Mostrando las entradas para la consulta aisso ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta aisso ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

miércoles, 28 de octubre de 2026

Lunel de Monteg, essenhamen del guarso.

Lunel de Monteg, essenhamen del guarso.

essenhamen del guarso.

L'autrier, mentre ques ieu m'estava
solet e fortment cocirava
dins en mon cor
de mi dons que m fasia for,
que de lonc temps
no avia volgut fossem essemps
entr' ambedos,
estan enaissi cociros, 
per un mati,
vi que tot drech venc en cami
us bels guarsos,
que foc asautz e gracios
a mon semblan.
Quar al desse que m fo davan,
mi saludec
e l capayro del cap ostec,
e va mi dir:
"Senher, de que avetz cocir,
ni com anatz,
aissi que gentils hom siatz,
ses companho?"
Es ren que tant cortes somo?
Com el fe mi,
saludey lo tot atressi
e dishi le:
"Companhs, ieu no dopti de re
si sols me so,
car companhos yeu auria pro
a mon plaser;
mas anhot, can m'aniey jaser, (anit; anoche)
ieu fuy iratz,
per que mi soy plus leu levatz,
que m deportes
e mos mals plus tost que m laishes,
que m te fort greu.
E car tornar m'en poiria leu
dins mon castel,
ades me platz e m'es plus bel
tot sol anar:
per que no volgra amenar
que fos iratz
home lhun, que mal companhatz
fora de me."
Es adoncas el per merce
mi preguet mot,
que, si m'a via dig degun mot
que m desplagues,
ques aperdonar le volgues.
So m dish per Dieu;
es adoncx le vauc dire ieu:
"Re no m desplatz
que m'aias dig, ans fort me platz.
E pregui t trop
qu'en est castel que ns es tan prop
anes am me,
es aqui tu dinnaras te
en trop bel loc."
"Senher," dis el, "ieu vos dic d'oc, (yo vos dic - de - sí)
car solassar
vos vuelh es am vos trop parlar,
si vos sap bo.
Senher, silh que passat ne so
antiquamen,
an fag man bel ensenhamen,
ben ho sabetz; (be u sabéu)
es ausic dire ques avetz
d'en Amanieu,
la donzela que la siguec,
e l'escudier;
e car a mi maior mestier
ques ieu agues,
me faria ieu com cortes
am tot senhor,
e car lhun temps ... 
degus guarsos
non ac que fos ni pros ni bos,
vuelh vos preyar,
senher, que m denhetz ensenhar,
co m captendre;
car ieu, senher, ben de cert se
que lhuns homs natz
no foc anc pus aventuratz 
d'amor ni d'als
que vos etz, ni foc plus lials
ni pus valens
ni d'amor no foc pus jauzens
ni foc plus guays;
ades doncx vos deu plaser mays
qu'aisso fassatz.
E car, senher, vos etz senatz,
podetz ho far,
sie us platz, e faretz vo n lausar
a totas gens."
"Amicx, sapchas, ges ta grans cens
ni ta grans bes
com tu dises en mi non es
ni la mytat; (meitat; mitat; mitad)
mas poyshas que tu m'as preguat
ques ieu do cen,
faray ho volontieramen, (u faré voluntariamen, en voluntat)
si say en rre.
Premieramen acocelh te
que tal cenhor
causiscas, don aias honor, (de chauzir; que tal siñó tríos; En. choose)
e guarda cuy;
que cant aurias estat am luy
dos mes o tres,
que poishas no lo t covengues
ges a laishar.
Vuelhas trastotas vetz be far
unadamen,
car ieu aug dir cominalmen
de tot guarso,
c'om non pot trobar degun bo
mas quant VIII dias.
Encaras te prec may que sias
car trop ne seras miels prezatz
e mielhs cabitz.
Tos arnes sia bels e politz,
e guara t be
que no l'enpenheses per rre,
si far o potz. (si fé u pots; si hacerlo puedes)
Per rre dal mon no sias lotz,
mas bo mayti
te leves e vay ton rossi
veser que fa.
E si davan manjar non ha,
tu dona l'en,
e vay so reguardar soven.

martes, 27 de octubre de 2026

Seneca ou lo savi. Le jugge que servisi pren


Seneca ou lo savi. Le jugge que servisi pren



Le jugge que servisi pren
greu fara lial juggamen.
Jugge qu'en dreit absol lo tort,
per dreit se lia a la mort.
Hom bo laissa per Dieu mal far
e l mal per la pena sessar.
Soven per las autrus foldatz
ve hom les bos mal trebalatz.
Qui vol entiers autrus malan
ni los esseta, no s'engan;
car maldizen ditz falssetatz
e l savi cobre las vertatz.
Savi s'aluenha d'autru huis,
e l fol agacha pel pertuis.
Greu esta savi ses fasenda,
car ades troba on se prenda.
Qui pert son temps de son pro far,
ges, can se vol, no l pot cobrar.
De tals fasendas for ti tracha,
que de trop parlar ve sofracha.
Tres causas malditz Salamos:
hom viel, neci, luxurios,
et home manent messongier,
e paubre ergulos, mal parlier.
Le savi am son gent parlar
se fa a tota gent amar,
e l fol conquista enemixs,
can parla, e pert sos amicxs.
Am lo fol no t'acompanhar,
si no t vols am lu degolar.
Fols es qui vol esser privatz
d'ome que vol seguir foldatz.
Si fil de Dieu devenir vols,
aias merce dels orfanols.
Cala t, si parlar no sabias, (cállate; calla, si parlá no “sabíes”)
que per aisso soptatz no sias.
A covit en autru maiso
sapjas grasir e l pauc e l pro.
Tot paubre que s te per pagatz
a may que l ric trop assedatz.
Lials homs salva son vesi,
e l fals tot en risen l'ausi.
Ton coragge e tas maisos
garda d'ome qu'es bausios.
E gara be la tua causa,
que l savi te la sua clausa.
Bon cossel, si fol le te dona,
no l mespreses per la pressona.
So que a tostems vols establir
de lonc temps deus veser consir.
A far amic fay lonc demor,
mas pueiss l'ama de tot ton cor.
L'amic, cant as lonc temps amat,
ama l, cant poyras, a ton grat.
Re no pres pueiss aquel parel,
c'an renhat lonc temps d'un cossel,
can les veg pueissas sopartir,
que l'us degra l'autre sufrir.
Fizels amic lun temps no fal
per paubrieyra ni per trebal.
Aquel amic tenc per estranh
que a la gran cocha sofranh;
a la cocha conoicheras
si val tos amix ni si l'as.
que las paraulas van mentens.
Paraula dossa fai amix
et asuauia enemix.
Aias amix, mais no d'un for,
un aias, cui digas ton cor.
Doas forsas ha e ssa ma
qui pot aver amic certa.
Fizel amic la vida val,
e qui ama Dieu a l'aital.
L'amic castia e sselan
e l'enemic en desfizan.
L'amic castia aspramen,
e l'enemic en cossenten.
A tos amix sias lials
a la cocha, ho seras fals.
El mon non a tan dossa causa
d'amic am cui hom parlar ausa.
L'amic castia en apert
e pueiss lausa lo en cobert.
Aquel es vertadiers amix
que t'esenha com te castix.
L'amic que te castia t'ama:
aquel creiss ton be e ta fama.
Aquel amic, a cui non cal
si tu fas be o si fas mal,
te lausara tot quant faras,
e ja de lui no t gausiras.
En ton amic te fizaras
que pus lial l'en trobaras;
e qui e son amic no s fia, 
de far engan lo met en via.
De tot t'acossela am un,
non ges am tot ho am degun.
Non laisses ges l'amic privat
pel novel que no as vezat.

