Mostrando las entradas para la consulta tenso ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta tenso ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

miércoles, 28 de octubre de 2026

Las leys d'amors. La difinitios de dansa


Las leys d'amors.


Monumens de la littérature romane depuis le XIVe siècle, publiés par M. Gatien-Arnoult, Ire publication, t. I, p. 340-350 (M). 
Appel, Provenzalische Chrestomathie, 2e éd., Leipzig 1902, p. 198 ss. (Ap.). - Grdr. § 56, p. 90. St. p. 67.

La difinitios de dansa. Dansa es us dictatz gracios que conte un refranh, 
so es un respos, solamen, e tres coblas semblans en la fi al respos en compas et en acordansa. E la tornada deu esser semblans al respos. 
E l comensamens de cascuna cobla deu esser d'un compas e, qui s vol, d'una acordansa o de diversa; li qual comensamen devon esser del tot divers d'acordansa del respos. Quar no seria bela cauza que l comensamens de la cobla fos de la consonansa del respos. Ysshamens li dig comensamen podon esser d'u meteysh compas o de divers am lo dig respos. E l respos deu esser del compas de meia cobla, o quaysh, so es mays o mens de dos bordonetz. E li bordo que son en dansa, no devo passar VIII sillabas. Et en cas que aytal bordo passesso VIII sillabas, seria irregulars aytals dansa, anormals e fora son propri compas, e si donx li rim no seran multiplicatiu. E qui s vol, pot retronchar tres bordos, 
ses plus o mens, del respost; pero, si l respos es de tres bordos solamen, no l deu hom retronchar mas dos, ses plus o mens. E deu tractar d'amors, e deu haver so joyos et alegre, per dansar, no pero ta lonc coma vers ni chansos, mas un petit plus viacier, per dansar, segon 
qu'es estat dig. Enpero huey ne uza hom mal en nostre temps d'aquest so; quar li chantre que huey son, no sabon a penas endevenir en un propri so de dansa. E quar no y podon endevenir, han mudat lo so de dansa en so de redondel am lors minimas et am lors semibreus de lors motetz. Le remanen de dansa trobaretz lassus en "cobla" et en autre loc, can tracta de "coblas retronchadas." Alqu fan dansa de coblas tensonadas, la qual adonx appelan "dans"; pero entre "dans" e "dansa" no fan lunha differensa. Et alqu fan "desdansa" e "desdans" per pauzar e descantar lo contrari, e degus no s varia del compas de dansa.
La diffinitios de descort. Descortz es dictatz mot divers, e pot haver aytantas coblas coma vers, so 's a ssaber de .v. a .x., las quals coblas devon esser singulars, dezacordablas e variablas en acort, en so et en lengatges. E devon esser totas d'un compas o de divers. E deu tractar d'amors o de lauzors o per maniera de rancura, "quar mi dons no mi ama ayssi cum sol," o de tot aysso essems, qui s vol. E qui volra far tornada, segua la maniera lassus dicha, can tractem de vers. 
En la qual tornada deu hom tractar, qui s vol, de totz los lengatges los quals dessus ha pauzatz ayssi a tiera cum los ha pauzatz. E si aysso far li tornava greu, fassa la dicha tornada del lengatge de la derriera cobla.
E si la tornada l'aparia breus per tractar de totz los lengatges, pot hom far recorsa del compas de la una de las coblas denan pauzadas, o d'autra, sol que no passe lo compas, so es lo nombre dels bordos que cobla deu haver. E deu tractar de totz los lengatges ayssi cum son estat pauzat dessus a tiera, e deu haver las acordansas que son en la fi de cascuna cobla.
La diffinitios de tenso. Tensos es contrastz o debatz, en lo qual cascus 
mante e razona alcun dig o alcun fag. Et aquest dictatz alqunas vetz procezih per novas rimadas, et adonx pot haver XX o trenta cobblas o may, et alcunas vetz per coblas, ed aquest conte de VI coblas a X, am doas tornadas, en las quals devo jutge eligir, le quals difinisca lor plag e lor tenso. E l jutges per aquel meteysh compas de coblas o per novas rimadas pot donar son jutjamen, - enpero per novas rimadas es huey 
mays acostumat, - en lo qual jutjamen alqu volon seguir forma de dreg, 
fazen mensio d'avangelis e d'autras paraulas acostumadas de dire en sentencia: la qual cauza nos no reproam; pero be dizem que aysso no es de necessitat. Quar abasta solamen qu'om done son jutjamen et aquel declare, per aquela maniera que mays plazera a cel qu'es elegitz per jutge.
Encaras dizem que non es de necessitat ques haia so; enpero en aquel cas que s faria al compas de vers o de chanso o d'autre dictat qu'aver deia so, se pot cantar en aquel vielh so.
Diffinitios de partimen. Partimens es questios que ha dos membres contraris, le quals es donatz ad autre per chauzir e per sostener cel que volra elegir; e pueysh cascus razona e soste lo membre de la questio lo qual haura elegit. En totas las autras cauzas, cant al compas e cant al jutjamen e cant al so, es semblans a tenso. Diferensa pot hom pero vezer entre tenso e partimen, - quar en tenso cascus razona son propri fag, coma en plag; mas en partimen razona hom l'autru fag e l'autru 
questio, - jaciaysso que soen pauza hom partimen per tenso, e tenso per 
partimen, et aysso per abuzio.
Encaras devetz saber que en aytals dictatz que s fan per diversas personas oz en los quals hom fenh que sian diversas personas, pot hom uzar de diverses lengatges, coma en descort. E d'aytals dictatz son tensos, partimens, pastorelas, vergieras, ortolanas, monias, vaquieras, et enayssi de trops autres dictatz. E degun dictat d'autru lengatge nos no prendem en nostre jutjamen, quar prezomtuos es qui vol jutjar l'autru 
lengatge, si donx no es mesclatz am lo nostre per dreg compas.
La diffinitios de pastorela. Pastorela es us dictatz que pot haver VI o VIII 
o X coblas o mays, so es aytantas cum sera vist al dictayre, mas que no passe lo nombre de trenta. E deu tractar d'esquern, per donar solas. 
E deu se hom gardar en aquest dictat maiormen, - quar en aquest se peca hom mays que en los autres -, que hom no diga vils paraulas ni laias, ni procezisca en son dictat a degu vil fag. Quar trufar se pot hom am femna e far esquern l'un a l'autre, ses dire e ses far viltat o dezonestat. Pastorela requier tostemps noel so e plazen e gay, no pero ta lonc cum vers o chansos; ans deu haver so un petit cursori e viacier.
E d'aquesta pagela son vaquieras, vergieras, porquieras, auquieras, cabrieras, ortolanas, monias, et enayssi de las autras lors semblans.
La diffinitios de retroncha. Retroncha es us dictatz ayssi  generals coma vers, que pot tractar de sen, de essenhamen, d'amors, de lauzors o de reprendemen per castiar los malvatz. Et aquest dictatz sec lo compas de vers cant al so e cant a las coblas, quar pot haver de V a X coblas. 
Et es dicha retroncha, quar es de coblas retronchadas; no per autra cauza. E quar lassus havem mostrat qu'es cobla retronchada, per so no qual ques ayssi ne tractem. Enpero cant hom fa vers, chanso o dansa per coblas retronchadas, ges per so no se sec que deia haver nom "retroncha," ans lo pot hom apelar "vers retronchat" o "chanso" o "dansa retronchada."
La diffinitios de plang. Plangs es us dictatz qu'om fay per gran desplazer 
e per gran dol qu'om ha del perdemen o de la adversitat de la cauza qu'om planh. E dizem generalmen: de la cauza qu'om planh; quar enayssi quo hom fa plang d'ome o de femna, ayssi meteysh pot hom far plang d'autra cauza, coma si una vila oz una ciutatz era destruida e dissipada per guerra o per autra maniera. Et es del compas de vers, cant a las coblas; quar pot haver de V a X coblas. E deu haver noel so plazen e quays planhen e pauzat. Pero per abuzio vezem tot jorn qu'om se servish en aquest dictat del so de vers o de chanso; et adonx, quar es 
acostumat, se pot cantar, qui s vol, en lo so del vers o de chanso don se servish. La qual cauza permetem maiormen per la greveza del so; quar a penas pot hom trobar huey cantre ni autre home que sapja be endevenir en far propriamen un so segon que requier aquest dictatz. Plangz deu tractar de lauzors de la cauza per la qual hom fay aytal plang. Encaras deu tractar del desplazer qu'om ha, e de la perda que s fay per lo mescabamen de la cauza qu'om planh.
La diffinitios de escondig. Escondigz es us dictatz del compas de chanso, cant a las coblas et al so. E deu tractar de dezencuzacio, escondizen se en son dictat de so de qu'es estatz acuzatz o lauzenjatz am sa dona oz am son capdel.

