Traduction de l'arbre de batailles de Honoré Bonnet. Si un estudiant angles ven a Paris

Traduction de l'arbre de batailles de Honoré Bonnet.

Ms. de Paris 7807. 2, fol. 193 et 246. - Grdr. § 58, p. 93. St. p. 68.

Si un estudiant angles ven a Paris per estudiar, si deu esser apreyssonat. 

Mas lo qual veser d'un dopte que totz jorns s'endeven. Hom sab ben que lo rey de Fransa e lo rey d'Anglaterra an tot jorn guera ensemble. Si es vengut un licensiat de la ciutat de Londres per estudiar a Paris e per estre mestre en decretz o en teulegia, un Franses l'a apresonat, e la questio ven per devant lo rey. So ditz lo licenciat qu'el no deu pas far 

finansa ny esser presonier, e si fonda sa oppinio en dreyt, disen qu'el a cas espres de ley per sa partida, la qual dona previlegi fort grant als escolas e si deffent que hom no lor fassa greu ni desplaser, mas tota honor e reverensia; e vec vos la raso que ditz la ley: "Qual sera," ditz ela,"tals homes que non aura merce d'un escola lo qual per saber e per saviesa aquerre ha layssat riquesas e sos amix carnals e son pays, e si s'es mes en paubretat e si s'es fayt banir entre autra gent? Ben seria descortes aquel que mal li faria." Mas l'ome d'armas que l'a apresonat tantost respon: "Mos amix, entre nos Franses non avem cura de vostras 

leys ni de l'emperayre que las ha faytas." E lo licenciat replica: “Sira,” fayt el, "leys non sont altra causa que dreytas rasos ordenadas segon sabiesa. Si vos non avetz cura de las leys, ja per so non es que los senhors de Fransa non amen raso en las causas rasonablas. E d'autra part, quant Charle-Mayne l'estudi guasanhec, lo qual hera a Roma, e de la volontat del papa remudec a Paris, lo papa e lo reys doneron previlegi grant en aquest studi de Paris (Université). E per aquela via enmenec lo 

reys de las partidas de Roma mestres escolas de totas lenguas. E donc per que non poyria el venir seguramen, puys qu'els foron asseguratz per lo rey?" "Sira," so dis l'ome d'armas, "supausat que totz escolas fossan asseguratz, depuys que guera general foc jutghada per lo rey de Fransa contra aquels d'Anglaterra, nuls Angles no deu venir per estudiar ny per 

autra causa. Car per color d'estudi vos poyriatz venir en aquesta vila he poyriatz escriure e mandar los secretz del rey e lo aseguramen del realme a sos enemix, dont lo rey poyria aver dapnatghe." 

Aras qual veser que n'es de dreyt. E segon mon avis, mas qu'el sia veray estudian, so es a dire qu'el no fos vengut falsament o per falsa color per espiar, yeu cresi verayament qu'el no deu esser presonier, si no que lo reys agues fayt mandament general que negus Angles estudian no 

venghesan en son realme; e si alcun ditz, si lo rey non obstan los previlegis papals autreghaz a l'estudi poyria far tal mandament, yeu dic que non i qual doptar. Car si l'arcivesquat de Roams vacava o l'avescat de Paris e los canonges eligian un Engles, lo rey poyria contradir a la 

electio e en seria escotat segon las oppunyos de nostres mestres e tot per aquesta raso; car non es pas expedien ny al realme ny al rey d'aver en son realme son enemic. 

Si un Alaman troba un Frances portan sas armas, se el lo pot apelar de gatghe.

Mas regardem d'un autre debat que poyria ben soven venir. Un Alamant s'en ven a Paris per veser la cort del rey, per conoysser las gentials manieyras de Fransa. Si troba un cavalier o un scudier portant las armas de son linatghe, al qual el vay, anayssi rudament coma los Alamans an acostumat, disen que per sa fe mal porta el sas armas. Mas lo Franses si respont cortesament: "Bel senher, que me dissetz vos? No podi be portar las armas que mon payre e ls mieus ancessors an portat per tot lo temps, que memoria non es del contrari?" "Si m'ayut Dieus," ditz l'Alamant, “mon linatghe es plus antic que non es lo vostre, e aquestas armas que vos portatz son propias nostras, e si vos dic que vos las portatz malvasament. E si vos en voletz deffendre, vec si mon gatghe." Lo Franses ditz cortesament: "Yeu non vos fauc punyt de vilania, e per tant me voli deffendre de sso que vos me disetz." Aras yeu demandi si lo rey, quant devant luy sera venguda aquela querelha, deura el entre aquest dos jutghar batalha? Car lo es avis que hoc, per so que lo Alamant ditz que son linatghe es plus antic, enayssi vol el dire que son linatghe a premier portat las armas; donc si el era premier, el auria lo premier dreyt. E car el non ha testemoni davant lo rey e aysso vol proar per son cors, lo es avis que batalha y deu aver. Mas en esta opunio non es ben l'actor acordan, e si es ben la raso propatent, per que non y deu 

aver batalha. Car els no son pas d'un realme ny d'un senhor, per que entre els en cavalguada pogessa aver ni venir ny al rey grant dampnatghe, ny a l' Alamant non es desonors en son pays, si en Fransa 

son portadas sas armas per un Franses si non que fossa fayt per grant barat. Car supausem que un cavalier de Fransa, home de mala vida, grant corredor e mal pilhart, prent las armas d'un bon cavalier Alamant, am las quals s'en anes en Borgonha botar lo foc o en lo regne pendre de las vacas e tot home raubessa en son cami, si lo prodome cavalier Alamant contra aquel cavalier donessa son gatghe, sus aquest fayt la querelha non seria pas mala; mas ges per tant no dic pas que lo reys degues jutghar batalha. Car si lo rey per bona informacio trobava que so fossa vertat, yeu non ausi pas parlar del gibet ny de copar lo cap, car son home de gleysa. Mas si el en fasia bona justicia, yeu no m'en apellaria pas; mas jutghar batalha entre els dos, jes per home que sia criminos e que si puscha proar de meschanta vida, yeu no vey pas que dreyt o vulha.