lunes, 26 de octubre de 2026

Traduction du livre de Sydrac. Lo rey demanda: "Que val mai a beure, lo vis o lh'aiga?"

Traduction du livre de Sydrac.

porró, porrón (tremola)


Lo rey demanda: "Que val mai a beure, lo vis o lh'aiga?"
Sydrac respon: "Lo vis es una pressioza cauza e digna, e es a salut del cors e de l'arma, quar per lo vi pot hom salvar son cors de moltas malaudias e s'arma d'issamen; quar vis es bos per las savias gens que lo bevo atrempadamen et a razo, e no fan per lhuy nulh outratge a lor ni 
ad autra gen: per que aitals gens aprofiecha mais tro beure vi que ayga. 
Mas als fols, que bevo lo vi folamen, ilh ne gasto e'n perdo lo lor e n'aucio la gen e la deraubo e'n prendo l'autrui cauza, e s'en fan aucire e'n fan bregas e baralhas e d'autras fulhias assatz. Ad aital gen valria mais beure l'ayga de la mar que lo vi, quar no n perdrion lo lor ni lor sen ni farian mal a lor ni als autres. Aitals gens non deuria beure vi, ni drehs ni razos non es que o fasso, quar lo vis no fon pas fahs per els, ans lor es defendutz. Lo vis fai als bos lo cors sa e pur e net coratge, e als malvatz fai malvatz cor e fol, e lo cors n'es destruhs manhtas vetz, per que dizem nos que als bos val mais lo vis et als malvatz l'aygua."
- Lo rey demanda: "Cant hom es ardens de batalhar o d'aver paraulas ab alcuna persona, cossi s'en pot hom esquivar?" 
Sydrac respon: “Cant hom es ardens de batalhar o d'aver paraulas ab alcuna persona, ladonx deu hom cossirar en Dieu, e lhi deu sovenir de s'arma, e no fassa cauza que torne a dampnatge del cors ni a perdecio de l'arma ni ad anta de se ni de sos amix; e deu cossirar en altra cauza e combatre se ab son coratge e gitar cela pessa de se, e si de tot no sy pot refreidar, el sy deu moure fors de la gen e parlar ab si mezeis, e batalhar e menassar ab se mezeis, aissy cum si fos denan sela persona; e sela 
arsura, la quals efla lo cor e lo ventre, sy desenflara per la boca e pels membres e per lai on lo cors dezira a deseflar; et en aital manieira sela arsura si refreydara." 
- Lo rey demanda: "Si fa mal qui si vanta de son peccat?" 
Sydrac respon: "Cilh que de son peccat si vanto son ministre del diable, quar tuh lhi mal veno del diable. E silh que sy vanto de so que lo diables lh'aura aministrat ben, es dreh que sia apelatz ministres dels diables, quar ilh anuncio las obras del diable a la gen; e sel fai gran mal e gran peccat e fay peccar los autres per so vantamen, quar tal peccat aura fah, per aventura, per so vantamen; sel que l'auzira lo fara que ja no l feira, e lo vantaires sera colpables del peccat." 
- Lo rey demanda: "Per que femna sy dona leu joia e leu dol?" 
Sydrac respon: “Femna en aquest segle si dona leu joia e dol per bona 
razo, plus que hom no fa; quar femna a lo sanc e la servela plus leugieiramen que hom, e es aissi coma la syma en l'arbre que s'enclina pel ven ad aquela partida on sy vol; e femna es tals que de petita cauza que veia o auia, ela trembla tota per lo sanc que a; quar la frevoleza de so sen lhi fai tost aver joia e tost dol; e si fos savia coma hom, feira ne hom bailieus e senesquals e jutges e senhors. E per aquesta razo quar non an gaire de sen ni fermetat en lor, ans so volatgas de coratge, sy 
demora a far, quar mantenen descuebri so que aura vist e auzit; e per so sy dona tost joia e leu dol, et enans serion desseubudas cen femnas que us savis hom." 
- Lo rey demanda: "Deu hom anar vezer soen son amic?" 
Sydrac respon: "Certas no; quar tu i poirias anar ta soen que tu lo corossarias e lo enoiarias; mas tu lo deves anar vezer a horas e a sazos, non pas soen, quar toh trop so mal; e per aventura el aura a far al res que de te vezer, e si tu venes adonx, tu lhi venras al desus e faras lhi enuoc. E aisso podem saber per te mezeis: sy tu eras en ton ostal o en autre luoc e fazias tos negossis secretz, tu no volrias pas que nulhs hom 
vengues sobre te, e que fos ancaras tos filhs o tos fraires; atretal faras tu a ton amic, sy trop soen lo vas vezer; mas cant hom vol anar a l'ostal de son amic, hom lh'o deu far a saber, e sel que aissy o fai es cortes e ben essenhatz." 
- Lo rey demanda: "Deu hom far layda cara a son amic, quan ve e son ostal?" 
Sydrac respon: "Si tu es en ton ostal ab ta mainada e tos amix ve sobre te, que ti desplassa, tu no lh deves pas mostrar malvatz semblan; mas deves lhi mostrar bel semblan e far plazer e honor a ton poder; quar tro es mielhs que tu sias corossatz en ton coratge e l sapchas retener per ton amic que si lhi fazias ni lh dizias antas ni verguonha. Car si tu lhi mostras malvatz semblan, tu le corrossaras, et aura ti mala voluntat et 
auras corossat te e lhuy, e pueis t'en repentiras; mas sy tu vols tot so esquivar, fai fermar ta porta, e negus no si poyra sobre te metre." 
- Lo rey demanda: "Cossi s pot far que a las vetz .j. hom vencera .iij. homes o .iiij., e alcuna vetz sera vencutz per un sol?"
Sydrac respon: "Batalha es coma Dyeus, quar silh que Dyeu crezo et adoro de tot lor cor e so servizi fan, non an en autra cauza lor entendemen ni lor pessa, ni aver no la devo. Tot atretal deu far cel que batalha fai, quar el deu lo cor e l coratge e sa pessa metre entieiramen en la batalha, e deu oblidar de tot en tot sos autres negossis, e molher e 
efans e sa riqueza, e deu cossirar cossy vencera sa batalha. E si el es caitieus ni paorux, el sera vencutz." 
- Lo rey demanda: "Es santatz de manjar totas viandas?" 
Sydrac respon: "Totas cauzas que Dieus fetz per manjar so sanas, quar la vianda, que es eferma, non es mas de l'efermetat del cors on intra, e del temps: quan lo cors es sas, so que el manja lhi es sa e bo. E cant el es febles o malaudes, pauc de vianda lhi fai mal; per aisso bona vianda e 
sana no mou mas del cors sa e pur e net; que can lo cors es sas, tota vianda lh'es bona e sana; e al cors malaude pauc de vianda lhi notz." 
Sydrac respon: "Aquilh que mai si vanto que gens del mon, so son tres manieiras de gens. Prumiers fols vielhs que is vanta de sa joventut e recomta de son cors, cant el era joves, vertatz o messongas, e recomta sas baudors e sas fulhias, e si vanta de sa gaieza e de sa pessa, que las gens l'en crezo; e non cuia pas que aquilh a cuy o comta l'en chuflo ni 
l'escarnisco. La segonda manieira es de fol estranh que recomta bordas e fulhia, que el a estat e son pais rix e manens, o que sia vertatz o no: per un que l'en cre, dos non o crezo. La tersa manieira es de ric fol que retraira sas fulhias e sas bordas, e aquilh que l'auzo l'en janglo e lhi bufon en la barba e lh'autreio can que ditz, per sa riqueza.
- Lo rey demanda: "Cossi" ... "las nivols son tant espessas en estieu coma en ivern e aitan escuras e plus altas que en totas las sazos de l'an qu'elas no so e nostras partidas ... d'autra gen, que de totas las sazos de l'an non falho ja mais ni en ivern ni en estieu. Quar can lo firmamens fai son torn e so movemen e l solelhs pren son altre torn, fa estieu a nos e yvern als autres jens del mon. E cant el fa son autre torn, fa estieu ad aquels e yvern a nos; en tal manieira no falhira ja mais yverns ni estieus al mon de tota sazo de l'an. E aquel torns que l solelhs fai, non es ges de la montansa d'una pena; la alteza del firmamen nos apareys e regardamen." 
- Lo rey demanda: "Cossi una nivols apar petita, cossi esdeve tan grans 
que cuebri gran cantitat de la terra?" 
Sydrac respon: "La nivols que apar petita a la vista a son cors es molt 
grans, mas sa grandeza hom non pot saber per la alteza que a, per que par a sa semblansa petita a la vista; e pauc e pauc s'asembla e esdeve grans, et efla aissi la petita nivols sa grandeza encontra lo cel en aut, e hom no la pot vezer. Mas per so que es encontra davas nos e s'espieissa, hom no la pot pas vezer ni de lonc ni de travers, e per sa alteza lo vens la fer e enfla e la fai creisser e espandre e cazer e ploure en la terra et abeurar les bes que y so. E non entendatz que sela ayga venha ni yesca de l'aire, ans y monta de la mar, e a la vetz del fum que la terra geta, e esdeve neula e plueia aissy cum vos podetz vezer."

