Traduction de l'arbre de batailles de Honoré Bonnet. Si un estudiant angles ven a Paris

Traduction de l'arbre de batailles de Honoré Bonnet.

Ms. de Paris 7807. 2, fol. 193 et 246. - Grdr. § 58, p. 93. St. p. 68.

Si un estudiant angles ven a Paris per estudiar, si deu esser apreyssonat. 

Mas lo qual veser d'un dopte que totz jorns s'endeven. Hom sab ben que lo rey de Fransa e lo rey d'Anglaterra an tot jorn guera ensemble. Si es vengut un licensiat de la ciutat de Londres per estudiar a Paris e per estre mestre en decretz o en teulegia, un Franses l'a apresonat, e la questio ven per devant lo rey. So ditz lo licenciat qu'el no deu pas far 

finansa ny esser presonier, e si fonda sa oppinio en dreyt, disen qu'el a cas espres de ley per sa partida, la qual dona previlegi fort grant als escolas e si deffent que hom no lor fassa greu ni desplaser, mas tota honor e reverensia; e vec vos la raso que ditz la ley: "Qual sera," ditz ela,"tals homes que non aura merce d'un escola lo qual per saber e per saviesa aquerre ha layssat riquesas e sos amix carnals e son pays, e si s'es mes en paubretat e si s'es fayt banir entre autra gent? Ben seria descortes aquel que mal li faria." Mas l'ome d'armas que l'a apresonat tantost respon: "Mos amix, entre nos Franses non avem cura de vostras 

leys ni de l'emperayre que las ha faytas." E lo licenciat replica: “Sira,” fayt el, "leys non sont altra causa que dreytas rasos ordenadas segon sabiesa. Si vos non avetz cura de las leys, ja per so non es que los senhors de Fransa non amen raso en las causas rasonablas. E d'autra part, quant Charle-Mayne l'estudi guasanhec, lo qual hera a Roma, e de la volontat del papa remudec a Paris, lo papa e lo reys doneron previlegi grant en aquest studi de Paris (Université). E per aquela via enmenec lo 

reys de las partidas de Roma mestres escolas de totas lenguas. E donc per que non poyria el venir seguramen, puys qu'els foron asseguratz per lo rey?" "Sira," so dis l'ome d'armas, "supausat que totz escolas fossan asseguratz, depuys que guera general foc jutghada per lo rey de Fransa contra aquels d'Anglaterra, nuls Angles no deu venir per estudiar ny per 

autra causa. Car per color d'estudi vos poyriatz venir en aquesta vila he poyriatz escriure e mandar los secretz del rey e lo aseguramen del realme a sos enemix, dont lo rey poyria aver dapnatghe." 

Aras qual veser que n'es de dreyt. E segon mon avis, mas qu'el sia veray estudian, so es a dire qu'el no fos vengut falsament o per falsa color per espiar, yeu cresi verayament qu'el no deu esser presonier, si no que lo reys agues fayt mandament general que negus Angles estudian no 

venghesan en son realme; e si alcun ditz, si lo rey non obstan los previlegis papals autreghaz a l'estudi poyria far tal mandament, yeu dic que non i qual doptar. Car si l'arcivesquat de Roams vacava o l'avescat de Paris e los canonges eligian un Engles, lo rey poyria contradir a la 

electio e en seria escotat segon las oppunyos de nostres mestres e tot per aquesta raso; car non es pas expedien ny al realme ny al rey d'aver en son realme son enemic. 

Si un Alaman troba un Frances portan sas armas, se el lo pot apelar de gatghe.

Mas regardem d'un autre debat que poyria ben soven venir. Un Alamant s'en ven a Paris per veser la cort del rey, per conoysser las gentials manieyras de Fransa. Si troba un cavalier o un scudier portant las armas de son linatghe, al qual el vay, anayssi rudament coma los Alamans an acostumat, disen que per sa fe mal porta el sas armas. Mas lo Franses si respont cortesament: "Bel senher, que me dissetz vos? No podi be portar las armas que mon payre e ls mieus ancessors an portat per tot lo temps, que memoria non es del contrari?" "Si m'ayut Dieus," ditz l'Alamant, “mon linatghe es plus antic que non es lo vostre, e aquestas armas que vos portatz son propias nostras, e si vos dic que vos las portatz malvasament. E si vos en voletz deffendre, vec si mon gatghe." Lo Franses ditz cortesament: "Yeu non vos fauc punyt de vilania, e per tant me voli deffendre de sso que vos me disetz." Aras yeu demandi si lo rey, quant devant luy sera venguda aquela querelha, deura el entre aquest dos jutghar batalha? Car lo es avis que hoc, per so que lo Alamant ditz que son linatghe es plus antic, enayssi vol el dire que son linatghe a premier portat las armas; donc si el era premier, el auria lo premier dreyt. E car el non ha testemoni davant lo rey e aysso vol proar per son cors, lo es avis que batalha y deu aver. Mas en esta opunio non es ben l'actor acordan, e si es ben la raso propatent, per que non y deu 

aver batalha. Car els no son pas d'un realme ny d'un senhor, per que entre els en cavalguada pogessa aver ni venir ny al rey grant dampnatghe, ny a l' Alamant non es desonors en son pays, si en Fransa 

son portadas sas armas per un Franses si non que fossa fayt per grant barat. Car supausem que un cavalier de Fransa, home de mala vida, grant corredor e mal pilhart, prent las armas d'un bon cavalier Alamant, am las quals s'en anes en Borgonha botar lo foc o en lo regne pendre de las vacas e tot home raubessa en son cami, si lo prodome cavalier Alamant contra aquel cavalier donessa son gatghe, sus aquest fayt la querelha non seria pas mala; mas ges per tant no dic pas que lo reys degues jutghar batalha. Car si lo rey per bona informacio trobava que so fossa vertat, yeu non ausi pas parlar del gibet ny de copar lo cap, car son home de gleysa. Mas si el en fasia bona justicia, yeu no m'en apellaria pas; mas jutghar batalha entre els dos, jes per home que sia criminos e que si puscha proar de meschanta vida, yeu no vey pas que dreyt o vulha.

