregas comensa,
l'autr' es maldizens lagotiers
d'autres e de sa naissensa,
l'autr' es ribautz e taverniers,
que tot l'an fa sa despensa
per tavernas e per seliers, (per tabernes o per bodegues; cellers)
qu'en als non a s'entendensa.

Traduction du livre de Sydrac. Lo rey demanda: "Que val mai a beure, lo vis o lh'aiga?"

Traduction du livre de Sydrac.

porró, porrón (tremola)


Lo rey demanda: "Que val mai a beure, lo vis o lh'aiga?"
Sydrac respon: "Lo vis es una pressioza cauza e digna, e es a salut del cors e de l'arma, quar per lo vi pot hom salvar son cors de moltas malaudias e s'arma d'issamen; quar vis es bos per las savias gens que lo bevo atrempadamen et a razo, e no fan per lhuy nulh outratge a lor ni 
ad autra gen: per que aitals gens aprofiecha mais tro beure vi que ayga. 
Mas als fols, que bevo lo vi folamen, ilh ne gasto e'n perdo lo lor e n'aucio la gen e la deraubo e'n prendo l'autrui cauza, e s'en fan aucire e'n fan bregas e baralhas e d'autras fulhias assatz. Ad aital gen valria mais beure l'ayga de la mar que lo vi, quar no n perdrion lo lor ni lor sen ni farian mal a lor ni als autres. Aitals gens non deuria beure vi, ni drehs ni razos non es que o fasso, quar lo vis no fon pas fahs per els, ans lor es defendutz. Lo vis fai als bos lo cors sa e pur e net coratge, e als malvatz fai malvatz cor e fol, e lo cors n'es destruhs manhtas vetz, per que dizem nos que als bos val mais lo vis et als malvatz l'aygua."
- Lo rey demanda: "Cant hom es ardens de batalhar o d'aver paraulas ab alcuna persona, cossi s'en pot hom esquivar?" 
Sydrac respon: “Cant hom es ardens de batalhar o d'aver paraulas ab alcuna persona, ladonx deu hom cossirar en Dieu, e lhi deu sovenir de s'arma, e no fassa cauza que torne a dampnatge del cors ni a perdecio de l'arma ni ad anta de se ni de sos amix; e deu cossirar en altra cauza e combatre se ab son coratge e gitar cela pessa de se, e si de tot no sy pot refreidar, el sy deu moure fors de la gen e parlar ab si mezeis, e batalhar e menassar ab se mezeis, aissy cum si fos denan sela persona; e sela 
arsura, la quals efla lo cor e lo ventre, sy desenflara per la boca e pels membres e per lai on lo cors dezira a deseflar; et en aital manieira sela arsura si refreydara." 
- Lo rey demanda: "Si fa mal qui si vanta de son peccat?" 
Sydrac respon: "Cilh que de son peccat si vanto son ministre del diable, quar tuh lhi mal veno del diable. E silh que sy vanto de so que lo diables lh'aura aministrat ben, es dreh que sia apelatz ministres dels diables, quar ilh anuncio las obras del diable a la gen; e sel fai gran mal e gran peccat e fay peccar los autres per so vantamen, quar tal peccat aura fah, per aventura, per so vantamen; sel que l'auzira lo fara que ja no l feira, e lo vantaires sera colpables del peccat." 
- Lo rey demanda: "Per que femna sy dona leu joia e leu dol?" 
Sydrac respon: “Femna en aquest segle si dona leu joia e dol per bona 
razo, plus que hom no fa; quar femna a lo sanc e la servela plus leugieiramen que hom, e es aissi coma la syma en l'arbre que s'enclina pel ven ad aquela partida on sy vol; e femna es tals que de petita cauza que veia o auia, ela trembla tota per lo sanc que a; quar la frevoleza de so sen lhi fai tost aver joia e tost dol; e si fos savia coma hom, feira ne hom bailieus e senesquals e jutges e senhors. E per aquesta razo quar non an gaire de sen ni fermetat en lor, ans so volatgas de coratge, sy 
demora a far, quar mantenen descuebri so que aura vist e auzit; e per so sy dona tost joia e leu dol, et enans serion desseubudas cen femnas que us savis hom." 
- Lo rey demanda: "Deu hom anar vezer soen son amic?" 
Sydrac respon: "Certas no; quar tu i poirias anar ta soen que tu lo corossarias e lo enoiarias; mas tu lo deves anar vezer a horas e a sazos, non pas soen, quar toh trop so mal; e per aventura el aura a far al res que de te vezer, e si tu venes adonx, tu lhi venras al desus e faras lhi enuoc. E aisso podem saber per te mezeis: sy tu eras en ton ostal o en autre luoc e fazias tos negossis secretz, tu no volrias pas que nulhs hom 