domingo, 25 de octubre de 2026

Bertolome Zorzi. Aissi co l fuocx consuma totas res,

Bertolome Zorzi.

Bertolome Zorgi. L'autrier, quan mos cors sentia

Aissi co l fuocx consuma totas res,
consuma amors el cor, oi s denha assire,
tot pensamen que lh pogues contradire,
tro que del tot a l cor vencut e pres. (vensut; vençut)
Per que mos cors contradir no i pot ges, (no hi pot gens)
qu'el es en lui assis ab tal esfortz
que, sitot eu m'era ab lui acordatz,
pel dan que m fetz antan la dura mortz
de laissar chan et amoros solatz,
ops m'es qu'er chant e sia enamoratz.
Pero d'aitan puosc dir que m'es ben pres
c'amors m'a faich tant plazen dompna eslire (eslire : triá; elegir)
c'a dreich ne pot totz hom esser chausire,
cum en lieis es complidamen totz bes,
qu'il es tant pros, francha, bella e cortes,
c'aissi cum es d'un fruich gensatz uns ortz, (fruit, fruita; hort, ort)
es lo segles de lieis totz enansatz;
qu'en lieis reviu jois, dompneis e deportz,
que moriron, quand fui del gaug mermatz,
qu'en lieis m'er gen, s'a Dieu platz, restauratz,
E car aten que mon gaug restaures,
ben dei ponhar d'esser adreich servire;
per qu'ai pausat mon cor e mon desire  (pausat : posat, ficat mon cor)
en far e dir tot so qu'a lieis plagues.
Mas si ja fos que grazir lo m denhes,
tot atressi cum guida rics conortz
cellui qu'en mar es a perilh estatz,
quan ven en luoc on aisitz l'es bons portz,
guidera m gaugz e conortz da totz latz, (goch; conort : consol)
e seria m de tot mal eslonhatz. (alluñat, apartat)
Mas si noi s tanh que grazir lo m degues,
per merce lh prec que mos digz non l'azire;
c'aissi cum es de quant Dieus vol grazire
rendutz qu'estai penedens e confes,
enten grazir tot cant faire m volgues,
qu'estiers fora trop sobranciers mos tortz;
car de l'afan qu'en s'amor fos donatz
seria honratz cel cui s'atanh Guisortz, 
tant sobreval sos adreitz cors prezatz,
per que m'es bel tot aisso qu'a lieis platz.
Qu'ab tal voler sui a lieis servir mes
que d'als non ai penssamen ni cossire,
mas cum pogues tant per lieis far e dire (per ella, per nella)
qu'en retener mi per sieu s'acordes;
e del mais fos cum a lieis agrades,
car sol fos faitz en lieis aitals acortz,
aissi cum es senes par sa beutatz, (sense par sa bellesa; bellea)
volria amors c'a mi vengues la sortz (voldríe amor que a mí vinguere)
d'esser de joi senes par avondatz (abundat de alegría : joi)
e sobre totz fins amans afinatz.
Pero tals m'a ses tot aisso conques
que m plagra neus si 'la m volia aucire;
per qu'eu no m planc, si 'la m fai greu martire, (si ella me fa)
ben c'a morir m'en avenra, so m pes, (avindrá; aixó me penso)
si no m'en val chausimens e merces;
car mi destrenh us desirs qu'es tant fortz (un dessich qu'es tan fort)
qu'ieu sui aissi de paor tormentatz (que yo soc aixina de paor)
cum tormenta temenssa e desconortz (temó y desconsol)
lo faisan qu'es en tal albre pausatz (faissán; faisán; abre, albre posat)
on ve l'austor qui es sobremontatz. (aon ve l'azor que está mol amún)
Ai, pros dompna sobrevalens, no us pes
si 'naissi us sui de m'amor descobrire, (enaissi)
qu'estiers non puosc de mort esser gandire,
tant m'a greumen mos desirs sobrepres,
car en vos a so qu'estort m'agra ades,
sol vos preses d'omilitat recortz:
per c'atressi cum malautes grevatz
quier lai socors don pot esser estortz,
vos clam merce per Dieu e per pietatz
que de la mort estorser mi deiatz.
Amors, breumens serai joios o mortz,
tant fortz desirs avetz en mi pausatz;
mas car convens totas res vostr' esfortz,
en bon esper m'en remanc conortatz,
car segon dreich valer m'en deuriatz.
Si be m desplai trop mais anta que mortz
per vos, dompna, covens e digz passatz,
car vos etz pretz, capdels, valors e portz,
sens et abrics, estatges e beutatz,
per qu'ieu non puosc a dreich esser blasmatz.

Arnaut de Carcasses, novas del papagai. Dins un verdier de mur serat

Arnaut de Carcasses, nouvelle. novas del papagai.

 
Arnaut de Carcasses, 11330 Laroque-de-Fa, France

 

 
 