Marti de Mons. Us ricx verdiers de mot grant exselensa,

Marti de Mons.

Am haquest sirventes figurat Marti de Mons, marchant de Malcosinat de Tholosa, gasanyhec l'englentina, M. CCCC. XXXVI. (1436)

Us ricx verdiers de mot grant exselensa,

ple de frutiers, am fruts de gran savor,

ausit ay dir qu'es faytz per un pastor,

am una font, on vertatz pren naysensa

e quantitat que met gran diligensa

per avansar aquels motz nobles frutz

fort odorans et plens de grans vertutz,

que deguns homs may no y pot donar tala.

Per verdier prenc lo sant cosselh de Bala,

he pels frutiers cardenals he prelatz;

per lo pastor, que ls ha totz ajustatz,

lo payre sant qu'es montat per l'escala

de la vertat, que ja mays no ce tala,

quez an volgut declarar l'eretier 

Charles sete, coma filh vertadier (Charles VII)

del rey frances, am sentensa donada.

Duy cardenal santamen l'an portada 

al noble duc Arras, hon s'es tengutz

le bos cosselhs, hon foc reconogutz

per dreyt senhor ez am patz cofermada.

La paubra gent, qu'era trop desolada,

al jorn d'ey ha le cors mot fort joyos:

ensemps veyretz Frances he Vergonyhos; (Borgonhon)

don prec a Dieus que no ls do ja mays guerra.

Aras es temptz que le rey d'Anglaterra

layse lo crit qu'a portat falsament,

que nostres reys Charles mot exselent

Dieus ha monstrat com senyhors de la terra;

si no s'en van, tugh perdran la desferra,

cum fe le reys am sos frayres e ducs,

d'autres gran re, que vezem dezastrux

per guireiar contra l reyne de Fransa.

L'erguelhs d'Angles es tornatz en maysansa 

per nostras gens, que tost l'an abaysat.

Miracle gran Dieus nos ha demonstrat,

am franc voler nos vol desamparansa.

Dorenavant no cal plus dart ny lansa,

depus que Dieus s'es mes de nostra part;

qu'a tout l'erguelh al verenos leupart

que ta lonc temptz nos ha donat dampnatge.

Confort d'amors, fons he cap de paratge,

vostre car filh faytz que prim ho de tart

nos velha dar totz ensemps bona part 

de paradis, le sobrier heretatge.

L'évangile de Nicodème, Sens e razos e divina escriptura (Bartsch)

L'évangile de Nicodème. (v. Raynouard, éd. Ramón Guimerá Lorente)

Sens e razos e divina escriptura,

quez ay trobada bona, sancta e pura,

m'a mes e motz gran pessamen,

cossi la puesca solamen

de lati en romans tornar.

Car qui vol bona obra far,

quove que sia si bastida

que, cant sera tota complida,

re no y aia de malestan,

que torne ad anta ni a dan.

Tot yssamen vuelh yeu bastir

segon mo sen ni mon albir

una obra bona e covinen

e nom de Dieu omnipoten,

e metray y catre colonas,

autas e fortz, belas e bonas:

la premieyra de las prophetas,

que porto guerentias certas;

la segunda d'avangelistas,

que nom podo fondre legistas;

la tersa d'espozisios

que mostro motz belas razos;

la quarta faray de mo sen,

car tornaray be veramen

lo lati em plana paraula,

hon non aura bafa ni faula.

Aquesta escriptura dis

veramen, cossi fon aucis

sus en la cros Jesu Crist Dieus,

hon rezemet trastotz los sieus,

ni fon el sepulcre pauzatz,

e pueys fo vieus resussitatz,

con tornet el cel veramen,

ni co venra al jutzgamen.

Totz aquo dis que sans Johans

ni sans Mathieus ni ls autres sans

e ganre may, que ieu s diray

tot per horde si com deuray.

El tems que Dieus mori per nos,

si con dizem, sus en la cros,

fon adoncs ganre fagz e digz,

que nos non trobam en escrigz,

ni ns ho retrazo li avangeli

ni cell que nos fes lo sauteri.

E per so car ieu ay trobada

una escriptura que es celada

e rescosta a motas gens,

et ieu dirai vos totz los sens

per bona rima e romans

e nom de Dieu e dels sieus sans.

Ieu Eneas mayestre dic:

dels Ebrieus ay trobat escrig

los fagz que fero li Juzieu

a Jesu Cristz, lo fil de Dieu,

e Nicodemus que ho vi

ho escrius tot em pargami

en ebrayc segon sa razo,

pueys ieu en grec, car mi fom bo,

ho translatyey e ho escrys,

si com la letra departys.

Tugz auzez ho per veritatz

que Domerdieus de maiestatz

trames en terra lo sieu filh,

per Adam gitar de perilh,

e nos autres totz issamen,

quez em sieu filh verayamen;

e'n receup nostra carn mortal, -

per que nos autres serem sal -

el ventre de sancta Maria,

segon que la letra ns detria,

venc en estz mon per nos salvar

e per lo dyable deraubar;

el nasquet esems homs e Dieus

per rezemer trastotz los sieus.

Al Sathanas tenc esconduda

si que non l'a aperseubuda,

a l'enemic, nostra semblansa,

si totz Jesu e ssa efansa

ja fezes meravilhas tals

que no fes hanc luns homs carnals.

El fazia los sortz auzir

e los clobs sautar e salhir,

als secs rendia lur vezer

et als forsenatz lur saber,

ganre de morts resussitet,

domentre que am nos estet.