Histoire abrégée de la Bible. Com grant batalha fo en Roma

Histoire abrégée de la Bible.

Bibliothèque Sainte-Geneviève à Paris A. F. 4. 52, fol. 46. 

- Grdr. § 54, p. 88. St. p. 66 s.

Com grant batalha fo en Roma entre els meteysses e mori y mota gran gent.

Enans que Julius Cezar nasquet, ac un jorn gran batalha en la ciutat de 

Roma entre tant que y mori tanta gent que tota la ciutat n'era enjoncada entre homes e femnas, que degun non podia annar per la ciutat, si non per la gent morta, ayci que era mot fera causa de vezer ho. Et cant aquella tant grant batalha fo passada, un home ric annet per la ciutat entre los homes mors, el vi una dona morta que era prens e vi que la creatura li ballava en lo ventre. E tost el deycendet de son caval e va trayre son cotel e hubri la et va trayre la creatura del ventre, e era mascle. E aisso fo en lo mes de jul, et anneron metre nom ad aquel enfant Julius, per razon del mes que l'avia trach del ventre de la mayre; e per so car lo jorn enans qu'el nasques, eran agutz espesatz e mors son payre e sa mayre ambe motz autras, mezeron li sobrenom Cezar. 

E cant saupron qu'el era agut de bon linhatge, noyriron lo ben. E per temps cant el ac vescut, ac una filha que ac non (nom) Juliana, e donat la per molher a Pompieu qu'era dels maiors de Roma. E en aquel temps era costuma en Roma que, cant alcuna terra non lur volia obezir, que els y enviavan ost e donavan cert temps ad aquel que anava 'n cap de l'ost que d'enfra aquel cert temps agues conquistat la terra on anavan; e si en aquel temps el avia conquistat, el tornava, e los Romans lo recebian 

an gran honor, ayci que rompian XV brassas del mur de Roma e li trazian 

una carreta d'aur e acetavan lo sus e enayci intravan dins Roma. E en aquel temps que vivia Julius Cezar esdevenc si que agron adenviat ad una terra que lur era desobedient, e fes tant Pompieu, que Julius Cezar, son suegre, que era cavalier e bon home, mas el era paure, que el annet cap de l'ost. Et doneron li cert temps, segon que era costuma, que agues preza aquella terra. E fo aital aventura qu'el traspasset lo temps que los Romans li avian donat, e non ac ren fach; e la gent s'en volian tornar dizent qu'els avian servit lur temps. Dys lur Julius Cezar: "Amicx, si tornar vo us en voles, tornatz vo us en (en) bona hora; e si n'i a degun que per lur cortezia vuelhan demorar ayci, faran lur bontat e lur ensenhament; e yeu prometi lur que ieu partiray amb els tostemps so que yeu auray. Que sia cert a vos autras que yeu per dengun temps non tornaray en Roma, si ieu non fach aquo per que ieu sa suy trames."

E sobre aisso s'en tornet en partida la gent, e en partida y resteron, mas non totz. E pueys fo aventura que el amb aquels que eran restatz, acaberon so per que la era annatz, an batalhas e an grans combatemens de villas e de castels, ancara qu'el gazanhet tota la terra. E el estant en aisso, mori sa filha que era molher de Pompieu. E saup que Julius Cezar venia, e vezent qu'el avia perduda sa molher, que era la filha de Julius, adoncx comencet a tractar e dire que lo non era razon que on li fezes la honor que era acostumada de far als autres, pos d'enfra lo temps que devia venir, el non era vengut. E cant Julius Cezar fo prop de Roma, fo li dich qu'el s'en tornes ayci com un autra cavalier, qu'els non li farian dengun' autra honor, pos que enans non era vengut. Cant Julius Cezar auzi aisso, el sonet aquels que venian amb el e dys lur: "Amicx, si tot nos nos em alegoratz, gazanhat avem a Roma mays que degun dels autras que son agutz tramesses per tres vegadas; si tot els son poderozes del pobol, nos em de maior fama; car vos sabes ben que nos venem de terras que totz eran nostres enemicx, e mal lur grat lur a 

covengut qu'els sian nostres. Per que fassam d'aquestos atretal, e non intrem en la ciutat, mas escometan los ayci defora et aytant com d'els poyrem penre en destruan e aucizan." E concenti li tot l'ost, e fazian ho enaici, e fazian gran dampnage a la ciutat, e avian en Roma gran peleia aici que los Romans que vezian lo gran dan que prenian, manderon li dire que li farian la honor que era acostumada. Et respondet Julius Cezar que non volia, car el era melhor home que aquels a cuy solian far aquella honor, mas que els li doblessan aquo que als autras solian far; si non, que ja mais non intraria. E els ayci com despagatzs agron ho a far, e enayci com solian rompre XV brassas del mur, els en romperon trenta e li doneron totas las autras honors. E apres pauc de temps que foron en Roma, e fon Julius Cezar senher de Roma per si meteys, e fes aucire Pompieu que avia concelhat que non li fezessan honor. Et aquest fo lo premier emperador de Roma, e aquest conquistet la maior partida del mont, e, per la bontat que el ac, totz los autras emperadors gentils que pueys foron en Roma prezeron lo sobrenom d'aquest. E fes apobolar tres ciutats en Espanha, so es Tholedol e Sagorbia e Saragossa. E trames dos cavaliers que apobolessan una gran ciutat en lo melhor luoc qu'els trobarian en Espanha, e que la entitolessan de lurs noms meteysses. 