vengues sobre te, e que fos ancaras tos filhs o tos fraires; atretal faras tu a ton amic, sy trop soen lo vas vezer; mas cant hom vol anar a l'ostal de son amic, hom lh'o deu far a saber, e sel que aissy o fai es cortes e ben essenhatz." 
- Lo rey demanda: "Deu hom far layda cara a son amic, quan ve e son ostal?" 
Sydrac respon: "Si tu es en ton ostal ab ta mainada e tos amix ve sobre te, que ti desplassa, tu no lh deves pas mostrar malvatz semblan; mas deves lhi mostrar bel semblan e far plazer e honor a ton poder; quar tro es mielhs que tu sias corossatz en ton coratge e l sapchas retener per ton amic que si lhi fazias ni lh dizias antas ni verguonha. Car si tu lhi mostras malvatz semblan, tu le corrossaras, et aura ti mala voluntat et 
auras corossat te e lhuy, e pueis t'en repentiras; mas sy tu vols tot so esquivar, fai fermar ta porta, e negus no si poyra sobre te metre." 
- Lo rey demanda: "Cossi s pot far que a las vetz .j. hom vencera .iij. homes o .iiij., e alcuna vetz sera vencutz per un sol?"
Sydrac respon: "Batalha es coma Dyeus, quar silh que Dyeu crezo et adoro de tot lor cor e so servizi fan, non an en autra cauza lor entendemen ni lor pessa, ni aver no la devo. Tot atretal deu far cel que batalha fai, quar el deu lo cor e l coratge e sa pessa metre entieiramen en la batalha, e deu oblidar de tot en tot sos autres negossis, e molher e 
efans e sa riqueza, e deu cossirar cossy vencera sa batalha. E si el es caitieus ni paorux, el sera vencutz." 
- Lo rey demanda: "Es santatz de manjar totas viandas?" 
Sydrac respon: "Totas cauzas que Dieus fetz per manjar so sanas, quar la vianda, que es eferma, non es mas de l'efermetat del cors on intra, e del temps: quan lo cors es sas, so que el manja lhi es sa e bo. E cant el es febles o malaudes, pauc de vianda lhi fai mal; per aisso bona vianda e 
sana no mou mas del cors sa e pur e net; que can lo cors es sas, tota vianda lh'es bona e sana; e al cors malaude pauc de vianda lhi notz." 
Sydrac respon: "Aquilh que mai si vanto que gens del mon, so son tres manieiras de gens. Prumiers fols vielhs que is vanta de sa joventut e recomta de son cors, cant el era joves, vertatz o messongas, e recomta sas baudors e sas fulhias, e si vanta de sa gaieza e de sa pessa, que las gens l'en crezo; e non cuia pas que aquilh a cuy o comta l'en chuflo ni 
l'escarnisco. La segonda manieira es de fol estranh que recomta bordas e fulhia, que el a estat e son pais rix e manens, o que sia vertatz o no: per un que l'en cre, dos non o crezo. La tersa manieira es de ric fol que retraira sas fulhias e sas bordas, e aquilh que l'auzo l'en janglo e lhi bufon en la barba e lh'autreio can que ditz, per sa riqueza.
- Lo rey demanda: "Cossi" ... "las nivols son tant espessas en estieu coma en ivern e aitan escuras e plus altas que en totas las sazos de l'an qu'elas no so e nostras partidas ... d'autra gen, que de totas las sazos de l'an non falho ja mais ni en ivern ni en estieu. Quar can lo firmamens fai son torn e so movemen e l solelhs pren son altre torn, fa estieu a nos e yvern als autres jens del mon. E cant el fa son autre torn, fa estieu ad aquels e yvern a nos; en tal manieira no falhira ja mais yverns ni estieus al mon de tota sazo de l'an. E aquel torns que l solelhs fai, non es ges de la montansa d'una pena; la alteza del firmamen nos apareys e regardamen." 
- Lo rey demanda: "Cossi una nivols apar petita, cossi esdeve tan grans 
que cuebri gran cantitat de la terra?" 
Sydrac respon: "La nivols que apar petita a la vista a son cors es molt 
grans, mas sa grandeza hom non pot saber per la alteza que a, per que par a sa semblansa petita a la vista; e pauc e pauc s'asembla e esdeve grans, et efla aissi la petita nivols sa grandeza encontra lo cel en aut, e hom no la pot vezer. Mas per so que es encontra davas nos e s'espieissa, hom no la pot pas vezer ni de lonc ni de travers, e per sa alteza lo vens la fer e enfla e la fai creisser e espandre e cazer e ploure en la terra et abeurar les bes que y so. E non entendatz que sela ayga venha ni yesca de l'aire, ans y monta de la mar, e a la vetz del fum que la terra geta, e esdeve neula e plueia aissy cum vos podetz vezer."