Tractat es estat dels dictatz principals, per que ayssi es tractat dels no principals.

Autres dictatz pot hom far et ad aquels nom enpauzar segon la voluntat 
de cel que dicta e segon que requier le dictatz. Quar hom se poyria be pecar en la enpozitio del nom; quar si hom apelava "cossir" "somi", o per le contrari, ja le noms no seria be enpauzatz. Per que cove qu'om pauze tal nom que sia consonans et acordans a la cauza. Et en aytals dictatz no trobam cert nombre de coblas, per que en aytals dictatz pot hom far aytantas coblas quo s vol, ayssi cum son: somis, vezios, cossirs, reversaris, enuegz, desplazers, desconortz, plazers, conortz, rebecz, relays, gilozescas, o enayssi de trops autres, jaciaysso que alqu fassan gilozescas al compas de dansa e relays al compas de vers o de chanso. Item alqu fan bals a la maniera de dansa, amb un respos et am motas coblas. Pero bals es divers de dansa; quar dansa no ha mays tres coblas, estiers lo respos e la tornada, e bals ha X coblas o mays. Encaras pot haver autra diversitat; quar bals ha so mays minimat e viacier e mays apte per cantar amb esturmens que dansa. Encaras ha autra diversitat; 
quar hom comunalmen fa et ordena lo dictat de dansa, e pueysh li enpauza so; e l contrari fay hom leumen en bal, quar hom primieramen troba l so amb esturmens, e pueys, aquel trobat, hom fa lo dictat de bal, tractan d'amors o de lauzors o d'autra materia honesta, segon la volontat del dictayre.

sábado, 24 de octubre de 2026

Traduction du Liber Scintillarum de Bède. Fugez los deleiz del mont (fragment)


Traduction du Liber Scintillarum de Bède (occitan)



Ms. de Paris, fr. 1747 (anc. 7694), fol. 19c. - Grdr. § 38, p. 59. St. p. 61. 