Dins un verdier de mur serat
a l'ombra d'un laurier folhat
auzi contendr' un papagay
de tal razo com ye us dirai.
Denant una don' es vengutz
et aporta l de lonh salutz
e a l dig: “Dona, Dieus vos sal,
messatje soy, no us sapcha mal
si vos dic per que soy aissi
vengutz a vos en est jardi.
Lo mielher cavayer c'anc fos,
e l pus azautz e l pus joyos,
Antiphanor, lo filhs del rey,
que basti per vos lo torney,
vos tramet salutz cen mil vetz
e prega us per mi que l'ametz,
car senes vos no pot guerir
del mal d'amors que l fay languir,
e nuilhs metges no ilh pot valer
mas vos que l'avetz en poder.
Vos lo podetz guerir, si us platz;
sol que per mi li trametatz
joya que l port per vostr' amor,
l'auretz estort de sa dolor.
Encara us dic mays per ma fe
per que l devetz aver merce:
car, si us play, morir vol per vos
mays que d'autra viure joyos."
Ab tan la dona li respon
et a li dig: "Amic, e don
sai es vengutz e que sercatz?
Trop me paretz enrazonatz;
car anc auzetz dir que dones
joya ni que la prezentes
a degun home crestia,
trop vos es debatutz en va.
Mas car vos vey tan prezentier,
podetz a mi, en sest verdier,
parlar o dir so que volres,
que no y seretz forsatz ni pres.
E peza m per amor de vos,
car es tan azautz ni tan pros,
car m'auzetz dar aital cosselh."
"Dona, et ieu m'en meravelh
car vos de bon cor non l'amatz."
“Papagay, be vuelh que sapjatz
qu'eu am del mon lo pus aibit.”
"E vos cal, dona?" "Mo marit."
“Jes del marit non es razos
que sia del tot poderos:
amar lo podetz a prezen;
apres devetz seladamen
amar aquel que mor aman
per vostr' amor, ses tot enjan."
"Papagay, trop es bels parliers;
par me, si fossetz cavayers,
que jen saupratz dona preiar.
Mas jes per tan non vuelh laissar
qu'eu no us deman per cal razo
dey far contr' aissel trassio
a cuy ay plevida ma fe."
"Dona, so vos dirai yeu be:
amors non gara sagramen,
la voluntatz sec lo talen."
"Vos be dizetz, si Dieus m'aiut;
ab tan vos ai yeu doncx vencut,
qu'eu am mo marit may que re
que si' el mon, de bona fe,
e lunh autr' amador no vuelh.
Com auzatz dir aital erguelh
qu'eu am la on mos cors non es?"
"Dona, erguelh non dic yeu ges;
par me que us vulhatz corrossar.
Pero, si m voletz escotar,
ja per razo no us defendretz
d'Antiphanor que non l'ametz.
Be us dic que dreitz es veramen
que devetz amar a prezen
vostre marit mays c'autra re;
apres devetz aver merce
d'aissel que mor per vostr' amor.
No vos membra de Blancaflor
c'amet Floris ses tot enjan,
ni de Tisbe cant al pertus
anet parlar ab Piramus,
c'anc nulhs hom non l'en poc tornar?
En lieys vos podetz remirar.
Cal pro y auretz, s'Antiphanor
languis per vostr' amor ni mor?
Lo dieus d'amor e sas vertutz
say que vo n rendran mals salutz,
et yeu meteys, que dezir n'ay
de vos, tot lo mal que poiray,
s'en breu d'ora no m'autreyatz
que, s'el vos ama, vos l'amatz."
"Papagay, si Dieus m'acosselh, 
encara us dic que m meravelh,
car vos tan gent sabetz parlar.
E pus tant me voletz preiar
d'Antiphanor, vostre senhor,
ieu vos reclam pel Dieu d'amor,
anatz vos en, que trop estatz,
e pregui vos que li digatz
qu'eu m'acordaray en breumen
e ilh mostraray tot mon talen.
E si tant es que m vuelh' amar,
d'aitan lo podetz conortar
que pels vostres precx l'amarai
e ja de luy no m partiray.
E portatz li m aquest anel,
qu'el mon non cug n'aya pus bel,
ab sest cordo ab aur obrat,
que l prengua per ma amistat.
E gardatz vos que non estetz:
en sest verdier m'atrobaretz."
Ab tan lo papagays respon:
"Dona," fay s el, "si Dieus be m don,
mot a aisi azaut prezen,
et yeu portar l'ay veramen;
e car avetz tan bel esgart,
saludar l'ay de vostra part.
Dona, sel Dieus que no mentic
vos do d'Antiphanor amic,
e m lays vezer c'abans d'un an
l'ames de cor ses tot enjan."
Ab tan parton lor parlamen.
De layns, car ac gran talen
de la don' e d'Antiphanor,
del vergier joyos ses demor
dreg a son senhor es vengutz
e comta l com s'es captengutz:
premeiramen l'a comensat
lo gran pretz e la gran beutat
de la domna, si m'aiut fes;
e d'aisso a fait que cortes.
Pueys li a dig: "Senher, ja mays
non er noiritz tals papagays,
que tan digua per son senhor
com yeu ay dig per vostr' amor.
Dins el verdier m'aney suau:
no volia qu'en mon esclau
se pogues metre nulha res;
may volri' esser soutz que pres.
La dona trobey veramen,
de vostr' amor li fi prezen,
e tramet vos aquest anel,
qu'el mon non cug n'aya pus bel,
ab sest cordo ab aur obrat,
que l prendatz per sa amistat.
E prendetz lo per su' amor,
que Dieus vo n do be et honor.
Mas jes no say per cal razo
non prenguam sonh ni ochaizo