Vie de Sainte Douceline, quinzens capitols, miracles, Doucelina de Dinnha, beguina


Sainte Douceline



Le quinzens capitols es dels miracles que Dieus fes per la sancta apres lo sieu traspassament.

Ar s'alegri Robaut d'Ieras e de Marsella, car tan digne cap ha agut en son comensament, con servi lo seinnhers en tota sanctitat, con tostemps i sia amatz e servitz puramen per los gracios meritis de la maire que l'a edificat, per los cals meritis Dieus a acorregut a mot de gens segon ques auzires.
En Prohensa era un noble baron ques avia nom Rainaut, seinnhers d'un 
castell ques a nom Cabrier, et ell e li donna ques avia nom Costansa deziravan fill meravillozamens, e no l podian aver; et am gran fe voderon a la sancta lo pes de l'enfant en siera, si lur volgues dar fill. Non triguet gaire ques agron un bell filh que lur fes mot gran gauch, car el si fes tan savis que per meravilla auzia hom sas paraulas, que non semblava enfant, e ben paria que fils era de gracia; tan sotils era en son entendement. Estalvet si d'un autre filh ques agron, cazec en malautia, per la qual fon menatz sus lo ponch de la mort, en tant que certamens li viron far los tratz, e neis crezian que l'arma fos partida dell cors.
Ab tant li maires de mot gran dolor plena amb amars critz si tornet a la 
sancta, e vodet de bon cor que son sepulcre illi vezitaria, e que li portaria l'enfant am son suzari. Et aissi fach son vot, l'enfas fon restauratz a pleniera salut, et enaissi con per los meritis de la benaurada sancta lo premier filh Dieus lur avia donat, aissi per los sieus meritis aquest que crezian que fos mortz, piatozamens lo lur va restaurar. Don li maires am gauch li atendet son vot, e comtava e dizia que per cert li sancta l'avia ressuscitat.
A Marsella era una femena que totz los enfantz ques avia perdia tan tost 
ques eran natz, et era en tan marrida que non semblava remazes en son sentz de dolor que menava a cascun dels enfantz. E una ves qu'ill era pres de son enfantament, era mot consiroza, car doptava de la mort de l'enfant, e plorava lo enans que fossa nat. Et una nuech en sompni lo li aparec li benaurada maire, si trezena de donas de Robaut, que l'acompainhavan mot honradamens, traspassadas totas d'aquest mont, et eran totas de meravilloza beutat. E dis li li (: la) sancta mot benignamens: "Sapjas, femena, que tu portas un filh del cal seras alegra, e per cert sapjas que grans bens t'en venra, car ieu ti fas saber 
que aquest ti viura, qu'ieu ai pregat a Dieu que lo ti salvi." 
Adoncs li femena li demandet qui era. "Ieu," so dis li sancta, "sui Doucelina de Dinnha, beguina de Robaut e sorre de fraire Hugo de Dinnha, qu'en aquest an sui transpassada d'aquest mont a Dieu, e la qual tu avias reclamat." Adoncs li femena si gitet a sos pes, e reques li am gran devocion que benezis son ventre, e li sancta adoncs pauzet sa man sobr' ella e benezi la, e pueis parti si d'ella; e li femena remas mot consolada, et ac pleniera fe en las paraulas que l sancta li ac dich, e 'speret que per los sieus meritis trobera gracia am Dieu. Azimpli si le sompnis que l femena ac vist, et enfantet un filh de ques ac mot gran 
gauch, car aquel li visquet e li fes mot de bens, qu'ell fon bons mercadiers e lonc temps la noiri.

//

https://scholarworks.iu.edu/journals/index.php/tmr/article/view/15643

domingo, 25 de octubre de 2026

Chastel d'amors. Las portas son de parlar

Chastel d'amors.

Chastel d'amors. Las portas son de parlar

Ms. du Vaticain 3206, fol. 1: la première page est effacée. Cf. A. Thomas, Annales du Midi, 1889. - Grdr. § 32, p. 50. St. p. 46.

a l'eissir e a l'entrar: (al eixí y al entrá; a l'eixí y a l'entrá)
qui gen non sab razonar,
defors li ven a estar.
E las claus son de preiar:
ab cel obron li cortes.
Dedinz la clauson qu'i es
son las maszos dels borges,
o l'estraing fan lur conres:
so son trop adreitas res,
joias e anels trames
per entreseignas d'amor. (per entreseñes d'amor)
Lainz son li vavasor,
cels qui servon lor seinhor,
donzellas de gran valor,
qu'om prega per grant douchor (dolsor; dolsó)
de son be e de s'onor,
aqui o es maior atz.
L'autre portals es fermatz
totz temps d'estar als privatz
de baisars soau don atz,
no ges com vilana patz:
e pois aquest es passatz,
pois no i ha nuil defensal. (no ña)
Mas qui pass' aquest fermal
e plus a enant non sal
aferir fa res a mal;
e cil qu'i met retenal,
pois hom en aitan i fal,
non sap gaire pro d'amar.
Lainz se deu gran soing dar (lainz : allá dins, adins; apellit Laínz)
qu'om no l puescha engignar
qui vol la forcha gardar;
que se l pas lassa passar,
ja pois a enan no l gar,
mais meta l en chausimen.
Dedinz aquest mandamen
estan dolcess' e joven:
d'acuillir e de presen
son e de respondre gen
e d'atendre convinen,
pois ja no i er fals negus.
Las salas el torn desus
son de manear lo plus (manear : manjar : minjá)
e de jazer en luec clus,
totas nudas ab los nus; (totes despullades en los despullats)
e las fenestras e l'us
son faitas de bels semblans.
Primer li mur fan enjans
de gran mal e de afans,
que fan sofrir als amans,
tros ques aian lur talans,
quar non l'acoillon enans:
don l'an ben recognogud. (reconegut)
Las chambras son de salud, (les cámares, habitassions)
al partir qu'il an agud, (agud : avut, agut; hagut, tingut)
e de plaideiar lor drud, (drut, drutz : enamorat, festejadó)
quan forfaig i es nascud,
e de celar car tengud
ester aqui o a luec.
Lor celarer e lur cuec
son tuit de ris e de joec
e de parlar ses ennuec:
lainz non cal autre foec
mas amor, per que o moec
qui lur fai estiu tot l'an. (nascut; tingut; lloc; joc; foc; moc) 
Lainz non venon ni van
merchadier ni negosan, (mercadés ni negossians)
ne ja re qui atalan 
hom per aver no i deman,
mas sol ço qu'es de gran ran;
qu'aiço tenrian a mal. (qu'aixó tindríen a mal)

Peire Guillem. Lai on cobra sos dregs estatz,

Peire Guillem, nouvelle allégorique.