Fugez los deleiz del mont, que negus deleiz non es ses pena. A altre perdona, mas te non perdonar ja, quant faras que fols. L'oil no forfant re celui que a son coratge em poder. Deus di a home: "Chastia te"; mas no li promet ges l'endema. A toz homes sias profeitos e a petiz privaz. 
Li tres primier pechat dels set principals, so es ergoils, eveia e ira, sunt apellat esperital, quar movunt d'esperit d'ome o de diable. Altre dui apres, tristicia et avaricia, movunt del mont. Li altre dui, gola e luxuria, movent de la charn.
De charitat prima. Nostre Segner dis en l'evangeli: "Negus hom non a maior charitat que aquel que met s'arma per sos amics." Peire l'apostols dis: “Aiaz continuosa charitat en vos davan totas chausas, car charitaz cobre la grandesa dels pechaz.” Pauls l'apostols dis: "Charitaz es paciens e benigna," e "Amat ades la charitat de fraternitat." Johans l'apostols dis: "Deus es charitatz," e "Qui istai en charitat estai en Deu e Deus en lui." "En aisso apparec li charitaz de Deu e nos, car el liuret s'arma per nos, e nos devem atressi nostras armas liurar per nostres fraires."
Salamos dis: "Odis mou tenso, e charitaz cobre trastoz deleiz". 
Augustis dis: "Si volem anar per la via de charitat, nos podem venir a la durabla vida, e tot aquo que nos fam ses charitat no nos profeita, e laboram vanament si non avem charitat, li quals es Deus; car li charnals cobeeza regna aqui ont non es li charitaz de Deu. Adonc es hom perfeiz, cant es ples de charitat; e ja sia so que chascus hom crea be, non pot pas pervenir a bonauretat ses l'amor de charitat; car tan grans es li virtuz de charitat que ses leis non es tengut a re profecia ni martiris, e si li virtuz de charitat defail, las altras virtuz sont vanas, e s'il i es, las altras sunt bonas. E aquel que ten charitat en sas cosdumnas sap tot aquo que es escur ni es apert en las divinas paraulas. Seguet donc charitat, li quals es dolsa vianda e saludables dos, ses la qual lo ricx es 
paubres e l paubres ricx. Aquil que clauzont lor oils contra charitat dormont en lor cobeezas e el deleit de lor charn. Estendet charitat per tot lo mont, si volez Deu amar, car li membre de Deu jazunt per lo mont. Car enaissi cum lo cors de l'home es morz, cant es ses esperit, enaissi es morta li arma, cant es ses charitat, e aquil que sunt ses charitat non podunt pas istar essems ni permaner en Deu, mas solament aquil podunt istar essems e permaner en Deu, que ant charitat. Ara sia so que aquil que non ant perfeita charitat estegont essems, il sunt ades murmuros e moleste e turbolent e plen d'aissa." Ambrosius dis: "Si cum hom non pot pervenir lai unt vai ses via, atressi non pot anar ses charitat, mas marrir; et aquels que li charitaz de Deu dona forsa per sufrir las grans passios, non pot corrumpre negus deleiz de charn ni nenguna mala volontaz." Gregorius dis: "Una sobeirana proansa es de charitat, cant es amaz aquel que fai mal: car sos proimes deu hom amar, e deu hom aver charitat ab toz homes, ab los estrains e ab los privaz. Nequedonc per aquela charitat no si deu hom pas flechezir de l'amor de Deu; car atressi co molt ram eissunt de la raiz d'un arbre, enaissi charitaz engenra las altras virtuz, ni l rams del bon arbre non a ges de verdura, si non istai en la raiz de charitat. Aquel a veraia charitat que ama son amic en Deu e ama son enemic per Deu. Re non quer per son enemic qui de charitat non preia per lui. Charitaz d'unitat es li leis Deu. Totas nostras obras no  
sunt res, si non avem charitat, li cals ten l'auteza dels comandamens de Deu." En altre loc di que "charitaz es li amors de Deu e del prosme de tot lo cor e de tota la pessa," e "que nos fassam a toz homes aquo que volriam que il feessunt a nos; car aisso es lo comandamens de la lei e de las prophetas." E apres di que "a tot home que a charitat es plus donat; car aquel que a charitat, a totas altras virtuz; e cel que non a charitat, si el a alcuna altra bona vertut, el la perdra. Grant mesteir nos a donc que velliem vers lo liam de charitat; car un plus tost lo cors del pechador leva per l'entalantament de charitat, tant es plus tost gastaz lo ruils del pechat. Cant hom s'umilia e a charitat vas son prosme, adonc se esalsa 
vers Deu. Li virtuz de vera orazo es li alteza de charitat. Lada es li charitaz que prent l'amor dels enemix. Li fraternals charitaz sofre los mals lonjament; car vera charitaz es amar son amic en Deu e son enemic per amor de Deu. Qui non a charitat pert tot lo ben que a. Charitaz aministra lo be que non poders tol. Charitaz es a la veiada d'alcunas ocupacios empaitada, e ja sia so que non poscha esser mostrada per obra, il a bona odor el coratge. E si co lo soleils que luz ades non pot luzir sobre terra, cant li nubles lo cobre, atressi charitaz non pert pas sa vertut, cant es occupada de non poder, e a bon coratge, si tot non o pot mostrar per obra. Anquara es charitaz maistra de toz bes e no sap neguna maleza ni alcuna mala aspredat ni alcuna confusio.
E qui se planta en la raiz de charitat, non perdra ja sa verdura ni non er ses frut; car ila proz non pot perdre l'obra de plantat." 
Ieronimus: "Li longesa de la terra non part pas aquels que charitaz ajostet." Isidorus: “Ja sia so que alcun home siunt vegut partendeir de la fe e de las obras dels sains, car il non ant la charitat de la fraternal amor, non ant negun creissement de vertut, car non aesmunt la virtut de charitat; car charitaz a la segnoria de totas altras virtuz." De rechap dis: 
"Tuit home devunt cuminalment tener charitat, e tant cum chascus se sostra del mont li a mesteir que s'ajoste ab la compania dels bos. Charitaz es perfeita amors en Deu e al prosme. Aquel guarda l'amor de Deu que a charitat vers son prosme. Qui se depart de fraternal compania es partiz de la compania de Deu. Aquel se part del regne de Deu que si depart de charitat. Charitaz es li amors de Deu e del prosme; car tota bontaz mou de charitat e d'umilitat." Ciprianus: "Cel que conois et ama lo liam de charitat deu chaptener sa lengua de mal dire." Basilius: "Cel que es ples de charitat vai am pazible coratge e ab alegra faz, e homs que es ples d'ira vai felonessament." Cesarius: "Aiam vera charitat e 
obediensa e esperansa en la misericordia de Deu, non pas e nostras forsas. Aitals es dejuns ses charitat cals es lampeza ses oli. Si non avem charitat, re no ns profeita lo trabails de veliar ni de laborar. Re no val, cant hom trabalia son cors, cant non a charitat e son cor. Si non avem veraia charitat, re no ns profeita l'abites de religio.” Effrem: “Charitaz es columna e fortaleza en la sainta arma.” E per aisso seguet e amat charitat! 