que puscam el verdier intrar:
jes no vos en say cosselhar.
Mas yeu metray foc a la tor
et al solier, per vostr' amor;
e can lo focs er abrassatz,
poiretz intrar per esperatz
ab vostra dona domneyar,
e lieys tener et abrassar."
Antiphanor respon breumen
"Tornatz premier al parlamen
a lieys parlar, si a vos platz:
doncx sestas razos li mostratz."
Ab tan parto s'en ambeduy.
Mot es lo papagays vas luy
fizels amicx e ses enjan.
Vas lo verdier s'en vay volan.
La dona trobet sotz un pi,
saludet la en son lati:
"Dona, aisel Dieus que vos fetz
vos done so que mays voletz
e us gar de mal e d'encombrier,
sol que lo vostre cavayer
vulhatz amar tan lialmen
com el fay vos ses falhimen."
"Papagay, si m'acosselh Dieus,
si trastotz lo mons era mieus,
tot lo daria de bon cor
per l'amistat d'Antiphanor.
Mas aquest verdier es trop claus
e las gardas non an repaus,
devo velhar tro al mati,
car lunha nueg non prendo fi."
"Dona, e no y sabetz cosselh?"
“Ieu no, e no m'en meravelh,
si vos cosselh non y sabetz.”
"Si fas, dona: ar m'entendetz.
Ieu tornaray vas mo senhor,
c'ay laissat cossiros d'amor.
Encar' anueg l'en menaray ...
al pe del mur l'en aduray:
fuoc grezesc portaray, si us play,
ab que metray fuoc al cloquier
et a la tor et al solier.
E cant lo focs sera enpres,
ilh y corran tug demanes,
que l voldran per fort escantir.
E vos no metatz lonc albir:
pessatz de luy e faitz l'intrar;
adoncx poiretz ab luy parlar.
E s'aquest cosselhs vos par bos,
ab mal grat qu'en aya l gilos
poiretz ab luy aver delieg
e jazer ab el en un lieg."
Ab tan la dona ditz: "Platz me,
et anatz lo querre desse."
Ab tan lo papagays vay s'en
vas Antiphanor, que l'aten.
Sobre son caval l'a trobat,
de son garnimen adobat;
elm et ausberg viest sobre si
e caussas de fer atressi;
sos esperos d'aur tenc caussatz,
s'espaza sencha a son latz.
E l papagays li venc denan.
"Senher," fay s el, "al mieu semblan
anueg veiretz aisela re
que may amatz per bona fe.
Vostra dona us manda per mi
c'anetz vas lieys tot dreg cami
viatz, e cavalguatz suau:
lunhs hom no sapcha vostr' esclau,
ni lunha res, ses devinar,
no puesca saber vostr' afar.
Mas foc grezesc nos fay mestier
en ola de fer o d'assier;
ieu l'enpenray entre mos pes,
faitz me l liurar tost et ades."
Antiphanor isnelamen
li'n fay liurar a son talen.
Tan cavalguero per viguor
que la nueg foro prop la tor.
Las gaitas sono pel cloquier,
l'una va e l'autra l'enquier.
Devo velhar tro al mati,
car lunha nueg no prendran fi.
Ab tan Antiphanor dissen,
et a pauzat son garnimen
de pres son caval, tot entier,
mas solamen son bran d'assier
que volc portar senh a son latz;
e no l'es ops, d'aisso m crezatz,
car ses temens' ab cor segur
es vengutz tro al pe del mur.
E l papagays de l'autra part
intr' el verdier, car trop l'es tart
de metre foc, car so senhor
laisset tot sol senes paor.
Denan la dona venc premiers;
aisi com si fos esparviers
s'anet pauzar denan sos pes,
e pueys l'a dig tot en apres:
"Dona, mo senhor ay laissat
al portal maior dezarmat.
Pessatz de luy e faitz l'intrar,
qu'ieu vauc lo castel abrandar."
"Papagay, per mon essien,
fag n'ay ieu tot l'assermamen.
Las claus del castel ai pres mi:
vec las vos sus aquest coissi!
Anatz metre foc al castel."
Anc may no cug per lunh auzel
fos aitan ricx faitz assaiatz,
com aquest er, ni comensatz.
E l papagays seladamen ...
de las la tor prop del terrier
lor vay metre foc al solier.
Devas quatre locx s'es empres,
e l critz se leva demanes:
"A foc!" crido per cominal.
E la dona venc al portal 
e a ubert senes comjat
de las gachas e mal lor grat.
Antiphanor intr' el vergier:
en un lieg dejos un laurier
ab sa dona s'anet colcar.
E lunhs homs non o sap contar,
lo gaug que fo entre los dos,
cals pus fo de l'autre joyos.
Veiaire lor es, so m'es vis,
c'aquo sia lor paradis;
grans gaugz es entre lor mesclatz.
E l focs fo tost azamortatz,
ab vinagre l fan escantir.
E l papagays cuget morir,
tal paor ac de son senhor.
A l'enans que poc venc vas lor
e es se prop del lieg pauzatz
e a lor dig: "Car no us levatz?
Anatz sus e departetz vos,
que l focs es mortz tot ad estros."
Antiphanor ab cor marrit
s'es levatz e pueys li a dit:
“Dona, que m voldretz vos mandar?”
"Senher, que us vulhatz esforsar
de far que pros tan can poiretz
en est segle tan cant viuretz,"
fay se vas el, baiza l tres vetz.
Antiphanor s'en torna leu
com filhs de rey ab son corrieu.
So dis nArnautz de Carcasses 
que precx a faitz per mantas res
e per los maritz castiar
que volo lors molhers garar,
que ls laisso a lor pes anar,
… que may valra,
e ja degus no y falhira.
 