E l'un dels cavaliers avia nom Ladol e l'autre Tol, e ajosteron los noms e fo lo nom de la ciutat Tolodol. E pueis el ac autras dos bons cavaliers et fes lun anomnar l'autra bona ciutat per aquella meteyssa maniera, e ayci meteys la entitolessan de lurs noms, e avia nom l'un dels cavaliers Cobia e l'autre Sagorbia. E atroberon un luoc que lur fo semblant que y devia aver bona ciutat, mas que avia luenh l'ayga; e envieron ho dire a l'emperador Julius Cezar, e el lur mandet que prezessan lo trauc que enpachier fazia a l'emperador, e que y fezessan venir ayga e que apobolessan la sieutat. E feron ho enayci qu'els feron un pont mot aut, 

per lo cal feyron venir l'aiga, que dura tro a la fin del mont, e costa l'ayga demenar tro ad aquella ciutat de XV ans, que Espanha devia annar a Roma. E entitoleron los cavaliers la ciutat de lurs noms enaici que prezeron las V premieras letras de Segorbia e las III derrieras de Cobia, e feron en nom a la ciutat e apeleron la Segorbia. E pueys fes apobolar Saragossa e fes entitolar del sieu nom.

(N. E. ¿Se puede ser más imbécil escribiendo “historia”?

Oc, vean ustedes los anales de Cataluña, de Narciso Feliu de la Peña.)

Ar m'entendes et aurires l'effant Jesus pueyssas que fes. (L'évangile de l'enfance)

L'évangile de l'enfance.

Ar m'entendes et aurires

l'effant Jesus pueyssas que fes.

Un bon mati se vai levar

e vol s'en anar deportar

foras la vila en la ribieira.

E passet per una teulieira

ont avia ganre d'ubriers

que farian teules e pechiers. (pichella, cantrella, etc.)

L'effant aqui s'arestanquet,

l'obra que farian regardet;

pueis l'effant volc lur aiudar.

E l teulier vai li demandar:

"Digas, effant, de qui es vos

que tant es bel e gracios?

Vos non es pas d'aquels mestiers

que fassas teules ni pechiers.

Ieu cre que sias gentil effant;

la cara n'aves e l semblant.

Vos me semblas de gran linhatge (del de David)

e de mot noble parentatge.

Prec vos, mon effant, vo n tornes."

L'effant respont: "No farai ges." (no u faré gens)

L'effant am los obriers estet;

tro fon gran nueg lur aiudet. (hasta que va sé gran nit : tancada)

A lo teulier era samblant

c'amb els obres Jesus l'effant.

A l'effant nulla re non dero

ni de manjar no l convidero. (“ni de minjá no lo van convidá”)

Vespre font; volgro s'en anar;

car era ora d'elbergar. (albergar : hora de retirás a casa)

L'obra, c'an facha, regarderon; (que han feta, van mirá)

trestotz fort se meravilheron,

cant viron tanta d'obre facha, (“cuan van vore tanta d'obra feta”)

e font mot gentilmens obrada.

Mai n'agro fag en aquel dia (mes ne habíen fet en aquell día)

que de cinq jorns fag no n avia.

Pueis lo prozom teulier va dir (Después lo prohome teulé va di)

a sos obriers: "Be m meravilh,

aquel effant, ont es anat,

quey tot jorn nos a aiudat?”

Dis lo maistre: "Gran falhensa

avem fag e desconoissensa,

qu'a l'effant non avem re dat:

de que ferem gran malvestat.

Negu de totz re non li dem

ni de manjar ne l convidem."

Respondo totz: "Sol que l trobem,

entre tos ben lo pagarem." (entre tots be li pagarem)

D'aqui se van tantost partir,

vas lur hostal s'en van venir,

am gran gaug et ab alegratge,

car avian fag tan bel obrage.

L'effant Jesus fonc remazutz

a la teuliera rescondutz.

E cant s'en foront totz anas, (y cuan s'en habíen anat tots)

l'effant Jesus, qu'era remas,

tota l'obra que facha avian, -

ben quatre jorns o .v. avia, -

ola ni teule ni pechier,

ren non a remarut entier. (remazut : res no ha quedat sansé)

L'effant Jesus tot atrenquet, (tot u va trencá)

de mantenent el s'en anet

ves son hostal tant co podia.

E Jozep son effant queria;

e car era vespre tan gran,

gran paor avia de l'effan,

car non lo podia trobar,

Jozep no faria mai plorar

e dis: "Catiu, e que faray, (faré)

aquest effan on trobaray?" (trobaré)

Cant el at pro l'effant sercat

e fon ben las e trabelhat, (treballat : cansat, baldat)

el vic l'effant que s'en venia

ves son hostal tant co podia.

E Jozep tantost l'effan pren

per la ma et pueis menet l'en.

Nostra dona, cant vit Jozep

e l'effant que am se menet,

ela ac plazer e gaug mot grant,

cant font vengutz son car effant.

Pueis nostra dona humilment

li demandet mot dossament: (li va preguntá mol dolsamen)

"Mon effant, vont a ves estat

de tan gran nueg? Si as albergat,

ieu vos priec que no m'o seles."

L'effant respon: "No faray ges.

Uey mati ieu me vau levar

e volg i anar deportar

tras la vila en la ribieira,

e passey per una teulieira

ont avie granre d'obriers

que farian teules e pichiers.

Aqui ay huey tot jorn estat

e ay als obriers aiudat."

E nostra dona pres a rire,

e pueys apres ella va dire:

"Mon enfant, es d'aytal mestier

que fassas teule ni pechier?"

Nostra dona va l demandar:

"Mon effan, volrias vos pauzar?"

L'effant respont: "Menjar volria,

huey no mangey de tot lo dia."