Cant li Juzieu fello trachor

viro de Cristz, Nostre Senhor,

las meravilhas que fazia,

e l pobol que en ell crezia,

azirero lo tug de mortz

et encuzero lo mot fortz

a'n Pos Pilat, quez era bayles

de la terra e dels realmes,

e si que pres lo li rendero.

D'u sieu descipol lo comprero

trenta deniers, pueyssa liatz

l'aduysero a 'n Pos Pilatz.

El tems que Anna e Cayphas

ero avesque de Judas,

Gamaliel e Neptalim,

et Adroson e Benjamin,

e motz d'autres que ieu no us puesc dir,

car lassarie vos de l'auzir,

aduysero a 'n Pos Pilatz

Jesu Crist Dieus pres e liatz.

Motz fortz l'encolpo e l'encuzo,

motz crims encontra luy aduzo.

"Senhor, aquest," so dizo, "es,

que tu ayssi davan te ves,

filhs d'u fabre, Joseph per nom,

e de Maria, so dis hom.

So dis, que reys es de totz nos,

e per aysso liuram lo vos.

Nostre sabdes corrump e frany

e fay obras que no si tany,

e nostra ley bona e santa

nos rump, cuy nos tenem, ad anta.''

Pilatz respondet als Juzieus:

"Cest es trayst per eyss los sieus,

que so que fa es contra nos.

De que vos autr' es autoros?"

Doncs respondero li Juzieu

encontra Crist, lo filh de Dieu:

"En nostra ley escrig avem,

que a sabde obrar non devem,

et aquest frang lo motz soven,

so es sauput per mota gen.

Encantayres es veramens

e d'aco avem pro guirens

E nom del diable fay auzir

los sortz, e ls clops corre e salhir,

demoniatz, cecx e gibos

motz soven sana vezen nos

al sapte, per que lo te avem

liurat, car nos trastug volem

que sia saupuda sa razos,

si el es mals o si es bos."

Barlaam, Josaphat. En aquel temps que hom comenset los monestiers edificar,

Légende de Barlaam et Josaphat. 

Ms. de Paris, fr. 1949, fol. 180a. - Grdr. § 54, p. 88. St. p. 63.

En aquel temps que hom comenset los monestiers edificar, e ls monegues e ls hermitans comenseron a creyser la renomada de la crestiandat, fon luenh saupuda que venc tro en la terra d'India. Motz hy ac d'omes que desampareron lurs possessions e tornavan a conversion. Esdevenc si que en aquella terra ac un rey que avia nom Avenis; aquel era de mot gran poder e de mot gran riqueza, e gentil hom e poderos contra sos enemix, e de la riqueza d'aquest mont ben azondos; mays encar segon l'arma era mot mal azornatz, car el crezia las ydolas.

E domens qu'el vivia aysi dousament el joy et el delich d'aquest mont, que avia aquo que si volia, veieyre li fon que una cauza tant solament li falhia, que mot l'agreuiava e mot li mermava sa gloria, so es a ssaber que non podia aver enfant. Lo glorios linage dels crestians e las mayzons dels monegues e dels hermitans mesprezavon lo coutivament del rey, e 

per menassas ni per paor de mort non laysavan a prezicar la ley de Jesu Crist ardidament e ses paor. Et aco que a la ley s'apertenia, estudiozament fazian, e prezicavan lo nom de Jesu Crist. Cant lo rey Avenis auzi aquesta paraula que aytals gens s'eran levadas que mesprezavan las ydolas e prezicavan lo nom de Jesu Crist e que non doptavan morir, mot fon plen de gran yra e de gran tristor, e comanda per tota sa terra a sos baylons et a ssos senescals que totz sels que poyrian trobar que creyrian el nom de Jesu Crist, que per diversas mortz los fezessan morir. E sertas li benahurat amic de Nostre Senhor s'en annavan davant lo rey e reprenon li la soa fellonia e la soa mescrezensa. E cant lo rey o auzi, de gran yra era plens e fazia los morir per diverses martiris.

Cant la terra d'India era en aytal error, un prebost del rey que mot era de gran poder e de gran gentileza e de gran pres en la cort del rey, cant el auzi aytal fellon comandament, mesprezet la vanetat d'aquest mont tan fortmens que prezent si mezeys l'abit de religion pres e mes si en un dezert, e la soa vida era en dejunis et en vigilias. Lo rey Avenis amava lo mot e mot li portava d'onor gran. E cant lo rey auzi aytal cauza de luy, non vos pot hom dir lo gran dol que el ac en son cor, car aytal amic avia 

perdut, e de tot en tot crec adonx la soa yra contra los morgues. Adoncx trames sos sirvens per los puetz e per los dezertz e per motz luox que l quezessan amablamens e que li amanessan. E cant venc a cap de pessa, aquil que l'anavan querent, serqueron tant que troberon lo; preron lo e meneron lo davant lo rey. Garda le rey e vi lo pauramens vestit, seluy que tant resplandens vestirs solia vestir e tant delicadamens solia viure, e vi lo lag e mesprezat e vestit a guiza d'ermitan. De la tristor e de la yra que avia lo rey parlava e dizia a seluy: "Oy, tu fol' arma perduda; per qual cauza tu as mudada ta gloria ni ta honor que solias aver en mon regne; car tu eras premiers en ma cort, onratz davant totz los autres; en aytal dezonor et en aytal viltat as mudada ta gloria, e que cuias gazanhar? Car totz nostres dieus e tot lo joy d'aquest mont as laysat 

per un home que es apellat Jesu Crist - per que as ayso fag?" 

Cant le bons homs auzi ayso, alegrament e sanament respondet e dis: "Reys, si tu vols de mi auzir razon, gieta de ton palays tos enemix, et adonx respondray ti d'aquo que tu volras demandar, que, tant com

aquilh y seran, neguna paraula tu non poyras recebre en pas que yeu ti diyses; per razon vuelh que m'aucias, o fay de mi que ti volras."

Lo rey respondet e dis: "E qui son aquist enemix que mandas hostar?" 