viernes, 23 de octubre de 2026

Jeu-parti entre Savaric de Mauleon, Gaucelm Faidit et Uc de la Bacalaria. Gaucelm, tres jocs enamoratz


Savaric de Mauleon. Gaucelm, tres jocs enamoratz


“Gaucelm, tres jocs enamoratz
partisc a vos et a'n Ugo,
e chascus prendetz lo plus bo
e laissatz me qualque us volhatz.
Una domn' a tres preiadors,
e destrenh la tan lor amors
que, quan tuit trei li son denan,
a chascun fai d'amor semblan:
l'un esgard' amorozamen,
l'autr' estrenh la man doussamen, 
al tertz caussiga l pe rizen.
Digatz al qual, pos aissi es,
fai maior amor de totz tres?”
“Senh'en Savaric, ben sapchatz
que l'amics recep plus gen do,
qu'es francamen, ses cor felo,
dels bels olhs plazens esgardatz.
Del cor mou aquela doussors,
per qu'es cen tans maier honors.
E del man tener dic aitan,
que non li ten ni pro ni dan,
qu'aital plazer comunalmen
fan domnas per acolhimen.
E del caussigar non enten
que la domn' amor li fezes,
ni deu per amor esser pres.”
“Gaucelm, vos dizetz so que us platz,
for que non mantenetz razo,
qu'en l'esgardar non conosc pro
a l'amic, que vos razonatz;
e s'el i enten, es folors,
qu'olh esgardan lui et alhors
e nulh autre poder non an.
Mas quan la blanca mas ses gan
estrenh son amic doussamen,
l'amors mou del cor e del sen.
E'n Savarics, car part tan gen,
mantenga l caussigar cortes
de pe, qu'eu no l mantenrai ges.”
“Senher, pos lo melhs mi laissatz,
mantenrai l'eu, ses dir de no;
don dic que l caussigars que fo
faitz del pe fo fin' amistatz,
celada de lauzenjadors,
e par be, pos aital socors
pres l'amics rizen caussigan,
que l'amors es ses tot enjan.
E qui l tener de la man pren
per maior amor fai nonsen.
E d'en Gaucelm no m'es parven
que l'esgart per melhor prezes,
si tan com ditz d'amor saubes.”
“Senher, vos que l'esgart blasmatz
dels olhs e lor plazen faisso,
no sabetz que messatgier so
del cor que ls i a enviatz;
qu'olh descobron als amadors
so que reten el cor paors;
don totz los plazers d'amor fan.
E maintas vetz rizen gaban
caussiga l pe a mainta gen
domna ses autr' entendemen.
E'n Ugo mante falhimen,
que l teners de man non es res,
ni non cre qu'anc d'amor mogues.”
“Gaucelm, encontr' amor parlatz,
vos e l senher de Malleo,
e pareis ben a la tenso,
que ls olhs que vos avetz triatz
e que razonatz pels melhors
an trahitz mains entendedors.
E de la domn' ab cor truan,
si m caussigava l pe un an,
non auria mon cor jauzen.
E de la man es ses conten
que l'estrenhers val per un cen,
car ja, si al cor non plagues
l'amors, no l'agr' al man trames.”
“Gaucelm, vencutz etz el conten
vos e'n Ugo, certanamen,
e volh qu'en fassa l jutjamen
mos Gardacors que m'a conques,
e na Mari' on bos pretz es.”
“Senher, vencutz no sui nien,
et al jutgar er ben parven,
per qu'eu volh que i si' eissamen
na Guilhelma de Benaugues (Benauges)
ab sos ditz amoros cortes.”
“Gaucelm, tant ai razo valen
qu'amdos vos fortz e mi defen;
e sai un' ab gai cors plazen
en que l jutjamens fora mes,
mas pro vei n'i a mais de tres.”

Peirol. Cora qu'amors volha + Peirol, cum avetz tant estat

Peirol.

Peyrols, Peirols, Peirol, Peiròl


I. 