E nostra dona a respondut:

"Mon effan, be son malastruc

sels cui aves huey aiudat,

que lunha ren no us aion dat." (lunha : nulha)

Jesus respon: "Res no me deron

ni de mangar no m covideron."

L'effant Jesus beg e manget: (va beure y va minjá)

cant a manjat, pauzar s'anet.

E lo prozom de la teulieira

lo bo mati tent sa carreira,

a la teulieira s'en anet,

ganre d'obriers am se menet.

L'obra pesset aver trobada

entieira, com l'avia laissada,

et vit que res no y ac entier,

ola ni teule ni pechier.

E l teulier cridet: "Que faray (va cridá: qué faré)

ni qualh cosselh penre poiray? (ni quín consell pendre podré)

E qui m'a donat tal dampnatge

que m'aia trencat mon obratge?

Qu'ieu non li pessi aver tort:

mai me valgra que m'agues mort."

Lo teulier estet corrossat (enfadat, cabrejat, mosquejat, etc.)

e fonc mot dolent et irat, (irat sol significá triste, no enfadat)

cant vic tota l'obra affolada,       (cuan va vore tota la obra afollada)

aissi delida e malmenada.

Pueis lo prozom teulier va dir

a sos obriers: "Voles aurir: (voléu escoltá, sentí)

l'effant que hier nos aiudet,

per so car ren hom ne l donet,

sapjas que ieu vau fort doptan

que l'aga fag aquel effan."

tot respondon: "Far se poria;

nos ferem mot gran vilania

qu'a l'effant non aiam re dat;

de que ferem gran malvestat.

Per que per sert es be razo

l'effan nos redda gazardo,

car l'effan es de gran sabenssa,

ne re a ffar non a temenssa:

effan fassa o mal o be,

el non pessa falhir en re.

Digam l'effant fag o agues,

lun tems amenda non aures."

E parlet un savi Juzieu:

"Senher," dis el, "no vos sia grieu,

per sert ieu acosselharia,

si conoisses que be fag sia,

davant Jozep nos no n anem

e pueis apres li contarem

la perdoa e l dampnatge gran

que nos a fag lo sieu effan."

Tug respondo: "Mot ben dizes,

maistre, anem hy addes."

D'aqui s'en van tantost partir,

davant Jozep s'en van venir

et anero lo saludar

e Jozep elos atrestal. (elos : an ells atretal : tamé, igualmen)

Dis Jozep: "Senher, que dizes?"

"Senher, nos te direm addes."

Jozep tantost s'anet pessan

c'alqu' esquern lur a fag l'effan.

Pueis lo prozom teulier va dir:

"Senher Jozep, voles aurir:

ton filh Jesus venc entre nos,

a la teulieira adiudet nos (a la teulería mos va ajudá)

l'effan de bona volontat,

volontiers nos a aiudat.

Mais pueis nos ho a car vendut,

de l'obra non a remazut,

olas ni teulas ni pechier, (olles ni teules ni pichelles)

res no y a remazut entier."

Pueis Jozep al teulier va dir:

"Maistre, fort me meravilh,

si nostre effan vos a trencada

vostra obra ni affolada."

E lo teulier a respondut:

"Senher Jozep, si Dieus m'aiut,

sapjas que ieu non ho diria

per lunha re que el mon sia." (nulha)

Dis Jozep al teulier: "Anem

a la teulieira e veirem

s'aquela obra ha trencada

l'effan Jesus ni affolada."

Totz respondo: "Mot volontiers."

Dis Jozep: “Metes vos premiers”

D'aqui sen van tantost partir;

a la teulieira van venir:

la obra volgro a Jozep mostrar.

E l teulier anet regardar

et estet trestos vergonhos, (v. trastotz)

e fonc per sert meravilhos,

cant el vic l'obra ben formada,

ben cuecha e ben apparelhada;

olas e teules e pechier:

trastot o troberon entier.

Dis Jozep: "Senher, que voles,

pus vostra obr' entieira aves?

Vos autres semblas truffados,

barataires, escarnidos,

que m'agas fag venir vessar

ni tant luenh venir trabelhar.

Mot aves fag gran vilania,

qu'ieu non puesc anar a ma guia."

Respondet lo prozom teulier:

"Senher Jozep, merce vos quier,

prec vos que vos me pardones

per la bontat que en vos es."

Respon Jozep: “Perdon vos Dieu,

car el o pot melhs far que ieu.” 

Lo teulier vai d'aqui partir,

ves son hostal s'en va venir,

e tug sos obriers issamen

d'aqui partiron e van s'en

am gran gaug et ab alegrage,

car accabatz fonc lur obratge.

Las leys d'amors. La difinitios de dansa

Las leys d'amors.

Monumens de la littérature romane depuis le XIVe siècle, publiés par M. Gatien-Arnoult, Ire publication, t. I, p. 340-350 (M). 

Appel, Provenzalische Chrestomathie, 2e éd., Leipzig 1902, p. 198 ss. (Ap.). - Grdr. § 56, p. 90. St. p. 67.

La difinitios de dansa. Dansa es us dictatz gracios que conte un refranh, 

so es un respos, solamen, e tres coblas semblans en la fi al respos en compas et en acordansa. E la tornada deu esser semblans al respos. 