Arnaut de Carcasses, novas del papagai. Dins un verdier de mur serat

sábado, 24 de octubre de 2026

Roman de Jaufre, fragment, E dirai vos de Brunessen

Roman de Jaufre.


Roman de Jaufre (Jaufres fil Dovon)


E dirai vos de Brunessen
con ieis del castel ricamen
E l senescals vai s'en primiers,
e ela sec lo cavalcant
en un bel palafre ferant,
on hom de cavalquar no s dol;
e ambla si que par que vol,
adaut e jent, dreit e suau
c'a penas au om son esclau. (c'a pena au hom son esclau)
E fon vestida cosdament (ricament)
d'un cisclaton mout avinent;
e siei cabel delgat e saur
son gent estreit d'un filet d'aur;
e sa bella cara plasent,
on anc non ac affaitament,
anz es ben fina per natura
qu'en nulla sason non peiura
plus al matin que al colgar,
mas ben la ve om mellurar
rellusir e getar clardat,
que tuit en son enluminat
cels que l'anavon environ.
E ac un capel de paon
en son cap mes per la calor,
e portet en man una flor
mout bella e mout ben flairan.
E enaissi vai s'en pensan
com poira Jaufre retener
ni co l fara son cor saber,
ni, cant er ab el, que l dira
ni de cal guisa respondra.
Si m'escomet de nulla ren,
ades li respondrai ab ben;
e se s clama car lo tinc pres
ni del mal que ma jentz li fes,
ni car lo menassei a pendre,
d'aisso consi m poirai deffendre?
Ab blandir et ab jent parlar,
c'aissi pot om tot cor domptar.
E, si Dieu platz, ieu domtarai
aquest, tanz plasers li dirai."
E Jaufres ven daus l'autra part
pensan, que s cuia que fort tart
poira Brunesen convertir,
ni s cuia que puesca avenir
qu'ella per ren s'amor li don;
car tant es de bella faisson
e tant es rica de coraje
e de terra e de linnage (linhage, linatge)
c'a pauc no n es desesperatz.
Mais en aisso s'es affermatz 
que dis que non es ses merce,
pos totz autres bens a en se.
"Doncs non poira ella suffrir
que m veia per s'amor morir;
que mortz sui o tota l'aurai:
mais merce n'aura, si Dieu plai."
E aissi anet longament
pensan, qu'en al re non entent, (pensán, que en atra cosa no entén)
tro que vi Brunesen venir.
E l senescal vai s'enantir
e venc s'en a Jaufre correntz:
"Seiner, ma domna Brunesentz
es aici tot per vostr' amor
per so que us fasa mais d'onor;
e vec la us que us ven acuillir."
Dis Jaufre: "Bel fai a grazir."
Ab tant Brunesentz es venguda,
que mout coindamen lo saluda,
e Jaufres ella eissament,
e apres tota l'autra gent,
cavaliers, domnas e pulcellas, (pucella, pubilla)
car mout n'i avia de bellas.
E Brunesentz l'estent la flor.
"Domna," dis el, "per vostr' amor
la penrai, pos vos la m donatz." (la pendré, pos vos me la donáu)
E pueis cavalcon latz e latz, (y después cabalguen costat a costat)
e las jentz estan entorn els,
de cavaliers e de donzels,
de pulcellas e de borges. (de pubilles y de burguesos)
E tant i estavon espes
c'om no i pot nulla ren parlar,
si fort non l'aven a cridar:
don enueia mout a Jaufre
e a Brunessen mais, so cre;
car non son en luoc on parlar
poguesson miellz de lor afar. (pugueren milló del seu affaire)
Ez enaissi son s'en vengutz
a Monbrun, on an receubutz (Monbrun, Montbrun; la t se pert o perd)
Jaufre a gran procesion.
Pueis Brunesenz e siei baron
an l'en menat sus el palais;
e non cre que hom vis anc mais
miels apparellat de manjar. (Juaquinico Monclús)
Mais no m'o letz aras comtar,
car enant fai meillor auzir:
e per aquo voill m'en giquir. (y per naixó m'en vull abstindre; u dixo)
E cant agron assatz manjat,
il an lor solatz comensat,
e Jaufre a lor o mogut
co s n'anet, cant l'agron batut,
ni con sos ausbercz lo guari
e l drapz, que res non l'envasi.
Pueis demandet del cavallier
que l venc residar el vergier
tres vetz e l venia ferir,
s'es garitz o si pot garir.
Dis lo senescals: "Ben guarra, (va di lo senescal: be guarirá : sanará)
senner, car ja mal no n aura. (siñó, ya que mal no ne tindrá : haurá)
Mas per la fe que dei a vos,
enantz n'i eron vengut dos,
qu'ieu e Symonz i fon vengutz,
que a cascun par els escutz
que cascuns voides los arsos,
e n'aguem los vestirs terros.
E de totz aquelz de Monbrun
feratz altrestal, un e un,
entro qu'ieu dis que lai anesson
tuit ensems e que us n'amenesson:
adonx cre que aguest paor."
“O ieu, que anc non l'ac maior,"
dis Jaufres, "si m sal Dieus ni fes.
Diable, cugiei, m'aguesson pres,
que sai fosson d'enfern ixitz, (ixits, eixits.)
cant los vi entorn mi garnitz.
Mais quant m'agron sai sus poiat
ni ac am ma donna parlat
e vi son cors, so m fon avis,
que fos ab Dieu en paradis,
c'anc puis non ac de ren temensa;
enantz vos dic per ma cresensa,
que, sol qu'ela's tengues ab me,
res no m pogra nozer, so cre."
E Brunesenz a sospirat
e a tan fichament garat (y ha tan fíxamen guaitat : mirat)