Peire Guillem. Lai on cobra sos dregs estatz,



Ms. de Paris, fr. 22543, fol. 147 (R). - Grdr. § 19, p. 22. St. p. 46.

Lai on cobra sos dregs estatz,
que naicho las flors per los pratz,
e brotono bruelh e boscatge,
e son gai li auzel salvatge
e li albre vestit de nuo,
ieu m'estava a Castelnuo.
E levie me un jorn mate: (y me vach eixecá un día pel matí)
era dos temps, clars e sere, (dous: dols; cla, seré, sereno)
ses bruma e ses ven e ses nauza, (ses : sense)
el temps que chanta la alauza, (laudeta, lauzeta, alouette)
lai en Pascor. (primavera)
Et ieu volgui vas mo senhor
anar, que te cort a Murel, (Muret, v. 1213.)
per que l'anar me fo plus bel,
e cochie fort mos cavaliers (cochie : vach doná pressa; cochar)
que digo a lors escudiers
que prenguan lors armas de briu,
qu'enquer passarem Corbairiu, (Corbolium, Corbeil?)
si l dia dura.
Ab tant anie m'en l'anbladura
tot mon cami,
parlan d'en Folcuens e d'en Gui,
cal amet mai.
Ab tant vec vos venir de lai
un cavazier, (cavalier, cavallier; caballé)
bel e gran e fort e sobrier
e lonc e dreg e ben talhatz! (lo contrari a Mario Sasot)
Dir vos ai a que l conoscatz:
tot so que l ve de lhui fa festa,
que l peal a bloy sus en la testa, (pel rubio; bloy, bloi; blonde)
e fon per la cara vermelhs,
car tocat l'i ac lo solelhs,
qu'escapatz fo del clar mati.
Et anc nulhs hom que fos aqui
non vi plus gay ni menhs iros.
Los huelhs ac vars e amoros,
e l nas fo bels e gen formatz,
e las dens foro, so sapchatz,
plus blancas que non es argens;
la boca fresca e rizens;
larc ac lo col, la gola blanca
plus que neus ni flors sus en branca;
amplas espallas e costatz, (com Daniel Vives Albesa)
e pels flancs fon gros e cairatz;
lonc cors e dalgatz per sentura: (prim; delgat; delgado)
e fon larcs per la forcadura,
cambas e coichas de faisso.
El pe portet un sabato
de safis, fag ab esmerauda,
de l'autre pe anet en caussa.
Et el anet vestit de flors,
totas de diversas colors;
mantel e blial de violas
portet, e sobrecot de rozas,
e caussas de vermelhas flors,
que negus hom non vi gensors;
et ac el cap una garlanda
de flor de gaug ab alamanda.
E dirai vos del palafre
cals fo, que non mentrai de re:
la coa ac negra e l'una anca,
e l'autra com avori blanca; (avori : evori : ivory : marfil)
e l'espalla drecha ac biza,
e la senestra tota griza, (esquerra, zurda)
la cri e la testa vermelha,
et ac gruegua l'una aurelha, (y teníe groga una orella)
e per l'al res el fo ferrans,
e no fon trop pauc ni trop grans.
De la sela, senes messonja,
puesc vos dire cossi fo conja:
tug li arsso foro de jaspe
e la sotzsela d'un diaspe,
e l cuer fo d'una serpentina
que valc tot l'aver de Mecina. (Messina)
L'us estriop fo de calssadoine (v. estruep; estribo)
e l'autre fo de cassidoine.
Lo fre ni l peitral, ses doptansa,
comprar no poiria l rei de Fransa,
e que lhi valgues l'emperaire;
car tot lo tesaur del rei Daire
valo doas peiras que i so;
et anc lauram d'aital faisso
non vi mais nuls hom bateiatz;
que l'aver de trenta ciotatz
val lo carboncles qu'es al fre,
que la nug escura al sere
vira cum pel bel jorn d'estiu.
Anc cavasier plus agradiu
no vitz, plus bel ni plus auzart.
Et anet li de l'autra part
una dona mial tans plus bela
que glai ni flor, can renoela;
ni neu ab gel, can cai en branca,
non es de la mitat tant blanca
cum la gola ni ls pes ni ls mas. (gola, peus, mans)
E de la cara soi certas
qu'es plus blanca e plus colorada
que roza de mai brotonada:     (rosa de mach; rosa de mayo)
veus tota sa fina color!
E portet garlanda de flor
eus cabels que son lonc e saur,
que per ma fe sembleron d'aur,
tant foron belh e resplandens.
Huels amoros, gais e plazens (ulls; una de les varians)
ac, e non cara estrunada,
e fon graila e grassa e dalgada,