E l comensamens de cascuna cobla deu esser d'un compas e, qui s vol, d'una acordansa o de diversa; li qual comensamen devon esser del tot divers d'acordansa del respos. Quar no seria bela cauza que l comensamens de la cobla fos de la consonansa del respos. Ysshamens li dig comensamen podon esser d'u meteysh compas o de divers am lo dig respos. E l respos deu esser del compas de meia cobla, o quaysh, so es mays o mens de dos bordonetz. E li bordo que son en dansa, no devo passar VIII sillabas. Et en cas que aytal bordo passesso VIII sillabas, seria irregulars aytals dansa, anormals e fora son propri compas, e si donx li rim no seran multiplicatiu. E qui s vol, pot retronchar tres bordos, 

ses plus o mens, del respost; pero, si l respos es de tres bordos solamen, no l deu hom retronchar mas dos, ses plus o mens. E deu tractar d'amors, e deu haver so joyos et alegre, per dansar, no pero ta lonc coma vers ni chansos, mas un petit plus viacier, per dansar, segon 

qu'es estat dig. Enpero huey ne uza hom mal en nostre temps d'aquest so; quar li chantre que huey son, no sabon a penas endevenir en un propri so de dansa. E quar no y podon endevenir, han mudat lo so de dansa en so de redondel am lors minimas et am lors semibreus de lors motetz. Le remanen de dansa trobaretz lassus en "cobla" et en autre loc, can tracta de "coblas retronchadas." Alqu fan dansa de coblas tensonadas, la qual adonx appelan "dans"; pero entre "dans" e "dansa" no fan lunha differensa. Et alqu fan "desdansa" e "desdans" per pauzar e descantar lo contrari, e degus no s varia del compas de dansa.

La diffinitios de descort. Descortz es dictatz mot divers, e pot haver aytantas coblas coma vers, so 's a ssaber de .v. a .x., las quals coblas devon esser singulars, dezacordablas e variablas en acort, en so et en lengatges. E devon esser totas d'un compas o de divers. E deu tractar d'amors o de lauzors o per maniera de rancura, "quar mi dons no mi ama ayssi cum sol," o de tot aysso essems, qui s vol. E qui volra far tornada, segua la maniera lassus dicha, can tractem de vers. 

En la qual tornada deu hom tractar, qui s vol, de totz los lengatges los quals dessus ha pauzatz ayssi a tiera cum los ha pauzatz. E si aysso far li tornava greu, fassa la dicha tornada del lengatge de la derriera cobla.

E si la tornada l'aparia breus per tractar de totz los lengatges, pot hom far recorsa del compas de la una de las coblas denan pauzadas, o d'autra, sol que no passe lo compas, so es lo nombre dels bordos que cobla deu haver. E deu tractar de totz los lengatges ayssi cum son estat pauzat dessus a tiera, e deu haver las acordansas que son en la fi de cascuna cobla.

La diffinitios de tenso. Tensos es contrastz o debatz, en lo qual cascus 

mante e razona alcun dig o alcun fag. Et aquest dictatz alqunas vetz procezih per novas rimadas, et adonx pot haver XX o trenta cobblas o may, et alcunas vetz per coblas, ed aquest conte de VI coblas a X, am doas tornadas, en las quals devo jutge eligir, le quals difinisca lor plag e lor tenso. E l jutges per aquel meteysh compas de coblas o per novas rimadas pot donar son jutjamen, - enpero per novas rimadas es huey 

mays acostumat, - en lo qual jutjamen alqu volon seguir forma de dreg, 

fazen mensio d'avangelis e d'autras paraulas acostumadas de dire en sentencia: la qual cauza nos no reproam; pero be dizem que aysso no es de necessitat. Quar abasta solamen qu'om done son jutjamen et aquel declare, per aquela maniera que mays plazera a cel qu'es elegitz per jutge.

Encaras dizem que non es de necessitat ques haia so; enpero en aquel cas que s faria al compas de vers o de chanso o d'autre dictat qu'aver deia so, se pot cantar en aquel vielh so.

Diffinitios de partimen. Partimens es questios que ha dos membres contraris, le quals es donatz ad autre per chauzir e per sostener cel que volra elegir; e pueysh cascus razona e soste lo membre de la questio lo qual haura elegit. En totas las autras cauzas, cant al compas e cant al jutjamen e cant al so, es semblans a tenso. Diferensa pot hom pero vezer entre tenso e partimen, - quar en tenso cascus razona son propri fag, coma en plag; mas en partimen razona hom l'autru fag e l'autru 

questio, - jaciaysso que soen pauza hom partimen per tenso, e tenso per 

partimen, et aysso per abuzio.

Encaras devetz saber que en aytals dictatz que s fan per diversas personas oz en los quals hom fenh que sian diversas personas, pot hom uzar de diverses lengatges, coma en descort. E d'aytals dictatz son tensos, partimens, pastorelas, vergieras, ortolanas, monias, vaquieras, et enayssi de trops autres dictatz. E degun dictat d'autru lengatge nos no prendem en nostre jutjamen, quar prezomtuos es qui vol jutjar l'autru 

lengatge, si donx no es mesclatz am lo nostre per dreg compas.

La diffinitios de pastorela. Pastorela es us dictatz que pot haver VI o VIII 

o X coblas o mays, so es aytantas cum sera vist al dictayre, mas que no passe lo nombre de trenta. E deu tractar d'esquern, per donar solas. 

E deu se hom gardar en aquest dictat maiormen, - quar en aquest se peca hom mays que en los autres -, que hom no diga vils paraulas ni laias, ni procezisca en son dictat a degu vil fag. Quar trufar se pot hom am femna e far esquern l'un a l'autre, ses dire e ses far viltat o dezonestat. Pastorela requier tostemps noel so e plazen e gay, no pero ta lonc cum vers o chansos; ans deu haver so un petit cursori e viacier.

E d'aquesta pagela son vaquieras, vergieras, porquieras, auquieras, cabrieras, ortolanas, monias, et enayssi de las autras lors semblans.

La diffinitios de retroncha. Retroncha es us dictatz ayssi  generals coma vers, que pot tractar de sen, de essenhamen, d'amors, de lauzors o de reprendemen per castiar los malvatz. Et aquest dictatz sec lo compas de vers cant al so e cant a las coblas, quar pot haver de V a X coblas. 