Cora qu'amors volha
eu chan,
qu'autra flor ni folha
non i vauc gardan.
Ben es dreitz que m dolha,
aman,
sol qu'en grat m'acolha
cil, cui me coman.
Perdut ai e cobrarai,
ges no m recre per tan,
qu'aissi s va l segles camjan.
Deus m'aiut e m valha,
qu'antan
aic d'amor ses falha,
mais no n ai oguan;
qu'era m mou baralha
trop gran
al cor e m trebalha
dormen e velhan.
Per c'o fai? Qu'al melhs qu'eu sai
la serv e la reblan;
per so vei qu'eu m'i ai dan.
Mos cors salh e trembla
soven,
m'amia lo m'embla
si qu'eu non o sen;
qu'ilh m'ama, so m sembla,
comen
que ls seus ditz assembla
al meu pensamen.
Donc dirai qu'amors mi fai
sofrir aquel turmen,
don eu tan ric joi aten.
Nuls hom be non ama
ni gen,
que d'amor si clama,
sitot mal l'en pren;
cum plus m'enliama
greumen,
e m'art e m'aflama,
n'ai melhor talen.
Aissi m trai mos volers lai
el fol contenemen
on m'es manta vetz parven.
Ben bas fora meza
valors,
deportz e gaieza,
si no fos amors,
que mante proeza
totz jors
e fai que corteza,
quar pren los melhors.
No s'eschai d'ome savai
li venga ta d'onors,
que d'amor senta dolors.
Era us quier, amia,
socors,
qu'enans i morria
qu'en quezes alhors.
Assatz trobaria
aussors:
vos etz ses fadia
caps de las melhors.
Mos cors jai en gran esmai
entre sospirs e plors:
mas tot m'es jois e doussors.
Peirols fai fin e verai
lo sonet per amors
on sos cors estai totz jors.

Peirol. Cora qu'amors volha + Peirol, cum avetz tant estat



II.

Bernatz del Ventadorn



“Peirol, cum avetz tant estat
que non fezetz vers ni chanso?
Respondetz mi, per cal razo
reman que non avetz chantat:
s'o laissetz per mal o be,
per ir' o per joi o per que,
que saber en voill la vertat.”
“Bernart, chantars no m ven a grat
ni gaires no m platz ni m sab bo;
mas car voletz nostra tenso,
n'ai era mon talan forsat.
Pauc val chans que del cor non ve;
e pos jois d'amor laissa me,
eu ai chant e deport laissat.” 
“Peirol, mout i faitz gran foudat,
s'o laissatz per tal ocaizo;
s'eu agues avut cor fello,
mortz fora, un an a passat,
qu'enquer non posc trobar merce:
ges per tant de chant no m recre,
car doas perdas no m'an at.”
“Bernart, ben ai mon cor mudat,
que totz es autres c'anc non fo:
non chantarai mais en perdo;... 
mas de vos voill, chantetz jasse
de cellei qu'en grat no us o te,
e que perdatz vostr' amistat.”
“Peirol, maint bon mot n'ai trobat
de leis, c'anc us no m'en tenc pro;
e s'il serva cor de leo,
no m'a ges tot lo mon serrat,
qu'en sai tal una, per ma fe,
qu'am mais, s'un baizar mi cove,
que de leis, s'il m'agues donat.”
“Bernart, ben es acostumat,
qui mais non pot, c'aissi perdo,
que la volps al sirier diso (?): (siré; cerezo)
quan l'ac de totas partz cercat,
las sireisas vic loing de se (sireres; cerezas)
e dis que non valion re:
atressi m'avetz vos gabat.”
“Peirol, sireisas sont o be
mas mal aia eu si ja cre
“Bernart, no m n'entramet de re,
mas pesa m de ma bona fe,
car non i ai ren gazaignat.

jueves, 22 de octubre de 2026

Garin le Brun, Ensenhamen. El premier cap, amia,

Garin le Brun, Ensenhamen. (Garins lo brus o Garinç lo Bruç)

Garin le Brun, Ensenhamen. El premier cap, amia,



El premier cap, amia,
es mos talans que dia
tota la contenenza, - 
si c'om no i trob faillenza, -
que domna deu aver.
C'aizo fai a saber,
lo matin al levar
se deu gran soing donar
que sia fresca e clara
sa colors e sa cara,
e que non i remaigna
tals res que no s'ataigna.
Pois sia sa camisa,
qu'es aprob lei assisa,
blanca, molla e dolgada;
car esti' aizinada:
pels flancs e pels costaz,
pels altres locs privaz
deu esser d'aital mena
qu'en aital loc covena.
Tuit sei altre apareill,
segon lo meu conseill,
de qualque mena sion,
esgar que ben estion
pels flancs e pels costaz
e pels pes e pelz braz.
Sei sotlar, per mon grat,
sion petit, dolgat,
que no parescon gran
sei pe, ni mal estan.
E de son afiblar
se deu gran soing donar
que non esti' en fol
sos mantels a son col
ni semble soiseupuz
can l'er al col penduz.
Sas serviriz privadas
sion gent enseignadas
e sapchon ses orgoill
servir, c'aital o voill.
E de sa liadura
se sapchon donar cura;
son pel ahordenar
sapchon, et entrenar.
E s'om gen las apella
de neguna novella,
sapchon se ben defendre
e gardar de reprendre.
Quant ill ira al sain,
aia ab si tal compain
que ges d'ancta no il fassa,
cui que trob en la plassa.
Ill an dreit e suau
ez a petit esclau;
que non es cortezia
que domna an tost per via,
que trop fassa gran pas
ni per anar se las.
Si es en palafren,
si' aitals com conven;
e si ben o espleita,
an gentemen e dreita.
Dinz sa maison eschai
a leis que ben o fai,
que sia a tota gen
de bon contenemen,
ez als mals ez als bos
sia de bel respos.
Cals que veigna ni an
en leis trob bel semblan
e bon acuillimen;
mas non tuit engalmen:
no sion tuit engal
li bon aissi co l mal.
Tal i a qi no gara
cui es humils ni cara
ni non sap ges triar
cal hom fai ad honrar.
Mas aquo non es sens,
anz mals enseignamens
e uns tors de folage
que revert a putage.
Mout se deu apensar
cil qui ben o vol far
en cui plus abandon
sa bona acuillizon;
que mout home seran,
s'om lor fai bel semblan,
que s faran demanes, -
tant seron mal apres, -
contes de s'amistat
e'n levaran gran glat.
De moltas guisas son
divers home pel mon
que se fan adhonrar
d'acuillir e d'amar.
Als autres no taing gaire
ni no deu hom trop faire,
c'ab un breu saludar
pod om tan gen pagar
que s tenran per graziz
e per gen acuilliz.
Si hom vos ven vezer,
ab somos de sezer
vos dreichaz contra lui;
mas ben gardaz vas cui;
qu'assaz son destrian
homen a lor senblan.
Si us par cortes ni pros,
faiz lo sezer laz vos.
Mas no seiaz leugeira
qe ja parlez premeira
de negun gran solaz, 
mas solamen si l plaz
lo somonez que l jorn
remaign'a 'quest sojorn.

