Traduction de l'arbre de batailles de Honoré Bonnet.
Ms. de Paris 7807. 2, fol. 193 et 246. - Grdr. § 58, p. 93. St. p. 68.
Si un estudiant angles ven a Paris per estudiar, si deu esser apreyssonat.
Mas lo qual veser d'un dopte que totz jorns s'endeven. Hom sab ben que lo rey de Fransa e lo rey d'Anglaterra an tot jorn guera ensemble. Si es vengut un licensiat de la ciutat de Londres per estudiar a Paris e per estre mestre en decretz o en teulegia, un Franses l'a apresonat, e la questio ven per devant lo rey. So ditz lo licenciat qu'el no deu pas far
finansa ny esser presonier, e si fonda sa oppinio en dreyt, disen qu'el a cas espres de ley per sa partida, la qual dona previlegi fort grant als escolas e si deffent que hom no lor fassa greu ni desplaser, mas tota honor e reverensia; e vec vos la raso que ditz la ley: "Qual sera," ditz ela,"tals homes que non aura merce d'un escola lo qual per saber e per saviesa aquerre ha layssat riquesas e sos amix carnals e son pays, e si s'es mes en paubretat e si s'es fayt banir entre autra gent? Ben seria descortes aquel que mal li faria." Mas l'ome d'armas que l'a apresonat tantost respon: "Mos amix, entre nos Franses non avem cura de vostras
leys ni de l'emperayre que las ha faytas." E lo licenciat replica: “Sira,” fayt el, "leys non sont altra causa que dreytas rasos ordenadas segon sabiesa. Si vos non avetz cura de las leys, ja per so non es que los senhors de Fransa non amen raso en las causas rasonablas. E d'autra part, quant Charle-Mayne l'estudi guasanhec, lo qual hera a Roma, e de la volontat del papa remudec a Paris, lo papa e lo reys doneron previlegi grant en aquest studi de Paris (Université). E per aquela via enmenec lo
reys de las partidas de Roma mestres escolas de totas lenguas. E donc per que non poyria el venir seguramen, puys qu'els foron asseguratz per lo rey?" "Sira," so dis l'ome d'armas, "supausat que totz escolas fossan asseguratz, depuys que guera general foc jutghada per lo rey de Fransa contra aquels d'Anglaterra, nuls Angles no deu venir per estudiar ny per
autra causa. Car per color d'estudi vos poyriatz venir en aquesta vila he poyriatz escriure e mandar los secretz del rey e lo aseguramen del realme a sos enemix, dont lo rey poyria aver dapnatghe."
Aras qual veser que n'es de dreyt. E segon mon avis, mas qu'el sia veray estudian, so es a dire qu'el no fos vengut falsament o per falsa color per espiar, yeu cresi verayament qu'el no deu esser presonier, si no que lo reys agues fayt mandament general que negus Angles estudian no
venghesan en son realme; e si alcun ditz, si lo rey non obstan los previlegis papals autreghaz a l'estudi poyria far tal mandament, yeu dic que non i qual doptar. Car si l'arcivesquat de Roams vacava o l'avescat de Paris e los canonges eligian un Engles, lo rey poyria contradir a la
electio e en seria escotat segon las oppunyos de nostres mestres e tot per aquesta raso; car non es pas expedien ny al realme ny al rey d'aver en son realme son enemic.
Si un Alaman troba un Frances portan sas armas, se el lo pot apelar de gatghe.
Mas regardem d'un autre debat que poyria ben soven venir. Un Alamant s'en ven a Paris per veser la cort del rey, per conoysser las gentials manieyras de Fransa. Si troba un cavalier o un scudier portant las armas de son linatghe, al qual el vay, anayssi rudament coma los Alamans an acostumat, disen que per sa fe mal porta el sas armas. Mas lo Franses si respont cortesament: "Bel senher, que me dissetz vos? No podi be portar las armas que mon payre e ls mieus ancessors an portat per tot lo temps, que memoria non es del contrari?" "Si m'ayut Dieus," ditz l'Alamant, “mon linatghe es plus antic que non es lo vostre, e aquestas armas que vos portatz son propias nostras, e si vos dic que vos las portatz malvasament. E si vos en voletz deffendre, vec si mon gatghe." Lo Franses ditz cortesament: "Yeu non vos fauc punyt de vilania, e per tant me voli deffendre de sso que vos me disetz." Aras yeu demandi si lo rey, quant devant luy sera venguda aquela querelha, deura el entre aquest dos jutghar batalha? Car lo es avis que hoc, per so que lo Alamant ditz que son linatghe es plus antic, enayssi vol el dire que son linatghe a premier portat las armas; donc si el era premier, el auria lo premier dreyt. E car el non ha testemoni davant lo rey e aysso vol proar per son cors, lo es avis que batalha y deu aver. Mas en esta opunio non es ben l'actor acordan, e si es ben la raso propatent, per que non y deu
aver batalha. Car els no son pas d'un realme ny d'un senhor, per que entre els en cavalguada pogessa aver ni venir ny al rey grant dampnatghe, ny a l' Alamant non es desonors en son pays, si en Fransa
son portadas sas armas per un Franses si non que fossa fayt per grant barat. Car supausem que un cavalier de Fransa, home de mala vida, grant corredor e mal pilhart, prent las armas d'un bon cavalier Alamant, am las quals s'en anes en Borgonha botar lo foc o en lo regne pendre de las vacas e tot home raubessa en son cami, si lo prodome cavalier Alamant contra aquel cavalier donessa son gatghe, sus aquest fayt la querelha non seria pas mala; mas ges per tant no dic pas que lo reys degues jutghar batalha. Car si lo rey per bona informacio trobava que so fossa vertat, yeu non ausi pas parlar del gibet ny de copar lo cap, car son home de gleysa. Mas si el en fasia bona justicia, yeu no m'en apellaria pas; mas jutghar batalha entre els dos, jes per home que sia criminos e que si puscha proar de meschanta vida, yeu no vey pas que dreyt o vulha.