Et es dicha retroncha, quar es de coblas retronchadas; no per autra cauza. E quar lassus havem mostrat qu'es cobla retronchada, per so no qual ques ayssi ne tractem. Enpero cant hom fa vers, chanso o dansa per coblas retronchadas, ges per so no se sec que deia haver nom "retroncha," ans lo pot hom apelar "vers retronchat" o "chanso" o "dansa retronchada."

La diffinitios de plang. Plangs es us dictatz qu'om fay per gran desplazer 

e per gran dol qu'om ha del perdemen o de la adversitat de la cauza qu'om planh. E dizem generalmen: de la cauza qu'om planh; quar enayssi quo hom fa plang d'ome o de femna, ayssi meteysh pot hom far plang d'autra cauza, coma si una vila oz una ciutatz era destruida e dissipada per guerra o per autra maniera. Et es del compas de vers, cant a las coblas; quar pot haver de V a X coblas. E deu haver noel so plazen e quays planhen e pauzat. Pero per abuzio vezem tot jorn qu'om se servish en aquest dictat del so de vers o de chanso; et adonx, quar es 

acostumat, se pot cantar, qui s vol, en lo so del vers o de chanso don se servish. La qual cauza permetem maiormen per la greveza del so; quar a penas pot hom trobar huey cantre ni autre home que sapja be endevenir en far propriamen un so segon que requier aquest dictatz. Plangz deu tractar de lauzors de la cauza per la qual hom fay aytal plang. Encaras deu tractar del desplazer qu'om ha, e de la perda que s fay per lo mescabamen de la cauza qu'om planh.

La diffinitios de escondig. Escondigz es us dictatz del compas de chanso, cant a las coblas et al so. E deu tractar de dezencuzacio, escondizen se en son dictat de so de qu'es estatz acuzatz o lauzenjatz am sa dona oz am son capdel.

Tractat es estat dels dictatz principals, per que ayssi es tractat dels no principals.

Autres dictatz pot hom far et ad aquels nom enpauzar segon la voluntat 

de cel que dicta e segon que requier le dictatz. Quar hom se poyria be pecar en la enpozitio del nom; quar si hom apelava "cossir" "somi", o per le contrari, ja le noms no seria be enpauzatz. Per que cove qu'om pauze tal nom que sia consonans et acordans a la cauza. Et en aytals dictatz no trobam cert nombre de coblas, per que en aytals dictatz pot hom far aytantas coblas quo s vol, ayssi cum son: somis, vezios, cossirs, reversaris, enuegz, desplazers, desconortz, plazers, conortz, rebecz, relays, gilozescas, o enayssi de trops autres, jaciaysso que alqu fassan gilozescas al compas de dansa e relays al compas de vers o de chanso. Item alqu fan bals a la maniera de dansa, amb un respos et am motas coblas. Pero bals es divers de dansa; quar dansa no ha mays tres coblas, estiers lo respos e la tornada, e bals ha X coblas o mays. Encaras pot haver autra diversitat; quar bals ha so mays minimat e viacier e mays apte per cantar amb esturmens que dansa. Encaras ha autra diversitat; 

quar hom comunalmen fa et ordena lo dictat de dansa, e pueysh li enpauza so; e l contrari fay hom leumen en bal, quar hom primieramen troba l so amb esturmens, e pueys, aquel trobat, hom fa lo dictat de bal, tractan d'amors o de lauzors o d'autra materia honesta, segon la volontat del dictayre.

Elucidari de las proprietatz de totas res naturals; palaytz de savieza, Guasto, compte de Foysh

Elucidari de las proprietatz de totas res naturals.

Bibliothèque Sainte Geneviève 1523- 5/4 (1580). 

I. Début du poème dédicatoire, Denkmäler der provenzalischen Litteratur p. 57-59. 

II. fol. 72 d, 75 d et 164. Cf. Appel, Zeitschrift fur rom. Philologie XIII (1889), p. 225 ss. - Grdr. § 57, p. 91. St. p. 69.

I. 

Comensa le palaytz de savieza fayt a istancia del noble princep Guasto, compte de Foysh. (Gaston, Foix)

X. Que ve le comte dins le palaytz.

Dins un palaytz mi sezen l'autre dia

bel donzel vi garnit de gran cundia,

libre legent, entendre no l podia:

per fort dezir de saber tot ardia.

Gen m'avize de sa phizonomia:

semlec ordit per la philozophia;

mantel portec gent foldrat d'azautia,

d'armas senhal, sembel de valentia.

De cor humil l'englozec son vizagge,

e m dissh: "L'estil del libre m'es salvagge,

escur, subtil; yeu requier declaragge.

Sera m util, expres en mon lenguagge."

Quan yeu auzi sa corteza requesta,

estranh mi fo, novel mot e de festa.

A mon avis jorn semlec de tempesta,

tot eviro m'anet rodan la testa.

Ma dona vic le donzel a la porta,

hurtan, cridan, et non ges ab votz morta,

ses trig, me dissh que baysses la conporta:

"Intre dedins, quar nostras armas porta."

Savieza depinh las proprietatz del comte.

"Ceptre d'honor, corona de nobleza,

castel segur, columpna de fermeza,

font de dossor et fluvi de franqueza,

cintel d'amor et anel de proeza.

De drech capdel, flor de cavalaria,

amic fizel, miralh de cortezia,

saphir de pretz, cedre de galhardia,

liri glars netz, tenor de melodia.

Thesaur s'acuelh de valor et s'atura

en son capduelh, aysso l ve per natura.

El vens erguelh, ab humils ha junctura,

per que l recuelh dedins nostra clausura."

Que ve le comte dins le palaytz.

El dins que fo remirec le caragge

de la dona, que parec de paragge.

Emperial semlec son senhoragge,

libre portec et ceptre d'avantagge.

Linx no fo par a lies en gardadura,

ni le solelh, mas semlec nuech escura.