E l benahurat li respont: "So es yra e cobeeza. Aquestas doas cauzas tollon ad home que non pot entendre razon; mas si tu hostas aquestas 

desobre tu, e per aquestas doas cauzas tu as en tu saviza e lialtat, verayament tota cauza diray a tu." E l rey respont: "Hyeu ti autrey que yra e cobeeza giete de mon cor que y fassa aver saviza e lialtat. 

Digas mi, don t'es venguda aytal error que aquo que vezem et auzem, aias laysat per nulla esperansa." Respont l'ermitans e dis: "Reys, si tu vols auzir lo comensament, escouta.

Els jorns de mon jovent, cant eu era joves, auzi una paraula que mot es bona e de profiech e de gran salut e que mot mi intra el cor aytant fort que hanc pueys no n parti. La paraula es aquesta: so es a veieyre als fols que aquellas cauzas que son divinas, que hom non pot vezer, deu hom mesprezar atressi com si non eran, et aquellas que son d'aquest 

mont, deu hom amar e car tener atressi com si eran durablas. 

Non conoyses per qual cauza hyeu ay dezamparat aquest mont? 

Car la sobeyrana apellation m'a apellat a vida durabla; e cant plac a la benignitat de Nostre Senhor Jesu Crist que m volc desliurar del poder del dyable, el mi fes mesprezar la vanetat d'aquest mont, et adonx yeu mi consiriey que aquest mont non era mays cant nient e vanetat, e perpensiey mi per que yeu era fatz e que m covenia ad annar davant 

mon Senhor per rendre razon; et adonx dezampariey tot cant avia e segui lo, e fas li gracias; car li plac que m desliures del poder del dyable e de las tenebras d'aquest segle e car mi demostret via per on podia annar a luy. E dic ti que neguns autres bens ni neguna autra via non es bona mays cant aquella don tu, caytieus reys, yest partitz e desesperatz, per que nos em partitz de la toa conpanhia; car nos ti vezem a Dieu dezagradable per so car tu mesprezas Nostre Senhor Jesu Crist que es senher de tot cant es et es egals a Dieu lo payre que l sel e la terra establi e de sas proprias mans formet home e l mes en paradis; e l dyable per sa enveia decep lo, mas lo benigne Senher que nos formet, regardet si a las obras que avia fachas de sas mans e volc per nos 

sufertar mort e passion, per la qual nos desliuret de la poestat del dyable. E tu, caytiu rey, offendes en la cort de celuy que nos a fach dignes d'aytals bens ad aver, e tu yest el delieg de ton cors totz entendutz e de las ydolas que yeu veg que apellas dieus. Oy, e tu tant 

solament non tolles als crestians ben, que abans o fas a totz aquels que als tieus comandamens obeziyson. E sapjas en ver que hyeu non ti creyray ni non consentiray als tieus comandamens d'aquesta maniera ni encontra Dieu non faray fellonia ni mon bonfaytor ni mon bon salvador non renegaray, si tu a bestias salvagas mi liuravas per devorar o a glazi o a fuoc mi fazias morir. Non temi ni non am la prezent vida, que, plena es de vanetat o d'enfermetat tant fortment que longa cauza seria a dire.

Mays per bona paraula ensenha mo senher sant Johan que tot lo mont es pauzatz en malignitat, e que non vuelha hom lo mont ni las cauzas que y son, que tot cant es el mont es cobeeza de la carn et enveia dels huelhs, e lo mont traspassa en la cobeeza de luy, et aquel que faza la volontat de Dieu, permanra en durabletat. E per far la volontat de Dieu ay dezanparat totas cauzas, e de totz aquels que crezon Dieu Nostre Senhor en ay fag mos amix e mos frayres e mos parens, e d'aquels que ja foron mieu amic e mieu frayre, et yeu m'en soy lunhatz e permane en la soleza et esperi Nostre Senhor que m fassa venir salut."

Totas aquestas paraulas e mays d'autras ganren dis le bons homs al rey. E cant lo rey l'auzi, fon mot sosmogutz en yra e volc lo ferir; mays per honor e per reverencia de si mezeys et el s'en retenc e comenset li a dire: "Caytiu, e don t'es moguda aytal perdicion que tant as aguda ta lenga a recontar aquesta fablazon? Sertas, si al comensament de tas paraulas non ti agues promes que partis yra de mi, a fuoc liurera ta carn; mas car al comensament de tas paraulas mi conjuriest e per l'amor que solia aver an tu, sufre ta vida; leva ti e fug denant los mieus huelhs que ja mays non ti veion e que non ti destrua." 

Adonx le bons homs s'en tornet el desert mot corrossatz, car lo martiri non avia sufert; ans sertas cascun jorn suffertava martire en sa consciencia contra las temptacions del dyable. E cant le bons homs s'en fon annatz, lo rey fon mot yratz e consiret si de diverses turmens encontra los monegues et honorava plus largamens que non solia sos 

dieus e sas ydolas.

Domens que l rey era en aytal error et en aytal pensier, un filhs li nasquet a meravilhas bels, e la gran beutat de luy figurava aquo que de luy era a esdevenir. E dizian que en tota la terra non era vist tant bel enfant ni tant agradable. Le rey ac a meravilhas gran gaug de la nativitat de luy, et apelleron l'enfant Jozaphat. E lo rey si com autre fol annet s'en al temple de sas ydolas far gracias e lauzor, e le caytiu non conoysia a qual senhor covenia rendre lauzor per lo gaug de la nativitat de son filh. E lo rey fes far festa et ajustet ganren dels coutivadors de cels que azoravan las ydolas, e de l'autre pobol ajustet ganren, et a celebrar la 

festa el fes ausir ganren de taurs al sacrifizi far, e donava sos dons als grans et als paucz et als rix et als paubres en la sollempnitat de la festa que l rey fazia. Et esdevenc si que aquil cinq barons qui si fazian savis de l'art de la estrolomia, aquels lo reys fazia estar e prop de si e demandava a cascun d'aquels que dizessan d'aquel enfant cals devia esser. Et ac n'i motz que dizian que l'enfant seria de gran riqueza e de gran poder e sobre totz los autres reys que enans hy avian estat. Un dels estrolomiayres que fon plus savi dels autres, dis al rey; "Si con sels que m'ensenheron d'estrolomia, en tant com yeu puesc conoyser, trobi que 

aquest enfant non sera en ton regne, mas en autre regne melhor ses compte, et es a mi veieyre que la religion dels crestians que tu persegues el recebra, e que el mezeys y aura sa esperansa." 