e no portet vestir de sirgua,
ans portet be vestir de lhirgua,
mantel e blial e gannacha.
Plus fo escaficha e be facha
que dona qu'hom puesca trobar;
car anc Dios non formet sa par (Deu, Deus)
de gran beutat e de cunhtia.
E que voletz que plus vos dia? (y qué voléu que mes tos diga)
Que l fre e l peitral e la sela     (freno, pitral, cadira : silla)
val mai que l'aver de Castela (Castella, Castilla)
ab los cinc regemes d'Espanha. (los sing reinos de España)
E l palafre fon de Bretanha,
e es plus vertz qu'erba de prat,
e fo vermelha la mitat,
e la cri e la coa saissa;
e per la cropa una faissa (grupa, faixa)
ac plus blanca que flor de lir; (mes blanca que flo de lis: lliri)
e valc dos tans, senes mentir,
que l palafre del cavasier.
Ab tant vec vos un escudier
e una donzela apres! (y una donsella después, detrás)
E fo m veiaire que portes
un arc d'alborn, bel per mezura,
e tres cairels a la sentura
don l'us es resplendens d'aur fi
e l'autre d'acier peitavi,
gent furbit e gent afilat; (afilat, esmolat)
e l ters es de plum roilhat, (plom)
ab una asta torta de boih,
ab que fier tot amador moih
e amairitz, cant vol trair.
De la donsela, ses mentir,
no sai si s'es bruna ni blanca,
que ls cabels li van tro part l'anca,
si que cobren tota la sela,
qu'om non ve arsso ni sotzsela;
davan li van tro a l'artelh.
E portet un blial vermelh;
mas ieu no sai si s'es be facha, (pero yo no sé si está ben feta)
que, cum si agues capa o gannacha, (com si tinguere capa, garnacha)
la cobro per tot li cabelh.
Et anc no vitz plus bel parelh
del donzel et de la donzela.
E que cuiatz que faria ela?
Anet chantan un chan noel,
si qu'entendo l boi e li auzel
e s'en laissavo de chantar. (s'en dixaben o dixáen de cantá)
E chantet gent, azaut e clar,
e dih: "Dona ses amador
e cavasier senes amor
per tal qu'om los pogues triar
de mest cels qu'amon leialmen;
e dona c'ama per argen
ni sap son mercat al colgar,
volgra l'avengues ad anar
en camia desafiblada."
Ab tant vec vos per meg l'estrada
venir la dona e l cavasier!
Et ieu saludie los premier 
e dissi: "Senher, Dios vos sal
e vos gart d'ira e de mal,
vos, la dona e la companhia."
Et el dih: "Dios vos benezia,
Peire Guillem, e us laih trobar
dona que us am de cor leial,
que tant lonc tems l'avetz sercada."
“Senher, et ieu ja l'ai trobada,
de cui soi ieu mial tans que mieus.”
"E vos podetz ben esser sieus,
Peire Guillem, qu'ilh non es vostra."
“Senher, pel bel semblan que m mostra
me teni de lies per paguatz."
“Aichi paih hom d'amor los fatz,”
dih la dona, “bels amics fraire.”
“Dona, e s'ieu l'am ses cor vaire,
no me pot be valer merces?”
"Amics, e merces, en que n'es, 
que anc noca fo en son repaire?”
"E i fo, dona, ges non a gaire,
que volc qu'eu fos ses autre sieus."
"A mal senhor laissa hom sos fieus,
amics," so dih lo cavasiers.
"E qui no pot passar estiers,
senher, per que los laissara?"
"Peire Guillem, car servira
cum hom forssatz, c'als non pot faire".
"Senher, per l'arma vostre paire,
diguatz me, don me conoissetz,
mas ta soven me mentavetz?
Car remanetz enuegh ab mi,
car anc per ma fe non aigui
un osde que tant m'abelis,
ni anc nulh tems home no vis
que ta be fos per tos tems vostre.
Doncs estatz ab mi que us o mostre,
qu'eu vos o quier per amor Dio."
"E no remanra aitant lio,"
s'a ditz la dona, “mas li platz.
Mas pres de fontaina e de pratz
nos matetz, e pres de boscatge,
car li castel nos so salvatge;
mas nos partim dels Catalas,
que menhs n'i trobam de vilas
que de gentils de l'encontrada."
“Dona, en bela alberguada
estaretz, e luenh de castel.
En un verdier, claus de rauzel,
estaretz sotz un bel laurier, (v. novas del papagai)
on cor fontaina sul gravier,
fresca, freja, clara e genta."
"Aital fontaina m'atalenta,"
dih la dona e l cavasier.