Talh cert no hac ni dex en sa statura;

al sieu voler mermec, crec sa mezura.

A vetz son cap les cels passec d'auteza,

mi no sobrec ad horas de grandeza.

Sa rauba fo partida, be larc teza,

balagtz robis no si fan de beleza.

Mot fo subtil et prima la textura,

uzar no s pot ni rumpre sa costura.

D'estox, retalhs, de scindens' es segura,

per colp de dart, de flecha no peiura.

El sieu miralh vi totas creaturas,

dels elemens lors virtutz et mixturas,

herbas, peyras, metalhs, ni quals naturas

han cels, mars, mons et totas lors mezuras.

Ela mi dissh, auzi de mas aurelhas:

“Guasto de Foyssh, mostrar t'e, per que vuelhas:

no 's tan plazent ambra ni l frug d'abelhas;

lunh temps no vist tan grandas maravelhas."

II.

De las cauzas pertenens ad humanal conservacio.

Resta apres le tractat de las cauzas intrans en humanal compozicio, que digam de las cauzas pertenens adz humanal conservacio. Entre aquestas 

prumier direm de la vianda, quar de l'ayre tractarem en son loc. 

De vianda o aliment. Costanti. Vianda o aliment es substantia convertibla, al corrs donant noyriment, creysshement et sostenement,

ses conversio del qual aliment le corrs per accio de calor soptament si degastaria et a corrupcio vendria, quar aquo que tot jorn si degasta, restauracio no pendria. Mas prumier que aytal converssio si fassa, cove que la vianda sia preparada, apres que sia maschada, apres que el loc de digestio sia alogada; apres cove que sia digerida, et la partida pura de la no pura separada, apres que sia distribuida et ves (enves) quascu membre trameza et destinada, apres que per accio de natura en semlansa dels membres sia transmudada, quar autrament en lor substancia no poyria estre encorporada. Et apres tot aysso si fa sa conversio et sa incorporacio talment que aquo que en la vianda es caut et humit si convertissh en natura de sanc et de carn, aquo que es freg et sec, en natura de nervis et d'osses, et semlantement de (de) las autras 

partidas. Et encorporada la vianda en corrs joves li dona creyssho et noyriment; encorporada en corrs vielh li dona en calor natural, temprament, noyriment, duracio et restaurament, que mantas codicios (condicios) so de vianda. Et sapjas que viandas que en se han natural calor et humiditat, si convertissho de leu en sanc, quar ab el han semlansa et conformitat; mas viandas que no han ab el semlansa si convertissho ab dificultat, et algunas engendro trop sanc, autras pauc, las quals may dono greuch que noyriment. Et sapjas que aquela vianda que es de sanc subtil generativa, es may a natura convenient que autra, 

exceptat que may es convenient ad aquels qui vivo en exercici et tribalh 

vianda de gros sanc generativa. Et aten que vianda engendrant trop sanc ret pauca superfluitat, et engendrant pauc sanc tropa. 

Costanti. Et generalment segon las diversitatz de las viandas so varias las complexios dels membres, lors qualitatz et dispozicios.

Galias. Per que deves saber que megge que vol be reglar vita et sanetat corporal deu atendre la substancia de la vianda, sa qualitat, sa quantitat et si es al qui la pren proporcionada, e l temps el qual es ministrada.

De covit o del dinnar.

Vianda et beuragge a covit o a dinnar so ordenatz talment que prumier  

las viandas so preparadas, apres las personas covidadas, apeladas, les setis els redresso, taulas, toalhas meto, prumier els so lavatz, apres assetjatz.

Les hostes e l senhor so el loc principal, las donas enapres han loc especial.

Los filhs totz et las filhas han loc en lor partida, 

les sieus messagges ponch le senhor no oblida.

Cotels et saliners pauzo prumierament,

pa, tassas o enaps porto segundament. 

Apres meysshes diverses, grans et be copiozes,

porto les servidors aptes et graciozes.

Laun covida l'autre et parlo bel essems; (la un convide al atre)

per donar alegrier sono les instrumens.

Et vis et autres meysshes soven so variatz, 

especias et fruches a la fi ministratz.

Apres, quan es del tot le dinnat afinat, (lo diná)

l'ayga es tantost presta et quascu es lavat.

Gracias fan a l'hoste, mas a Dieu tot prumier, (a Deu primé)

et pueyss els porto beure al prumier et darrier. (radé)

Et quant han totz begut assatz et per talent,

retorna s'en al propri quascu alegrament.

De la cena o sopar. Yzidori. (Isidoro)

Cena es talment dita, quar cenon, don ve aquest nom, vol dire comu. 

Et antiquament fo costuma de cenar o sopar en loc patent et comunal per exquivar deshonestat. 

Papias. Mas quant als temps prezent podem dire que cena pren son nom de cenos, que vol dire umbra, cum quascu per granda avareza fassa en loc rescost et umbros sa cena, [** o es dita cena de cenos, que vol dire ca, car trops homes fan lor cena a guiza de ca] cum tota lor vianda vuelho devorar ses far adz autre partida. 

(** les mots entre crochets se trouvent à la marge, écrits d'une autre main.)

Las condicios conveniens al dinnar so conveniens a cena. Empero aquela cena es mot noblament ordenada, quan si fa en temps convenient, no trop tost ni trop tart, en loc suficient, segur, delicios et be espacios,

quan le senhor joyos dona liberalment,

quar a totz bela cara de l'hoste es plazent;

quan so ls meysshes diverses et apte ministratz,

per que de laun manje hom si l'autre no l platz;

quan les vis so plazens, aptes les servidos,

et quascu covidat a l'autre gracios,

quan so auzitz diverses muzicals instrumens,

torchas so alumnadas claras et resplandens,

viandas ministradas, leugieras, delicadas,

d'espazi prezentadas, et non ges trop cochadas; (no gens rápida)

quar vianda cochoza de ser es mot dampnoza (minjá rápit; fast food)

et non es be gauioza, quan d'escot es penoza; 

quan colchas delicadas apres so adaptadas:

aytals so aproadas cenas per totz lauzadas,

cum crida la scriptura declarant en figura

del rey Gran-Assueri qui optenc tot l'emperi.