Cant le reys o auzi, mot o receup greu, e tornet sa leticia en tristor.

En aquella ciutat on el era, basti un palays a meravilhas bel, et en aquel 

fes cambras mot bellas e mot resplandens; e cant l'enfant ac la etat d'enfanteza, el lo mes el palays et establi li servens e ministres, e aquilh eran joves mot e de gran beutat, e comandet ad aquels que negun home de lains non intres e que neguna cauza d'aquesta vida que pogues engenrar yra non li manifestes hom, ni mort ni vilheza ni enfermetat ni pauretat ni neguna autra cauza, si non era joyoza e delichabla, non li aportes hom denant per so que non pogues consirar neguna cauza ad esdevenir. 

E comandet que neguna cauza pauca ni gran de Jesu Crist non li deches hom; et aquo que l'estrolomiayre li avia dig, mandava que sobre totas cauzas fos celat. E cant neguns dels ministres era malautes, el rey lo 

comandava gitar foras.

Raimon Feraut. Vie de Saint Honorat. Ayssi dis l'estoria, con Herenborc,

Raimon Feraut. Vie de Saint Honorat.

Ayssi dis l'estoria, con Herenborc, la reina, mayre de sanct Honorat, mes en heregia l'emperador e son marit frayre.

El temps ancianor, so retray l'escriptura,

que Mahomet de Meca, malvayza creatura,

e Johan Gaunes feron ley de falsa figura,

de peccat e d'error,

don foron verinat mot duc e mot persant,

Pinabels de Bugia e Sidracs d'Oriant,

Marsilis de Marroc an son frayre Aygolant,

que foron rey clamat

d'Agen e de Girona, de Murcia la bella,

de Tholeta la gran tro ins en Compostella,

Granada, Saragossa, de trastota Castella,

e rey de Pampalona:

aquests crezien la ley de la malvayza gesta,

Baffum e Tervagant honravan en lur festa. (Baffumet)

Per so qu'els cristians poguessan far conquesta

e menar a desrey,

ad Andrioc d'Ongria doneron lur seror,

prince de Cumania e de tota l'onor,

frayre Leon lo Grec, que fom de gran ricor

e de gran manentia,

Heremborc la plus bella de cara, de faysson,

huels vars e saura testa con fil d'aur environ,

bel vis, boca rizent e colorat menton,

flor de tota Castella;

roza fresca de may non es plus colorada;

gent cors e bellas mans, de faysson mesurada,

gent parllant e plazent qu'a totas gens agrada

e sa beutat retray.

Des milia combatens ac per ella d'aiuda

l'emperayre Leons, tro que agues vencuda

la guerra de Budac, que avia lonc temps aguda,

qu'era reys veramens

de Sur, de Nicosia, d'Acre e d'Escalona,

de Domas, de Nichea, d'Antiocha la bona.

L'emperayre Leons li baysset la corona

e li tolc la Turquia

ab Andrioc, son frayre, prince de Cumania,

que la bella Heremborc avia en sa baylia.

Tant s'esforset li domna que mes en heregia

l'emperador e l frayre.

Ay, Jesu Crist, lo payre, quals dans e quals dolors,

que per aquesta donna perda tant grans senhors,

Andrioc e son frayre, la leys christianors,

e trastot lur repayre!

Ayssi dis la gesta, con Herenborc pantayset, cant era prens de sanct Honorat, que un ray de flama li eyssia del cors, que si estendia entro al cel en forma de colompna.

Pueys non tardet gran temps que l domna si sentia

ensencha de son cors: domens qu'ella dormia

dins son palays ausor sotz palis de Suria,

vi una vesion de mot grant espavent:

eyssir vi de son cors una flama luzent

en forma de colompna, que tro al cel s'estent.

Lo rays d'aquesta flama an la bella clayror

venia tro en Espanha e la ley payanor

vincia et encaussava e gitava d'onor.

Et Andriox, lo reys, que era en Turquia,

pantayzet aquel ser que l dona s'ajassia:

una flama luzent del ventre li eyssia.

Et aquesta clardatz d'Espanha e d'Aragon

encaussava la seuta de Mahom lo gloton, (secta de Mahoma)

de tota payania tro a Montmelion.

En gran pensament son lo reys e la reyna

d'aquesta vezion e cascun s'atayna.

Non restet en lur terra ni devins ni devina,

l'uns non o dis a l'autre, en son cor o celava,

als savis de lur seuta cascuns o entervava.

D'aquesta vezion tot lo plus s'acordava

que Herenborc la reyna porta va un enfant

que de tota Castella e d'Espanha la grant

encaussava la seuta Mahom e Tervagant.

La bella Herenborc avia mot gran paor

que, si saupes lo reys la vezion maior,

fezes aucir l'enfant a mot gran dezonor.

Aras layssa lo reys la guerra de Turquia,

cavalca sas jornadas, tro que fom en Ongria,

e trobet qu'en palhola Herenborc si jassia.

Aliurada jasia d'un precios enfant,

net, de clara faysson e de belleza grant:

Andronic li mes nom lo reys, car l'amet tant.

Noyrissas fes venir e gardas li queria

que gardessan l'enfant, car gran paor avia

que per la vezion la mayre l'auciria.