sábado, 24 de octubre de 2026

Roman de Jaufre, fragment, E dirai vos de Brunessen

Roman de Jaufre.


Roman de Jaufre (Jaufres fil Dovon)


E dirai vos de Brunessen
con ieis del castel ricamen
E l senescals vai s'en primiers,
e ela sec lo cavalcant
en un bel palafre ferant,
on hom de cavalquar no s dol;
e ambla si que par que vol,
adaut e jent, dreit e suau
c'a penas au om son esclau. (c'a pena au hom son esclau)
E fon vestida cosdament (ricament)
d'un cisclaton mout avinent;
e siei cabel delgat e saur
son gent estreit d'un filet d'aur;
e sa bella cara plasent,
on anc non ac affaitament,
anz es ben fina per natura
qu'en nulla sason non peiura
plus al matin que al colgar,
mas ben la ve om mellurar
rellusir e getar clardat,
que tuit en son enluminat
cels que l'anavon environ.
E ac un capel de paon
en son cap mes per la calor,
e portet en man una flor
mout bella e mout ben flairan.
E enaissi vai s'en pensan
com poira Jaufre retener
ni co l fara son cor saber,
ni, cant er ab el, que l dira
ni de cal guisa respondra.
Si m'escomet de nulla ren,
ades li respondrai ab ben;
e se s clama car lo tinc pres
ni del mal que ma jentz li fes,
ni car lo menassei a pendre,
d'aisso consi m poirai deffendre?
Ab blandir et ab jent parlar,
c'aissi pot om tot cor domptar.
E, si Dieu platz, ieu domtarai
aquest, tanz plasers li dirai."
E Jaufres ven daus l'autra part
pensan, que s cuia que fort tart
poira Brunesen convertir,
ni s cuia que puesca avenir
qu'ella per ren s'amor li don;
car tant es de bella faisson
e tant es rica de coraje
e de terra e de linnage (linhage, linatge)
c'a pauc no n es desesperatz.
Mais en aisso s'es affermatz 
que dis que non es ses merce,
pos totz autres bens a en se.
"Doncs non poira ella suffrir
que m veia per s'amor morir;
que mortz sui o tota l'aurai:
mais merce n'aura, si Dieu plai."
E aissi anet longament
pensan, qu'en al re non entent, (pensán, que en atra cosa no entén)
tro que vi Brunesen venir.
E l senescal vai s'enantir
e venc s'en a Jaufre correntz:
"Seiner, ma domna Brunesentz
es aici tot per vostr' amor
per so que us fasa mais d'onor;
e vec la us que us ven acuillir."
Dis Jaufre: "Bel fai a grazir."
Ab tant Brunesentz es venguda,
que mout coindamen lo saluda,
e Jaufres ella eissament,
e apres tota l'autra gent,
cavaliers, domnas e pulcellas, (pucella, pubilla)
car mout n'i avia de bellas.
E Brunesentz l'estent la flor.
"Domna," dis el, "per vostr' amor
la penrai, pos vos la m donatz." (la pendré, pos vos me la donáu)
E pueis cavalcon latz e latz, (y después cabalguen costat a costat)
e las jentz estan entorn els,
de cavaliers e de donzels,
de pulcellas e de borges. (de pubilles y de burguesos)
E tant i estavon espes
c'om no i pot nulla ren parlar,
si fort non l'aven a cridar:
don enueia mout a Jaufre
e a Brunessen mais, so cre;
car non son en luoc on parlar
poguesson miellz de lor afar. (pugueren milló del seu affaire)
Ez enaissi son s'en vengutz
a Monbrun, on an receubutz (Monbrun, Montbrun; la t se pert o perd)
Jaufre a gran procesion.
Pueis Brunesenz e siei baron
an l'en menat sus el palais;
e non cre que hom vis anc mais
miels apparellat de manjar. (Juaquinico Monclús)
Mais no m'o letz aras comtar,
car enant fai meillor auzir:
e per aquo voill m'en giquir. (y per naixó m'en vull abstindre; u dixo)
E cant agron assatz manjat,
il an lor solatz comensat,
e Jaufre a lor o mogut
co s n'anet, cant l'agron batut,
ni con sos ausbercz lo guari
e l drapz, que res non l'envasi.
Pueis demandet del cavallier
que l venc residar el vergier
tres vetz e l venia ferir,
s'es garitz o si pot garir.
Dis lo senescals: "Ben guarra, (va di lo senescal: be guarirá : sanará)
senner, car ja mal no n aura. (siñó, ya que mal no ne tindrá : haurá)
Mas per la fe que dei a vos,
enantz n'i eron vengut dos,
qu'ieu e Symonz i fon vengutz,
que a cascun par els escutz
que cascuns voides los arsos,
e n'aguem los vestirs terros.
E de totz aquelz de Monbrun
feratz altrestal, un e un,
entro qu'ieu dis que lai anesson
tuit ensems e que us n'amenesson:
adonx cre que aguest paor."
“O ieu, que anc non l'ac maior,"
dis Jaufres, "si m sal Dieus ni fes.
Diable, cugiei, m'aguesson pres,
que sai fosson d'enfern ixitz, (ixits, eixits.)
cant los vi entorn mi garnitz.
Mais quant m'agron sai sus poiat
ni ac am ma donna parlat
e vi son cors, so m fon avis,
que fos ab Dieu en paradis,
c'anc puis non ac de ren temensa;
enantz vos dic per ma cresensa,
que, sol qu'ela's tengues ab me,
res no m pogra nozer, so cre."
E Brunesenz a sospirat
e a tan fichament garat (y ha tan fíxamen guaitat : mirat)
Jaufre e aitan dousament (a Jaufre, y tan dolsamen)
