Mostrando las entradas para la consulta cavalier ordenadas por relevancia. Ordenar por fecha Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta cavalier ordenadas por relevancia. Ordenar por fecha Mostrar todas las entradas

sábado, 24 de octubre de 2026

Raimon Vidal, nouvelle. So fo el temps c'om era jais

Raimon Vidal, nouvelle.

2. Raimondo Vidal. Las razos de trobar. Raimons Vidals

So fo el temps c'om era jais
e per amor fis e verais
e cuendes e de bon escuelh,
qu'en Lemozi, vas Essiduelh,
ac un cavalier mout cortes,
adreg e franc e gent apres
e a totz afars pro e ric;
e car son nom ades no us dic,
estar m'en fa so, car no l sai
e car el en sa terra lai
no fon ges dels baros maiors,
per que sos noms non ac tal cors
coma de comte o de rei.
Per so us dic que non fon, so crei,
senher mas d'un castel basset;
mas nobles cors, que mans en met
de bas loc en ric et en aut,
li donet que saup far azaut
e d'avinen tot cant anc fetz,
a totz sos jorns: e qu'en diretz?
que tant puget per galhardia
per pretz e per cavalairia
e per armas e per servir
c'a totz si fetz mil tans grazir
que baros qu'en la terra fos,
vas qu'el sera de companhos
menet soven e voluntiers.
Tant ac de covinens mestiers
que cavaliers fon, pro e bo,
qu'en la terra non ac baro,
a qui taisses, que de bon grat
no l fezes de sa cort privat
e poderos ab lui ensems.
E membra m be qu'en cellui temps
que l cavaliers fon pros aissi
ac una domn' en Lemozi,
valent de cors e de paratje, 
e ac marit de senhoratje
e d'onor ric e poderos.
Mout fo l cavaliers coratjos
que celei amet per amor.
E la domna, que de valor
lo vi aital e de proeza,
anc no i volc gardar sa riqueza,
ans lo retenc lo premier jorn;
qu'en Bernartz dis de Ventadorn:
"Amors segon ricor no vai."
E doncx no us cuiatz vos, de lai
cant el se senti retengutz,
c'adoncx fos plus aperceubutz
e plus jais que dabans non era?
Si fo, e de melhor manera
valens e plus abandonatz.
Car bon' amors fug als malvatz
e dona s als bos metedors.
E domn', ab cui treva valors
e val sabers e conoissensa,
com auza far desconoissensa
ni drut recrezen per aver
ni tal que ja non aus parer
ni en cort venir ni anar!
Sabetz, cal drut deu domna far
que per pretz vol menar joven?
Adreg e franc e conoissen,
ardit et en cort prezentier,
e gart, cant penra cavalier
a si servir, que sieus paresca
e qu'e s'amor melhur e cresca,
car aissi l pot far de paratje:
c'anc malvatz no fo de linhatje
ni hom galhartz de vilania;
car lai on valors ven e tria
ven paratjes, e de lai fui
on paubres cors soven s'adui,
que mans n'a faitz bas d'autz baros.
E per so dis en Perdigos:
"En paratje non conosc ieu mai re
so mas que mais n'a cel qui mielhs se capte."
E cascus pot saber qu'es dreitz.
E per so l cavaliers adreitz,
on ricx cors noiric cortezia,
can vi c'a si dons non tanhia
per paratje ni per ricor,
volc enantir tan sa valor
c'ab lieis s'engales pauc o mout.
E non estet en lei de vout
vestitz, ni patz a una part,
ans se carguet guerr' e regart
e fetz per sos vezis assautz,
aisi com dis en Raimbautz: - 
e cels que m vol auzir m'escout -
"Per midons ai cor estout
et humil e baut;
e s'a lieis no fos d'azaut,
ieu m'estera en loc de vout,
e d'als no pensera mout,
mais manger' e tengra m caut
et agra nom Raimbaut."
No volc aver nom Raimbaut
lo cavaliers, mas bon e bel.
E la domna, per far cembel
a la gent que vai devinan,
volc lo sofrir a son deman
e c'om plus bas no ill en dones,
car greu er pros domna c'ades
calque drut hom no ill en devi.
E si no n voletz creire mi,
auiatz d'en Miravalh qu'en dis,