Aras creys e meilhura Andronix lo plazens:

lo reys li fes venir escudiers e sirvens,

que trastotz sos plazers li aguessan prezens.

Pres de Nicomedia avia fach Constantis,

lo payre d'Andrioc, el forest, en jardis,

un gran palays rial, hon si noyr Andronis.

Andronix lo plazent s'es noyritz el palays,

de solas, de baudor a tant con volc e mays:

mays hanc non si donet a nulh malvays rellays.

Un dia s'esdevenc que Andronix lo plazens

manjava en la forest amb algun de sas gens,

c'uns cristians li venc e ques li humilmens:

"Almorna, filh de rey, mi fay far a ta gent

per Jesu Crist, lo rey de paradis plazent."

Tantost li fes donar trastot son compliment.

Enfans de pietat e de gran esperanza

es lo bels Andronix e de gran aondansa,

a paures vergonhos, a gent de malanansa.

Cant tornet al palays, el atrobet sa mayre,

la bella Herenborc, e dis li son veiayre.

"Car filh, que aves fach deforas el repayre?"

"Donna, venc de deport et ay vist un message

de Jesu Crist, lo rey, que es de gran parage.

Es el nostre cozins ni de nostre linhage,

aperten a mon payre ni a l'emperador?

Reys es de paradis, so dizon li pluzor."

"Bel filh," dis Herenborx, "ben parllas de folor.

Non plassa a Baffumet que cest Jesu Crist sia

emperayre ni reys ni de lur compagnia:

hom fom malauros, pendutz per sa folia.

Sels que crezon en el son fals galiador,

lebros e malanant e vivon a dolor:

trop si banhon en sanc de filh d'enperador."

Herenborc fom marrida e penset son afar,

con son fill Andronic non pogues atrobar

negun d'aquesta ley, an qui pogues parlar.

Comandament fom fach tantost de part lo rey

que totz homs que crezes en so que Jesus fey,

moris a mala mort ho renegues sa ley.

Ar moron cristians an tota lur companha:

per lo regne d'Ongria e per tota Alamanha

fan aucire los sancts tro en la gran Espanha;

quant Dieus lo glorios aparec verament

a tres verays cors sancts qu'estavan penedent

lonc temps el mar de Creta, en una isla plazent.

Aysso fom sanct Capracis, sanct Mayons, sanct Lions,

que de gran sanctitat eran e lums e fons;

mays plus complitz estava sanct Caprassis, le dons.

Aquests eran agut philozophe nomnat:

las riquezas del mont avian dezamparat,

amics foron de Dieu, plens de gran sanctitat.

"Anas," dis Jesus Crist, "lay en Nicomedia,

en la forest del rey tenes la drecha via:

trametray vos dos filhs d'Andrioc, rey d'Ongria,

e menares los en lay on aures mandat;

aquest eyssaussaran tota crestiandat."

//

Antoine Sardou, 1874, «La vida de sant Honorat, légende en vers provençaux, par Raymond Féraud, troubadour niçois du XIIIe siècle»

Guillem de Cerveira. Mant arbre fan fruyt tal per que la brancha frayn:

Guillem de Cerveira.

Mant arbre fan fruyt tal per que la brancha frayn:

pel fiyl pren payre mal en loc d'altre guasayn.

Enans c'autra casti deu hom si castiar:

qui mal fa e ben di, si eys vol gualiar.

S'autre vols meynsprear, esser vols meynspresats:

qui no vol autre honrar no vol esser honrats.

So c'a hom es pus car, so es pus vil a Dieu:

so que vols mays amar, poras perdre pus leu.

Aytant tart com la mar tenras femna bestada;

tant no l poras donar que ja'n sia payada.

Us marits asaget c'ab diable s bestes:

sa muyler quils uget ans que fer se pogues.

No desirs dignitat la qual no pots aver

sens tort e sens peccat, mays te val pauc d'aver.

Altesa de ricor es guardaris de vicis:

per puiar en honor porta mants homs cilicis.

So que par senyoria es grans subjeccios:

tals n'a, cuy meyls seria que paubre romeu fos.

Un say que pot aver dos, e duy no may d'u:

d'ayso podon saber lo ver per lor cascu.

Cant seras covidats, derrer vuyles ceser:

aven umilitats vey bas aut romaner.

Lay es cap de la taule hon seon li miylor:

pus Deus lo joch t'entaule no prendes lo pigor.

Car hom hon pus alts es es en periyl maior,

et hon mays a conques del perdr' a mays dolor.

Qui dona senyoria a fol, obra'n axi

com si peyres metia al mon de Mercuri.

Si gran compte tenets entre mans e comptats,

s'una peyre hi metets, lo compte er torbats.

Can hom al layra tray los oyls, sab bo a l'orp:

tot or so que l lops fay ve a plaser al corp.

Qui savis vol usar savis coven que sia:

qui ab foyls vol enar apendra de folia.

Trebucansa de gents ve per mal regidor:

bos hom a ls noyriments ensenyon li senyor.

Tu volrias aver bes e no esser bos:

bes no pot romener mas ab los valoros.

Nuyls homs re no volria de mal dins sa mayso,

e plats li mala via: guardats com vol son pro.

Nuyla causa non es tant vils com mala vida:

e trop an pauc apres tals c'an l'arma delida.

Aytant can es malvats en maior dignitat,

deu esser meyns preats e qui l'i a puiat. 

Un' obra de just val cen mil de peccador:

no perdon lur jornal li bo laborador.

Mays es menifestats del savi us sol dia

que la tota etatz de ceyl qui sec folia.

Lo foyls fera tal re don hom perlara mays

que si l savis fay be: mas de be far no t lays.

Si com al cors es bos l'esauts d'efermetat,

a l'arm' es seboros aver mal de peccat.

Reys cesen en cadeyra de judici leyal

a la gen dretureyra dona be loyan mal.

Trop es enjanayrits la gloria del mon:

guarda las trixarrits, cals an estat e son.