D'Alamanha. Yzidori.

Alamanha es nobla a (e) glorioza regio en Europa, que pren aytal nom del fluvi dit Alaman, pres del qual aquel poble fe prumier rezidentia. Autrament es dita Germania, quar es en gens germinoza et mot populoza. Deves orient ha le fluvi dit Danubi; deves miech jorn le fluvi Reni; deves occident et septentrio la mar maior. Et es una Germania nauta que dura entro ls mons Ripheis et entro la mar mediterranea;

l'autra es de ssa le fluvi Reni. Cascuna es mota rica a glorioza et en gens d'armas fortz numeroza. Grandas so de statura, ardidas per natura, so grans cassadors et trebalhadors; de cara graciozes, alegres et gauiozes,

han saurs pels en color, so liberal de cor. Mas les Saxos entre els en totas aquestas cauzas han maior excellencia, qui so ditz Saxos, quar ayshi 

cum saxum, qui es peyra, contra lors enemics so durs et fortz batalhan, per mar et per terra. Mas sobre totz autres pobles valo en mar. Autras proensas ha en cascuna Germania mot excellens, cum es Austria et Bavaria, pres del Danubi, Suevia et Alzacia pres del Rene, et tropas autras. Dels Saxos Germas les Angles descendero, le linagge dels quals en Bretanha la maior persevera, et ressemlo de longura et costumas segon que ditz Beda.

Lunel de Monteg, essenhamen del guarso.

Lunel de Monteg, essenhamen del guarso.

L'autrier, mentre ques ieu m'estava

solet e fortment cocirava

dins en mon cor

de mi dons que m fasia for,

que de lonc temps

no avia volgut fossem essemps

entr' ambedos,

estan enaissi cociros, 

per un mati,

vi que tot drech venc en cami

us bels guarsos,

que foc asautz e gracios

a mon semblan.

Quar al desse que m fo davan,

mi saludec

e l capayro del cap ostec,

e va mi dir:

"Senher, de que avetz cocir,

ni com anatz,

aissi que gentils hom siatz,

ses companho?"

Es ren que tant cortes somo?

Com el fe mi,

saludey lo tot atressi

e dishi le:

"Companhs, ieu no dopti de re

si sols me so,

car companhos yeu auria pro

a mon plaser;

mas anhot, can m'aniey jaser, (anit; anoche)

ieu fuy iratz,

per que mi soy plus leu levatz,

que m deportes

e mos mals plus tost que m laishes,

que m te fort greu.

E car tornar m'en poiria leu

dins mon castel,

ades me platz e m'es plus bel

tot sol anar:

per que no volgra amenar

que fos iratz

home lhun, que mal companhatz

fora de me."

Es adoncas el per merce

mi preguet mot,

que, si m'a via dig degun mot

que m desplagues,

ques aperdonar le volgues.

So m dish per Dieu;

es adoncx le vauc dire ieu:

"Re no m desplatz

que m'aias dig, ans fort me platz.

E pregui t trop

qu'en est castel que ns es tan prop

anes am me,

es aqui tu dinnaras te

en trop bel loc."

"Senher," dis el, "ieu vos dic d'oc, (yo vos dic - de - sí)

car solassar

vos vuelh es am vos trop parlar,

si vos sap bo.

Senher, silh que passat ne so

antiquamen,

an fag man bel ensenhamen,

ben ho sabetz; (be u sabéu)

es ausic dire ques avetz

d'en Amanieu,

que d'amor s'apelava l dieu,

com essenhec

la donzela que la siguec,

e l'escudier;

e car a mi maior mestier

ques ieu agues,

me faria ieu com cortes

am tot senhor,

e car lhun temps ... 

degus guarsos

non ac que fos ni pros ni bos,

vuelh vos preyar,

senher, que m denhetz ensenhar,

co m captendre;

car ieu, senher, ben de cert se

que lhuns homs natz

no foc anc pus aventuratz 

d'amor ni d'als

que vos etz, ni foc plus lials

ni pus valens

ni d'amor no foc pus jauzens

ni foc plus guays;

ades doncx vos deu plaser mays

qu'aisso fassatz.

E car, senher, vos etz senatz,

podetz ho far,

sie us platz, e faretz vo n lausar

a totas gens."

"Amicx, sapchas, ges ta grans cens

ni ta grans bes

com tu dises en mi non es

ni la mytat; (meitat; mitat; mitad)

mas poyshas que tu m'as preguat

ques ieu do cen,

faray ho volontieramen, (u faré voluntariamen, en voluntat)

si say en rre.

Premieramen acocelh te

que tal cenhor

causiscas, don aias honor, (de chauzir; que tal siñó tríos; En. choose)

e guarda cuy;

que cant aurias estat am luy

dos mes o tres,

que poishas no lo t covengues

ges a laishar.

Vuelhas trastotas vetz be far

unadamen,

car ieu aug dir cominalmen

de tot guarso,

c'om non pot trobar degun bo

mas quant VIII dias.

Encaras te prec may que sias

ben arnezatz,

car trop ne seras miels prezatz

e mielhs cabitz.

Tos arnes sia bels e politz,

e guara t be

que no l'enpenheses per rre,

si far o potz. (si fé u pots; si hacerlo puedes)

Per rre dal mon no sias lotz,

mas bo mayti

te leves e vay ton rossi

veser que fa.

E si davan manjar non ha,

tu dona l'en,

e vay so reguardar soven.