Jaufre e aitan dousament (a Jaufre, y tan dolsamen)
que ls oils ins el cor li deisent;
e a ella puiet el vis
lo sanc del cors, si qu'en rogis.
Amdui son malament nafratz
d'un dart, qu'es d'amor enpennatz,
don om non pot son colp veser,
ni garnimenz no l pot tener;
tant fer prim; mais lo colp es gros,
que no i a mesolla ni os,
vena ni nervi que no l senta.
Aissi nafra, can l'atalenta,
durament e jent e suau,
que non ve om son colp ni l'au,
ni ja mais sanat no n sera,
mais per aquel que l colp fara.
E co l pot ferir ne naffrar
pos puis lo i aven a sanar?
Aco us dirai ieu ben per que.
S'ieu ai naffrat vos e vos me,
s'ambedui nos podem garir,
en fol nos laissarem morir;
car quex es de garir cochos
de son mal, tant es angoissos.
Mais can l'uns nafra solamenz,
aqui a mestier mais de senz,
que l nafratz a obz que enqueira
con cel qui l'aura ferit feira,
qu'estiers non pot per ren guerir.
E dirai vos co l pot ferir:
ab servir et ab gent parlar,
ab blandir, ab humiliar,
e que s gart de far avolesas,
e fassa con poira proesas
e que sia a totas genz
humils, amoros e plasenz,
per so que tuit en digan ben;
e gart si sobra tota ren
d'enueg e de far vilanias,
d'erguil e de sobransarias, (d'orgull)
e sia larcz quan s'escaira
segon lo poder que aura;
e que s tenga asaut e jent
e s gart de pacha d'avol gent,
que non lor sia trop privatz.
Mais de tot si' abandonatz
ves celui que nafrar volra,
e qu'en digua ben, can poira,
e sia finz e vertadiers
e a totz aquels plasentiers
que ab leis li puiran valer;
e cels que l poiran dan tener
am atressi e tengua car;
e que sapcha son cor celar.
E veus cal son li dart d'amor
que nafron suau ab dousor,
ez enaissi pot hom nafrar
lo plus dur que l'er ad amar!
Andui son d'aquest dart ferit
et amdui seran leu garit,
sol qu'ensems sian ajustat,
car cascuns n'a gran voluntat.
El palais tenon lor solatz,
car cascuns conta so que l platz.
Mas Brunesentz non au ni ve
faitz ni ditz, mais cels de Jaufre,
ni en ren al re non enten:
don plaing e sospira soven,
e trasal e fremis e mor (trassal)
e pensa ades en son cor
can poira la sason veser
que l puesca entre sos bratz tener.
E Jaufre plain de l'autra part
e mor et esconpren et art,
can ve son cors gai e cortes,
qu'ades mor car ab lui non es.
Aissi an aquel jorn estat,
e Brunesenz a comandat
c'om fassa leitz aparellar,
qu'ira jazer e repausar; (qu'anirá a jaure, tombás, y reposá)
car la calors que n'es annada
l'a un petit de mal greuiada.
Pueis venc a Jaufre mantenent
e dis li tot suau e gent:
"Seiner, vos vos n'iretz gaser, (jazer : jaure : yacer)
e Dieus vos don anuit bon ser
e al matin meillor levar,
qu'ieu m'irai atressi pausar.
Mais paor ai que us en fuiatz (la dona de Puigdemont, la rumana)
ancanuit, can serem colgatz,
aissi con l'autra ves feses."
"Non farai ja," so dis Jaufres,
"que, si m'aiut Dieus ni sos sanz,
anz sai istaria detz anz 
que m n'anes senz vostre comjat
ni menz de vostra volontat."
Dis Brunesentz: "En bon aur,
so que ben dormirai plus segur."
E es s'en ab aitant intrada
e fes castiar sa mainada
que non fasson bruida ni nausa
e que laisen dormir en pausa
Jaufre si com pro cavallier,
que ben cre que l'aia mestier.
Jaufre an ricament colgat
en un lieg gent aparellat,
en que pogra suau dormir,
s'amors no l vengues assaillir.
Mas ves amor non pot valer
benestansa de ben jaser;
c'aitan ben dormiria en pailla
totz hom, pueis amors lo trebailla.
E el es ne si treballatz
que cent ves s'es la nueit giratz,
que non sent si jatz mol o dur
ni gaire no n esta segur,
c'ades pensa de la faisson
de Brunesen, c'al cor li fon,
que totz sos faitz e totz sos ditz
l'a sus sagellatz e escritz.
E pensa s'en nulla maniera
puesca conoiser la carriera
co l puesca son cor descobrir
ni l'amor, c'aissi l fai languir.
E cant a pro pensat, no i ve
via mais de clamar merce,
e dis qu'enaissi lo dira
tan tost con veser la poira:
"Donna, la vostra grantz beutatz
e l vostre cors jent faissonatz,
vostre oil, vostra boca plasent
e l gais ditz c'al cor mi deissent
m'a si destreit, pres e lasat
que no m'avetz poder laissat
de neguna ren qu'el mon sia,
que totz es en vostra bailia
mon cor, mon saber e mon sen,
ma proesa, mon ardimen,
mon delieg e ma voluntat.
De tot m'aves poder enblat,
que tot es vostre mielz que mieu.
E si us avia dig: de Dieu,
non o deuria a mal tener,
car el vos a donat poder,
e per s'amor, domna cortesa,
car vos a dat tant de proesa,
de pres, de sen e de beutat,
devetz aver humilitat
de me, c'aissi m'aves conques
e destreit e lassat e pres
que non veg ni entent ni aug
ni puesc aver delieg ni gaug
senz vostr' amor; e si non l'ai,
atrasag vos dic que morai.
E, per Deu, bela domna pros,