De so que cuyderas mays en est segla aver

meyns e pus tart n'auras; donchs fay a Deu plaser.

Guarda que no ajusts aver don auries plor:

les lagremes dels justs puion al sol senyor.

Tota aygua avayl cay, aquesta puia amon:

pus lieu que res s'en vay la gloria d'est mon.

N'At de Mons. La valors es grans e l'onors

N'At de Mons.

La valors es grans e l'onors

e l fach e l dig e l bel semblan

cortes e franc e benestan

dels reys e dels autres senhors;

mas fag ni dich ni semblan plazentier

tan solamen non dono pretz entier

qu'om pot falhir tant qu'om fai mals e tortz,

que perdra l pretz que l dona bos esfortz,

Dels reys fora grans la lauzors,

qui be cossira l ben que fan;

mas de falhir se plevon tan

que l blasme tol al laus son cors.

E l rey son plus de falhir prezentier,

quar greu auz' om vedar so que reys quier;

per que de rey, cuy falhirs es deportz,

esta sos pretz en perilhozas sortz.

Si falhirs fos tan grans temors

cum es dans ad aquels que l fan,

ja no falhira tan ni can

negus per fort que l fos sabors.

Falhir apel so don blasmes se mier,

qu'autre falhir no m'ai nulh cossirier;

mas quan cossir dels dans, quals es plus fortz,

mais notz blasmes que res, neis que la mortz.

Morirs es mals, si l falh valors,

e val tan quan destrigua l dan;

doncx qui falh n'i forsfa tot l'an;

mas qui no val, mortz l'es secors:

doncx per blasme vedar a mortz mestier,

mas part blasme no vey nulh peiurier, 

ni leu no ven paors ni desconortz

de si meteis, qui de blasm' es estortz.

Blasmes es grans e deshonors

a rey que leu man ni desman,

quar sembla de leugier talan,

e leu par bes so qu'es follors.

Reys deu aver dur cor e dreiturier,

que non aia voler ni cor leugier

ni camge leu sos sens ni sos acortz;

quar qui leu vol leu falh e leu s' estortz. 

Reys d'Arago, senher, on pretz se mier,

vos voletz be so que hom vos profier;

doncx ja de Dieu que tant es grans e fortz

servir no s vir vostre valens esfortz.

60. Anonimo Veneto. Arnaut de Mernoil ieu suy clamantz

60. Anonimo Veneto.

Leandreide, lib. IV, c. VIII, secondo la edizione del Teza (Memorie dell' Istituto veneto di scienze, lettere ed arti, VI, 464).

Codice veneziano.

Arnaut de Mernoil ieu suy clamantz

Quen totes mas chanzon ses jauzinen

Ri chan e plor e sper desesperantz

Dir mon voles non aus ne mon calen

Vas Amors e mamie ne pel timors 

Non las ges queu non die mon passamen 

En yoy en gaug en ris tray ma dolors 

Der en avan diray de ma compania 

Che say qel chier e vol tarme e con chors. 

Qest er celuy qi se reclam de spaina 

De Marseila Folqet qe se ranchura 

E pel affan d'amors se plora e laina

Qests dos ciaschun dela son forfaitura 

Pentut qen contra Amors fos mal parlanz 

Reqier perdons humilz e cum drechura

Lus guindisel lautres qe merceranz 

Promet amor leyals e blau lauzar

Gauzbert de Pomipot honoranz

Lomtan amors fes pos qel autre amar 

Che fu clamatz per tout Yaufre Rudel 

Mas lautre er nom Guillermen Azemar.

Seg vien Guilerm de Biarz Arnaut Daniel 

Fonsalada che qant roy aragon

Giraudon lo ros e lias cairel

Li malz damors totz lauza perdigon

Qel ben li fays meis dous e meys grazir 

Cant son servatge doña gazardon.

Se podez hom Raenbaut daurenga auzir

Qant qante la cotessa mon rosier

Trobaria mont donzor ben aug er dir.

Al siens Bertram Gulierm de saynt desdier

Alla file dels conte Raymon pros 

Ditz aman joncas car mercie les qier. 

Candenot vas Amor tug cossiros

Prova qesent ne Bran non puot defendre

Hom contrefforz damor trop valoros.

Nuc de saint sir fapt son canzon entendre

Codice trivigiano.

… Merueil ... sui clamatz

Quem totems … chancon Sesiau imem

… de se sperantz

… voles … talem

Vas amoros emanne...

… quem non ...

Enion en gang … trai

... dirai … compagnia

Qe sal qel chier o vol trame e chon chors 

... zelui … rechlam dispania 

De Marsilia ...

E pel afan da mors sepulura echlania

Quests dos caschun nela son frosutura

Pentuet cheu chontra … parlamz

… e cho drechura

Lus qui desel … che merceanz

... lials e blan laucar

Gauzbet de pomipot honoranz

Louitam ... fez … qe lautre

clamantz per totz ianfre chrudel

... er non giuler nien acemar

… guielrin de ba biarz … 

… chant roi ...

… elias chairel

… lanca ...

... fais … gracier

Chant sont servatgie dona gazardonz

Se potes ... rechubant da urenga aucir

… chontesa mon ronsier

… donclor …

…

Alla file ... chon raimond

Duz aman ionchas char mergie lesquier. 

Quande not vas amar tug chosiros

Proa qe sent ...

... on constres forz ...

... fait sont chancon intendre

Alla valen contessa de Proenza

Da part sanne chui non sausa deffendre. 

Aymerich de Bellenuey temanza

A de petit amar qant ama fort 

E pauc le sembla sa gran capitanza. 

Bernart da Ventardorn eus de con nort

Fis amadorz qel dist qe povre e riche 

Amors fayt dun paratge senes tort.

Gaucelm Faidit chamors chan be 

Le reis valenz Richart reys delz engles

Ploranz mielz chanta qe yamais al re. 