que ls oils ins el cor li deisent;
e a ella puiet el vis
lo sanc del cors, si qu'en rogis.
Amdui son malament nafratz
d'un dart, qu'es d'amor enpennatz,
don om non pot son colp veser,
ni garnimenz no l pot tener;
tant fer prim; mais lo colp es gros,
que no i a mesolla ni os,
vena ni nervi que no l senta.
Aissi nafra, can l'atalenta,
durament e jent e suau,
que non ve om son colp ni l'au,
ni ja mais sanat no n sera,
mais per aquel que l colp fara.
E co l pot ferir ne naffrar
pos puis lo i aven a sanar?
Aco us dirai ieu ben per que.
S'ieu ai naffrat vos e vos me,
s'ambedui nos podem garir,
en fol nos laissarem morir;
car quex es de garir cochos
de son mal, tant es angoissos.
Mais can l'uns nafra solamenz,
aqui a mestier mais de senz,
que l nafratz a obz que enqueira
con cel qui l'aura ferit feira,
qu'estiers non pot per ren guerir.
E dirai vos co l pot ferir:
ab servir et ab gent parlar,
ab blandir, ab humiliar,
e que s gart de far avolesas,
e fassa con poira proesas
e que sia a totas genz
humils, amoros e plasenz,
per so que tuit en digan ben;
e gart si sobra tota ren
d'enueg e de far vilanias,
d'erguil e de sobransarias, (d'orgull)
e sia larcz quan s'escaira
segon lo poder que aura;
e que s tenga asaut e jent
e s gart de pacha d'avol gent,
que non lor sia trop privatz.
Mais de tot si' abandonatz
ves celui que nafrar volra,
e qu'en digua ben, can poira,
e sia finz e vertadiers
e a totz aquels plasentiers
que ab leis li puiran valer;
e cels que l poiran dan tener
am atressi e tengua car;
e que sapcha son cor celar.
E veus cal son li dart d'amor
que nafron suau ab dousor,
ez enaissi pot hom nafrar
lo plus dur que l'er ad amar!
Andui son d'aquest dart ferit
et amdui seran leu garit,
sol qu'ensems sian ajustat,
car cascuns n'a gran voluntat.
El palais tenon lor solatz,
car cascuns conta so que l platz.
Mas Brunesentz non au ni ve
faitz ni ditz, mais cels de Jaufre,
ni en ren al re non enten:
don plaing e sospira soven,
e trasal e fremis e mor (trassal)
e pensa ades en son cor
can poira la sason veser
que l puesca entre sos bratz tener.
E Jaufre plain de l'autra part
e mor et esconpren et art,
can ve son cors gai e cortes,
qu'ades mor car ab lui non es.
Aissi an aquel jorn estat,
e Brunesenz a comandat
c'om fassa leitz aparellar,
qu'ira jazer e repausar; (qu'anirá a jaure, tombás, y reposá)
car la calors que n'es annada
l'a un petit de mal greuiada.
Pueis venc a Jaufre mantenent
e dis li tot suau e gent:
"Seiner, vos vos n'iretz gaser, (jazer : jaure : yacer)
e Dieus vos don anuit bon ser
e al matin meillor levar,
qu'ieu m'irai atressi pausar.
Mais paor ai que us en fuiatz (la dona de Puigdemont, la rumana)
ancanuit, can serem colgatz,
aissi con l'autra ves feses."
"Non farai ja," so dis Jaufres,
"que, si m'aiut Dieus ni sos sanz,
anz sai istaria detz anz 
que m n'anes senz vostre comjat
ni menz de vostra volontat."
Dis Brunesentz: "En bon aur,
so que ben dormirai plus segur."
E es s'en ab aitant intrada
e fes castiar sa mainada
que non fasson bruida ni nausa
e que laisen dormir en pausa
Jaufre si com pro cavallier,
que ben cre que l'aia mestier.
Jaufre an ricament colgat
en un lieg gent aparellat,
en que pogra suau dormir,
s'amors no l vengues assaillir.
Mas ves amor non pot valer
benestansa de ben jaser;
c'aitan ben dormiria en pailla
totz hom, pueis amors lo trebailla.
E el es ne si treballatz
que cent ves s'es la nueit giratz,
que non sent si jatz mol o dur
ni gaire no n esta segur,
c'ades pensa de la faisson
de Brunesen, c'al cor li fon,
que totz sos faitz e totz sos ditz
l'a sus sagellatz e escritz.
E pensa s'en nulla maniera
puesca conoiser la carriera
co l puesca son cor descobrir
ni l'amor, c'aissi l fai languir.
E cant a pro pensat, no i ve
via mais de clamar merce,
e dis qu'enaissi lo dira
tan tost con veser la poira:
"Donna, la vostra grantz beutatz
e l vostre cors jent faissonatz,
vostre oil, vostra boca plasent
e l gais ditz c'al cor mi deissent
m'a si destreit, pres e lasat
que no m'avetz poder laissat
de neguna ren qu'el mon sia,
que totz es en vostra bailia
mon cor, mon saber e mon sen,
ma proesa, mon ardimen,
mon delieg e ma voluntat.
De tot m'aves poder enblat,
que tot es vostre mielz que mieu.
E si us avia dig: de Dieu,
non o deuria a mal tener,
car el vos a donat poder,
e per s'amor, domna cortesa,
car vos a dat tant de proesa,
de pres, de sen e de beutat,
devetz aver humilitat
de me, c'aissi m'aves conques
e destreit e lassat e pres
que non veg ni entent ni aug
ni puesc aver delieg ni gaug
senz vostr' amor; e si non l'ai,
atrasag vos dic que morai.
E, per Deu, bela domna pros,
non voillatz qu'ieu mora per vos,