// Wiki English //

Garin lo Brun or le Brun [1] (Latin: Garis Bruni; died 1156/1162) was an early Auvergnat troubadour.

Garin lived in the Diocese of Le Puy-en-Velay, where his family owned castles. He was himself lord of Châteauneuf-de-Randon in the Gévaudan and a vassal of Ermengarde of Narbonne and of Eleanor of Aquitaine. [2][3] His origins were either in the Diocese of Mende [3] or in Randon. [4] If he was of Randon, then his father was Garin (Guérin) de Randon, a vassal of Raymond Berengar III, Count of Barcelona, of whom Guérin and his brother Odilon held the castle of Randon. [5] This is likely, as a Garin paid homage to the count of Barcelona for this castle in 1150. In 1162, Garin lo Brun appears to have died, as in that year his brother William (Guillaume), called Randon protecteur des troubadours ("Randon, Protector of Troubadours"), arranged a requiem mass for him and granted Grosvialla (Groviala) to the Knights Templar for the rest of his soul.

Garin composed mostly tensos, but only one of these has survived and is an imaginary dialogue between Mezura (moderation) and Leujaria (lightness), that is, both sides of the debate are written by Garin. For Lightness, the true wisdom in love is folly: a man must get on, lose no chances, and show boldness to obtain the favour of ladies of the highest possible rank. Moderation, on the other hand, advises self-restraint in love, treading softly without showing impatience. Moderation's advice to women is not to give all they have suddenly, leaving nothing to offer. [5][6] This tenso was dedicated to one Eblon de Saignes. [4]

The medievalist Mark Johnston notes that Garin's work is similar to that of another 12th-century troubadour poet, Arnaut Guilhem de Marsan. [7]

The author of Garin's vida (biography) comments that "he went to the trouble of telling the ladies how they should behave themselves." [8]

Garin wrote the earliest known example of an ensenhamen or didactic (teaching) poem to have survived, which has the title El termini d'estiu. [9] This is written in isometric rhymed hexameter and has been dated to 1155. [2] Perhaps the earliest known text is contained in the Pierpont Morgan Library's MS 819, an illuminated manuscript of the 13th century, in which Garin's poem is contained together with another similar didactic work by Arnaut de Mareuil, in the first fifty-two folios. [10]

Garin's work has over a hundred verses on the beauty of nature and the sorry state of contemporary mores, but its main theme is the courtly behaviour of women. It is therefore sometimes called Ensenhamen de la donzela ("Ensenhamen of the girl") or L'ensegnamen alla dama ("The ensenhamen to woman"). It is part of the medieval "conduct literature" which urges women to adapt themselves to their husbands, to be merry or sad as their men are merry or sad. [11] Garin counsels also that women should sing and recite poetry for their guests. [12]

Another passage of the Ensenhamen which is sometimes quoted advises women to "welcome entertainers and poets who chatter of love and sing verses and melodies. At least, show them a good face, for if you give them nothing, they will make your name known far and wide." [14]