Raenbaut de Vacheras fis et chortes

Sap mautas vez tornar folz e saput

Per zo ch jngen damor mielz li valgues.

Pos fest della fondatz Aporcebut

De sa dona Aymeric de pegulan

Doventa son nimis cum fo son eschut.

En neus engels Guillerm de Berguedan 

Per yoy qer as nafratz douza mezina

Non se plueya in freg in vent gelan.

Que fort perongut dalla moroutza spina

Er qe non tug guerir ma vegis miraval

Mas cum faut laur en fuec amssi saffina

Guillerm de montagnegol, per vidal

Monge de Montandon pons de Capducol

Richaut de Berbecil ciaschun trop val

Nuc els Brunet peroul Giraud borneil

Maria deventadorn Raymon yordan

Nalbertet paubertin de Bonareil.

Guillierm dandusa folqet da roman

Pere de Bonifaci pier rogier

Peire raymon gentils tolosan

Raymon vidal Nazimar lo negrier

Guillierm magret peyre da pomarol

Daude da prodas Giraut de Calmonyer

Mas als le ne son qe dir aras non vol

Ma lenga qe sont chaut gens de bonaire

Non ay auzitz qant be sonar oc suol

Ne ges tenoreres lourz donz cantayre

Se apres aves la proensal faveyla

Che deynna te pairia ses autre paire

Delano e de pres cal flors en fucilla.

Ala … chontesa de prouence

...

A imerih de belen vei temanca

… quand ...

E pave ... chapitanca

Bernar da ventador eus da chon hort

... amadors … pavre

fait duz … sens tort.

L'anzelin fait dit qu amor quambe

... valen … Richard reis dele angles

Ploraz mechz … ia mais al re

Raenbalt ... vaqeras … e chortes

… rienz tornar … a saput

… que gen … midz 

… apceput

Di se dona ai maric ...

Deventan son nemis chon so san eschut

… an egles guilem …

… afratz … donca metzina

… ni vent gelanz

Oe for perogant … morouca sinc

... guerier man ...

Maschon … amsi

Gucelm de Montaneqol

… Capducil

. Berbeciol cascun trop val

Nuc els brunce ...

... Raimond jordanz

Nal bertet paubertin de bon arciel.

Gulierm ...

… rocier ...

... raimond gientils toloxan

… Nacimar lo negrier

Guielm magret … pamorol 

Dande de paradas ... Chalmonier

… che dor aras non vol

… che sont chant ziens

… chanc … ce suol.

… tenoreres laurz donz chantare

Se apres … faveila

…

Lezione proposta dal Teza.

Arnautz de Maruelh ieu sui clamatz 

Qu'en totas mas chanzos ses jauzimen

Ri chan e plor e sper desesperatz. 

Dir mon dol us non aus ne mon talen 

Vas Amor e m'amia: ne pel temor

Non lais ges qu'eu non die mon pessamen. 

En joi en gauz en ris trai ma dolor; 

D'or en avan dirai de ma companha

Que sai que 'l quer... 

Cest es celui qui se reclam de Spanha De Marsella Fosquetz qui se rancura 

E per l'afan d'amor se plora e lanha.

Cests dos, cascus de la soa forfaitura Pentutz qu'encontra Amor fos mal parlanz Requier perdon humils et ab drechura. L'us Gui d'Uissel, l'autre que merceianz Promet amor leial e blan lauzar Gauzbertz de Pugcibot es honoranz. Loindans Amors fes aquel autre amar Que fo clamatz per tout Jaufres Rudels Mas l'autre se nom Guillems en Azemar. Seguen Guillems de Briars, Arnautz Daniels, Fonsalada, qui cant rei d'Aragon, E Giraudos lo ros, Elias Cairels. 

Li mals d'amor totz lauza Perdigon Qu'el ben li fai mais dous e mais grazir Quant son servatge domna Gazardon. Se podes hom Raimbaut d'Aurenga auzir Quant cante la contesa Mon-Rosier Trobaria mout doussor ben aug er dir ...

Cadenetz vas amor totz cossiros Prova qu'escutz ne brans no pot deffendre Contra forzas d'amor trop valoros. N Ucs de saint Cyr fai sa chanzon entendre

(N. E. Cortada una parte de la derecha; pongo *)

A la valen contessa de Proenza, Da par sa amia, que non *s'ausa deffendre. Aimerics de Belenoi temensa A de petit amar quant ama fort E pauc li *sembla sa gran captenensa. Bernartz de Ventador e us de conort, Fis amadors, qu el dist que *povre e riche Amors fai d'un paratge senes tort. Gaucelms Faiditz qu Amor ne chan tan *ben Lo reis valenz Richartz, reis dels engles Ploran mielhs chanta que ja mais al re. *Raimbautz de Vaqueira fis e cortes Sap mantas vetz tornar fols e saputz Per ço qu engen *d'amor mielhs li valgues. Pos s'est de la foudat apercebutz De sa domna, Aimerics de Pegulhan * Deventa son nemis cum fo so escutz ...

Que fort ponhutz da l'amorosa espina ... Mas cum fai l'aurs en fuec aissi s'affina. Guillems Montanhagol, Peire Vidal, Monges *de Montaudo, Pons de Capduelh, Richartz de Berbezilh, cascus trop val. N' Ucs Brunetz, *Peyrols, Guirautz Bronelh, Maria de Ventador, Raimons Jordan, N Albertetz, Lambertis de Buvarelh Guillems d'Andusa, Folquetz da Roman Peire de Bonifaci, Peir' Rotgier, *Peire Raimonds, gentils tolosan, Raimons Vidals e 'N Azimars lo ner, Guillems Magretz, Peire * Pomarol, Deudes de Pradas, Guirautz de Cabrier (?) (Cabriera, Cabrera). Mas als ne son que dir aras non vol * Ma lengua ... Non ai aurit (auzitz) quant be sonar oc suol ...