car no m podetz mostrar ni dir
rason per que m deiatz aucir,
mais car vos am: veus tot lo tort!
E si per so voletz ma mort,
peccat farez a mon veiaire. (faretz : vos faréu, tú farás)
Mais nuil dreit no m val ab vos gaire,
que tot es en vostre voler.
Mais merces mi degra valer
que us quer, bella domna cortesa."
Ben sui folz e ben dic folesa, (foll, follia, etc.)
car ja cuit s'amistat aver.
Con la i ausaria querer,
qu'eu no sui d'aquela valor
qu'en mi fos be messa s'amor,
qu'el' es riqua e de gran affar
e puis de beutat non a par;
el mon non a nulla persona
que, s'ella s'amistat li dona,
que non s'en tengua per pagatz.
Donx non sui ieu ben estragatz,
can mi cuit que a mi la don,
c'anc mais no m vi ni sap qui m son? -
Tol t'en, que ja non s'avenria.
Vai t'en e ten deman ta via. -
E, Dieus(.) e con o puoc anc dir?
Qu'ieu ja cuiava ades morir,
can son cortes cors non vesia,
e tot jorn plorava e plagnia; (planher, plagner, plañir)
e ara, cant ab ella son,
que m n'anes, non o tenc a bon. -
Adonx e qual consel penrai?
Que quant la veg, lo m dobla mai
mon mal, mon trebal, ma dolor.
Aisso non fo lo (?) anc amor,
anz es lo peier mal del mon,
qu'en totas guisas mi confon
e m'auci e m ten en destreg,
atrestan ben can non la veg
con can puesc ab ella parlar.
E aisso con puesc ieu durar? -
Tot m'er a soffrir o morai:
mas merce cre que trobarai,
que ja m fes ella bel senblant
e m'a servit et onrat tant,
jent acullit e jent profert
que ben posc conoiser apert
que per entendensa d'amor
o fetz c'a mi donet la flor. -
aissi vai de la folla gen,
que moutas sasons s'esdeven
c'uns folz hom si cuiara ben,
s'una pros domna l vol servir,
que de s'amor aia desir
e cuia ben esser amatz,
e aquo es fina foudatz.
De me puesc atrestal veser,
que s'aquesta m'a fait plaser
ni gent aculit ni onrat,
mi fas segur de s'amistat.
Per qual valor, per qual proesa,
per qual beutat, per qual riquesa,
que aia ni que en me sia,
aurai s'amor? - No i conosc via,
mais aquesta c'om ditz d'amor,
que non vol ergoil ni ricor:
donx l'aurai eu, que non son ricx,
mais ben serai verais amicx
senz erguel e senz tot engan
e ll servirai de bon talan. (y la serviré de bon talán)
Aissi tota la nuit si plais
e estet en aquel pantais
que anc de sos oils non dormi.
E Brunesenz plang atressi
e sospira soven e greu
e prega Amor e puis Deu
que d'aquel mal consel li don, (que li dono consell d'aquell mal)
c'aissi l'auci contra rason.
“Car outra rason m'ausi ben
Amors, qu'en me no faill de ren,
qu'ieu fas tot so que m manda far
e am cel cui mi mand' amar.
E s'ieu fas son comandament,
a tort m'auci mon escient. -
A tort? - No fa, anz a gran dreg,
qu'ieu non o faz si con far deg. -
Si fas: non am ieu donx Jaufre? -
Non ieu, car ren no l fas. Per que? -
De tot so que tain ad amic
cuig lo ben amar, car o dic. -
Non fas ges, als i a mestier.
mon parlar non val un denier. -
Si fai. - Non fai; ans dic follor
e n'ai l'enemistat d'amor;
car s'ieu l'ai convengut que l'am,
e non o fas, a tort m'en clam
que si m'auci ni m dona mort,
el aura dreit es ieu n'ai tort. - (es : e : y)
E donx, lassa, que m'en farai,
s'amors no m conseilla? - Non sai;
del tot mi met en sa comanda
e farai tot so qu'ela m manda. -
Amors manda que a Jaufre
renda m'amor, mon cor e me,
e tot lo meta en abandon
per far so que li sia bon,
que ja de ren non l'en desdiga,
qu'enaissi o deu far amiga.
Aquo farai ieu volonteira,
sol que l plassa que m'o enqueira,
car amors non deu jes voler
qu'ieu l'an pregar ni enquerer,
que mos pretz s'en abaissaria.
Donna deu aver seinoria
d'aitant que hom la deu pregar,
e ela deu o escoutar.
E s'aquell' amor non l'agrada,
non l'escout mas una vegada,
que no l deu jes so far entendre
que non l'a en cor as atendre.
E si l'agrada ni tant es,
fassa s'en apregar tres ves,
car ja vergoigna non sera
a aquel que l'amor querra,
s'ella s'en fa tres ves preguar,
ans la'n deura tenir plus car;
c'ades es om plus envegos, (mes envejós)
plus cobes e plus volontos
de causa que l ven a plaser,
can ve que non la pot aver;
e puis, can l'a, es miels garada
que cela que non es presada;
car causa vil non es trop bona:
per que domna, se s'amor dona
ses querre, non es tant honrada
con es cella que n'es pregada.
E per so es dreit qu'ieu esper
qu'el me vengua m'amor querer,
E si non la m quer, con sera? -
Laissarai me morir? - Non ja. -
E annarai l'en pregar eu? - (y aniré a demanálay yo)
Hoc, ans que m lais morir, per Deu. - (Sí, antes de que me dixa morí,)
Donx i aurai eu desonor? -
Non aurai, que forsa d'amor
m'en destreing, que m'en pot forsar,
es ieu non la puesc contrastar,
car en me vol far aparer
sa seinoria e son poder."