  1.  Both lo Brun (Occitan) and le Brun (French) mean "the Brown".
  2. Ippolito, Marguerite-Marie. (2001). Bernard de Ventadour: Troubadour Limousin du XIIe siècle, Prince de l'Amour Courtois et de la Poésie Romane (L'Harmattan, ISBN 2-7475-0017-9), p. 228
  3. Biffière, Félix. (1985). « Ce tant rude » Gévaudan, 2 vol. (SLSA Lozère: Mende), I, p. 729
  4. Moulier, Pierre. (2001). Églises romanes de Haute-Auvergne (Editions Creer, ISBN 2-909797-57-0), p. 21
  5. Garin Le Brun (milieu XIIe siècle) online at histoire-ma.chez-alice.fr (accessed 5 March 2008)
  6. This advice to women has resonances with Garin's advice to a great lady in his "Ensenhamen"
  7. Johnston, Mark. "Gender as Conduct in the Courtesy Guides for Aristocratic Boys and Girls of Amanieu de Sescas." Essays in Medieval Studies, 20 (2003), pp. 75–84
  8. Egan, Margarita, ed. (1984). The Vidas of the Troubadours (New York: Garland, ISBN 0-8240-9437-9), XXXVI, p. 36
  9. Chambers, Frank M. (1985). An Introduction to Old Provençal Versification (Diane Publishing, ISBN 0-87169-167-1), p. 253
  10. Nichols, Stephen G. and Wenzel, Siegfried. (1996). The Whole Book: Cultural Perspectives on the Medieval Miscellany (University of Michigan Press), p. 99
  11. Perfetti, Lisa. (2003) Women and Laughter in Medieval Comic Literature (Ann Arbor: University of Michigan Press), Introduction online at press.umich.edu (accessed 5 March 2008)
  12. Bowers, Jane M. and Tick, Judith. (1987). Women Making Music: The Western Art Tradition, 1150–1950 (University of Illinois Press), p. 41
  13. Aubrey, Elizabeth. "References to Music in Old Occitan Literature." Acta Musicologica, 61:2 (May–Aug., 1989), pp. 110–149, in particular p. 144
  14. Zuchetto, Gérard. Petite introduction au monde des troubadours XIIème–XIIIème siècles: A l'aube de la litterature moderne online at musicologie.org (accessed 5 March 2008)

martes, 20 de octubre de 2026

Johan Esteve, Bezers, pastorella 1, 2 + retroencha + vaquiera

Johan Esteve, de Bezers.

Johan Esteve, Bezers, pastorella 1, 2 + retroencha + vaquiera



7226.

Pastorella que fes J. Esteve, en l'an 1275.

L'autrier él gai temps de pascor
Quant auzi'ls auzeletz cantar,
Per gaug que m ven de la verdor
M'en issi totz sols delechar;
Et en un pradet culhen flor
Encontrei pastora ses par,
Cuend' e plazen,
Mot covinen,
Anhels seguen.
La flor culhen
Dizia
Qu'anc dia
De far amic non ac talen,
Quar via
S'en cria
Don malvestatz pren naissemen.

Saludiei la, quar à gensor
No cre qu'om vis anhels gardar;
Et elha mi, don ac pavor
Quar no m vi tro m'auzi parlar;
E dis: senher, no m'a sabor
Qu'aiatz aissi faitz vostr' anar.
Pecx etz de sen
Non per coven.
A dieu me ren,
Qu'anatz queren?
Parria
Qu'espia
Fossetz de qualque folla gen,
Ous guia
Falsia
Del fals plazer qu'amors desmen.

Greu pot hom jutjar per semblan, 
Toza, fi m'ieu, senes falhir; 
Quar mant bo ten hom per truan 
E mant malvat vei mout grazir. 
Per queus prec que d'aissi enan
Vulhatz ans que parletz auzir:
Que ieu non so
Sers d'ochaizo;
Mas sius sap bo
M'amor vos do.
Trobada
Pus fada
Vos agr'ops, senher, acsetz: no
M'agrada.
L'estrada
Seguetz, anatz, faitz vostre pro.
Toza, fi m'ieu, ans que m'en an
Vos farai lo dous joc sentir,
Qu'entre amiga et aman
Se fai, mar ges nous vuelh aunir.
Tan me platz vostra beutat gran,
Qu'estiers de vos no m vuelh partir
Qui m mou tenso
D'aital razo
No sap qui m so,
Senher, ni co
Irada,
Torbada
M'en fetz l'autrier un folh cusso.
Mainada
Blasmada
No vuelh é mi aia parsso.

Toza cuenhta, tal que m vejatz
Beus valrai ieu mais que pus belh, 
Que d'aver sui rics e bastatz
E far vos n'ai part cors irnelh.
Per queus prec que m'amor vulhatz,
E fassam lo dous joc novelh
Ins él jardi,
Lai sotz selh pi;
Que mais ses fi
Valretz per mi.
Ma pensa
No s gensa,
Senher, al vostre pro; quar si
Entensa
Ges tensa
Acsetz, tengratz vostre cami.

Na toza, si vos sabiatz
Can gent vas amor mi capdelh,
Cre que de las flors que portatz
M'en fessetz leumen un capelh.
Mantenen menan gran solatz
Intrem no'n sotz un arborelh.
Don s'esjauzi,
Quar son pretz fi
Non l'esvazi;
E dis aissi:
M'agensa
Que m vensa,
Senher, vostr' amor ses tot si.
Plazensa,
Parvensa
M'avetz. Ab aitan fezem fi.

Suffrensa,
Valensa
A'n Guillem de Lodev' ab si,
Qu' ofensa
No s pensa
Mar al Belh-rai qu'am mais de mi.



7226.

Retroencha que fes J. Esteve, 1281.

Si m vai be ques ieu non envei
D'est mon autra benanansa.
Ricor de comte ni de rei
No cre m des tan d'alegransa
Quo fai la gensor,
Qu'es de beutat flor
A tria;
Que ieu ai s'amor
Et ill ass' onor,
L'amia.
Ben dei cantar gaiamen,
Pus ai tan gai jauzimen.

Quar am lieis enaissi que mei
Et ilh me d'aital semblansa;
Et em d'un cor e d'una lei.
Non es grans meravelhansa
S'ieu ne fas lauzor,
Quar non sai melhor
Ni s lia
Él mon bellazor.
E qu'ieu amador
Sieus sia;
Ben dei, etc.

La bella à cui eu soplei
Me dobla la benanansa
En que m ten, quar sa beutat vei
Que non a par ni engansa:
Qu'ab sa resplandor
Tud' autra clardor,
Quo'l dia
L'estela d'albor.
Per que m'a sabor
Qu'ieu dia:
Ben dei, etc.