non voillatz qu'ieu mora per vos,
car no m podetz mostrar ni dir
rason per que m deiatz aucir,
mais car vos am: veus tot lo tort!
E si per so voletz ma mort,
peccat farez a mon veiaire. (faretz : vos faréu, tú farás)
Mais nuil dreit no m val ab vos gaire,
que tot es en vostre voler.
Mais merces mi degra valer
que us quer, bella domna cortesa."
Ben sui folz e ben dic folesa, (foll, follia, etc.)
car ja cuit s'amistat aver.
Con la i ausaria querer,
qu'eu no sui d'aquela valor
qu'en mi fos be messa s'amor,
qu'el' es riqua e de gran affar
e puis de beutat non a par;
el mon non a nulla persona
que, s'ella s'amistat li dona,
que non s'en tengua per pagatz.
Donx non sui ieu ben estragatz,
can mi cuit que a mi la don,
c'anc mais no m vi ni sap qui m son? -
Tol t'en, que ja non s'avenria.
Vai t'en e ten deman ta via. -
E, Dieus(.) e con o puoc anc dir?
Qu'ieu ja cuiava ades morir,
can son cortes cors non vesia,
e tot jorn plorava e plagnia; (planher, plagner, plañir)
e ara, cant ab ella son,
que m n'anes, non o tenc a bon. -
Adonx e qual consel penrai?
Que quant la veg, lo m dobla mai
mon mal, mon trebal, ma dolor.
Aisso non fo lo (?) anc amor,
anz es lo peier mal del mon,
qu'en totas guisas mi confon
e m'auci e m ten en destreg,
atrestan ben can non la veg
con can puesc ab ella parlar.
E aisso con puesc ieu durar? -
Tot m'er a soffrir o morai:
mas merce cre que trobarai,
que ja m fes ella bel senblant
e m'a servit et onrat tant,
jent acullit e jent profert
que ben posc conoiser apert
que per entendensa d'amor
o fetz c'a mi donet la flor. -
aissi vai de la folla gen,
que moutas sasons s'esdeven
c'uns folz hom si cuiara ben,
s'una pros domna l vol servir,
que de s'amor aia desir
e cuia ben esser amatz,
e aquo es fina foudatz.
De me puesc atrestal veser,
que s'aquesta m'a fait plaser
ni gent aculit ni onrat,
mi fas segur de s'amistat.
Per qual valor, per qual proesa,
per qual beutat, per qual riquesa,
que aia ni que en me sia,
aurai s'amor? - No i conosc via,
mais aquesta c'om ditz d'amor,
que non vol ergoil ni ricor:
donx l'aurai eu, que non son ricx,
mais ben serai verais amicx
senz erguel e senz tot engan
e ll servirai de bon talan. (y la serviré de bon talán)
Aissi tota la nuit si plais
e estet en aquel pantais
que anc de sos oils non dormi.
E Brunesenz plang atressi
e sospira soven e greu
e prega Amor e puis Deu
que d'aquel mal consel li don, (que li dono consell d'aquell mal)
c'aissi l'auci contra rason.
“Car outra rason m'ausi ben
Amors, qu'en me no faill de ren,
qu'ieu fas tot so que m manda far
e am cel cui mi mand' amar.
E s'ieu fas son comandament,
a tort m'auci mon escient. -
A tort? - No fa, anz a gran dreg,
qu'ieu non o faz si con far deg. -
Si fas: non am ieu donx Jaufre? -
Non ieu, car ren no l fas. Per que? -
De tot so que tain ad amic
cuig lo ben amar, car o dic. -
Non fas ges, als i a mestier.
mon parlar non val un denier. -
Si fai. - Non fai; ans dic follor
e n'ai l'enemistat d'amor;
car s'ieu l'ai convengut que l'am,
e non o fas, a tort m'en clam
que si m'auci ni m dona mort,
el aura dreit es ieu n'ai tort. - (es : e : y)
E donx, lassa, que m'en farai,
s'amors no m conseilla? - Non sai;
del tot mi met en sa comanda
e farai tot so qu'ela m manda. -
Amors manda que a Jaufre
renda m'amor, mon cor e me,
e tot lo meta en abandon
per far so que li sia bon,
que ja de ren non l'en desdiga,
qu'enaissi o deu far amiga.
Aquo farai ieu volonteira,
sol que l plassa que m'o enqueira,
car amors non deu jes voler
qu'ieu l'an pregar ni enquerer,
que mos pretz s'en abaissaria.
Donna deu aver seinoria
d'aitant que hom la deu pregar,
e ela deu o escoutar.
E s'aquell' amor non l'agrada,
non l'escout mas una vegada,
que no l deu jes so far entendre
que non l'a en cor as atendre.
E si l'agrada ni tant es,
fassa s'en apregar tres ves,
car ja vergoigna non sera
a aquel que l'amor querra,
s'ella s'en fa tres ves preguar,
ans la'n deura tenir plus car;
c'ades es om plus envegos, (mes envejós)
plus cobes e plus volontos
de causa que l ven a plaser,
can ve que non la pot aver;
e puis, can l'a, es miels garada
que cela que non es presada;
car causa vil non es trop bona:
per que domna, se s'amor dona
ses querre, non es tant honrada
con es cella que n'es pregada.
E per so es dreit qu'ieu esper
qu'el me vengua m'amor querer,
E si non la m quer, con sera? -
Laissarai me morir? - Non ja. -
E annarai l'en pregar eu? - (y aniré a demanálay yo)
Hoc, ans que m lais morir, per Deu. - (Sí, antes de que me dixa morí,)
Donx i aurai eu desonor? -
Non aurai, que forsa d'amor
m'en destreing, que m'en pot forsar,
es ieu non la puesc contrastar,
car en me vol far aparer
sa seinoria e son poder."