Franquez'e bontat a ab sei 
La gaia res ses duptansa;
Que platz li que m'en esbaudei, 
Quar sap qu'enantisc s'onransa: 
Per que m'avigor
Gais jois, qui qu'en plor
O'n ria.
Doncx pus chantador
M'a fach ses clamor
M'amia,
Ben dei, etc.

Ieu chan gaiamen quo far dei,
Quar gaia domna m'enansa
Ab gai cors, à cui platz domnei
Quant honor noi pren mermansa.
Mai m'es que seror,
Quar ilh me secor
De guia
Qu'ieu no m sent dolor,
Mas jois ses error
Que m guia.
Ben dei, etc.

Guillem a valor
De Lodev' e cortezia;
E'l Belh-rai franquor
Qu'ieu gais per s'amor
Estia
Ben dei cantar gaiamen,
Pus ai tan gai jauzimen.

7226.

La 2.a pastorella, l'an 1283.

Él dous temps quan la flor s'espan
Sus él verjan ab la verdor, 
M'anava totz sols delechan,
Del joi pessan que m ven d'amor.
En un deves anhels garan
Ieu vi denan ab un pastor
Gaia pastorella,
Covinent e bella,
Que vesti gonella
D'un drap vetat belh,
E'l pastorelh.

Pres d'elh me mis en loc rescos,
Que nulh d'amdos no m posc vezer, 
E'l pastora moc sas razos 
Com gai'e pros; e dis: per ver,
Gui, mon paire m vol dar espos 
Vielh, raïnos, e ric d'aver. 
Mal' er la chauzida, 
Dis Gui, sius marida, 
Na Flors, eus oblida 
Selh que per marit 
Avetz chauzit.

En Gui, mos cors vos es volvens
Quar paupramens vos vei estar.
Na Flors, paupre jov' es manens,
Quan viu jauzens, pus ses duptar
Que'l vielh ric qu'es tot l'an dolens;
Qu'aur ni argens no l pot joi dar.
En Gui, que queus aia
Dig, amor veraia
Vos port, nous desplaia;
Que fin cor verai,
Amics, vos ai.

Del loc don los agui scotatz
Vengui empatz tro elhs ses brui,
Baizan los trobiei abrassatz,
D'amor nafratz, joi entr' amdui.
Saludiei los, mas ver sapchatz
Que saludatz per elhs no fui;
E'l pastora blonda
Dis non jauzionda:
Senher, dieus cofonda
Qui joc jauzion
Tolh al belh blon.
Na Flors, per queus desplatz de mi 
Mas quez à'n Gui quar aissi so? 
Senher, vos nostres noms cossi 
Sabetz aissi? Ans me sap bo. 
Na Flors, tan pres era d'aissi 
Que'ls noms auzi e la tenso 
Senher, noi fo facha
Folor ni atracha. 
Toza, qui s'en gacha 
De ben fai atrag 
Qu'a tostemps fag.

Ma razo retracha,
Ses tota empacha
Parti m de lur pacha;
Non lur fi empag;
Pus ni retrag.

En Guillem a facha
De Lodeva gacha
De valor antracha,
Per qu'ieu s'onor gach,
Bel-rai, be fach.

7226.

Vaquiera que fes J. Esteve, 1288.

Ogan ab freg que fazia
En la chalenda d'abril,
D'Olargue pel boi venia
Sols cavalgan tost e vil;
E vi de pres d'un cortil
Vaquiera,
Ab una vaca sotil
Et ab so vedelh
Que gardava;
Et orava
Mout devotamens,
E baissava
E levava
Co fai contenens.

Ves lieis tengui dreg, l'estrada
Laissiei e mon dreg cami.
Quan me vi'l gen faissonada
Venir, s'orazo feni,
Saludiei l ez elha mi,
La genta,
E m senhet e m benezi
Co si mort me vis. 
Toza cara
Queus fai ara 
Si me benezir?
Senher, car a
Vostra cara 
Semblan de murir.

Toza, vos qu'etz plazenteira
No m digatz mon desplazer,
Qu'ieus port amor vertadeira:
Siatz ab me d'un voler. 
En dieu aiatz vostr' esper, 
Que vida,
Senher, nous conosc per ver: 
Membreus de la mort. 
Toza, gaire,
Per mon paire,
Vos no m conortatz.
Senher fraire,
A mal aire
Us vei, de que m desplatz.

Vos m'en guerretz leu, na toza,
Si m'autrejatz vostr' amor.
Senher, de dieu sui espoza,
Qu'ieu no vuelh autre senhor.
Toz' an vos facha menor
Bechina?
Senher, pel rei qu'ieu azor,
Non; mais per mon cor
Vuelh servire,
Tro fenire,
Aquelh que per nos
Volc sufrire,
Ab martire,
Greu mort en la cros.

Quar servir dieu vos agensa,
Toza, n'ai gran alegrier. 
Senher, mortz me fai temensa, 
Q'us no sap jorn vertadier
Ni hora;
E pert lo dous gaug entier
Qui mor en peccat.
Toza gaia,
A dieu plaia,
Si co'l mon soste,
Que savaia
Mortz nos traia:
E viriei mon fre.

Con que vaia,
Guillem, gaia,
De Lodev' ab se
Pretz qu'esmaia
Gen savaia
E'ls valens mante.
Mombelh, raia
Ta veraia
Beutatz, qu'om no cre,
Sol que l'aia
Vista, n'aia
Tan lunh autra re.