que mai saup d'amor que Paris
ni hom c'anc auzissetz comdar:
"Sabetz, per que deu domn' amar
tal cavalier que l sia onors:
per paor de mals parladors,
c'us non la'n puesc' ocaizonar
d'aiso c'ad onrat pretz s'atanh;
quar plus en bon' amor s'enpren,
nulhs hom no m pot pois far crezen
que ves autra part se vergonh."
Aisi m par issida del ponh
a malparliers domna prezans.
Enaissi l tenc mai de set ans
la domna l cavalier que us dic,
que pres del sieu e que l sofric
son deman e que la preies,
et qu'ella l donet que portes
anels e manjas per s'amor.
Adenan, un jorn de Pascor,
c'aisi servia l cavaliers,
anet, car n'era costumiers,
vezer si dons en son repaire,
e si us cuiatz qu'ella l saup faire
tot cant a bel solatz cove,
ja non cug que i falhatz en re;
c'anc domna mielhs no s'en captenc.
E l cavaliers, sempres que venc,
josta lieis s'anet asezer;
e no foron mas can plazer
las premieiras novas d'abdos.
Mais cel qu'en era bezonhos
e per sobramor apensatz,
co hom cortes et ensenhatz
a si dons deu far, li comensa
l'amor e la long' entendensa
qu'en lieis a fag' e l long servir,
e com li deu tostemps grazir
lo ben e l'onor qu'en lui es;
car be sap e conois manes
que per lieis l'es tot avengut;
e si l tenia en loc de drut
a son jazer ni per privat,
no s cuia que i agues peccat
ni facha nulha leugaria:
e quar lo l dis, per merce l sia,
que non li o torn a nulh mal,
c'amors l'en fors', e no n pot al,
e pois totz jorns pot auzir dire
qu'el mon non a tan greu martire
com lonc esperar, qui l sec fort.
Aisi no l respos nulh conort
la domna, mas iradamens:
"Per Dieu," fai s ela, "malamens
ai messa l'amor que us ai facha,
c'aital anta m'avetz retracha
ni us pensetz anc c'ab mi us colgues.
Non aviatz pro que us ames
e us tengues per mon cavalier?
A mi m'en torn que mal m'en mier;
que per vos n'ai laissatz mans ricx:
mais en Bernartz, lo fis amicx,
o dis, so sabetz, qu'ieu o sai:
"Totz m'en desconosc, tan be m vai,
e s'om sabia, en cui m'enten!"
Tan n'ai fag per ensenhamen
que totz vos n'etz desconogutz.
Aisi, quar voletz esser drutz,
vos tuelh mo solatz e m'amor,
e pensatz de conquerr' alhor
domna, c'ab se vos denh colgar:
c'ab mi non podetz mai trobar
esmenda, patz ni fi ni treva."
Ab tan dejosta lui se leva
cais c'als autres vol far solatz.
E l cavaliers remas iratz,
pensius, e tenc son cap vas terra,
qu'es per amor en manta guerra
ab mant pensamen enoios.
Era s penet, car fon cochos
vas si dons tan de dir son cor,
e maldis celui qu'a nulh for
amet anc, car tot cant avia
fag en set ans, pert en un dia,
ses forfag, e no sap per que. -
En la sala, que be m sove,
on aiso fo c'a celui peza,
ac una donzela corteza,
nepta fo l senhor del castel;
azaut cors ac e gent e bel
e jove; que non ac vint ans.
E aperceup be per semblans
e per fag las novas d'abdos,
e vi l cavalier consiros
per la domna que s'en levet,
e penset, c'anc sol no i ponhet,
c'auzit ac so que no l fon bo.
Ves lui s'en va per occaizo
d'aver solatz, e l cavaliers,
des que la vi, mot voluntiers
josta si li fetz bel estatje,
com a donzela d'aut paratje
deu hom far, cant es ric' e bela. -
Aisi co hom se renovela
solatz per traire cor d'autrui
li vai dizen tan que l'adui
en las novas c'auzir volia.
E l cavaliers li dis: "Amia,
car conosc, que de vos no m gart,
ans car semblatz de bona part
e tals cui no tanh malvestatz,
vos dirai, e sia n celatz,
de vostra domna co m n'es pres;
ieu cug que tant avetz apres,
non per jorns, mas per plan coratje,
que ben sabetz que per paratje
ni que m cuges esser sos pars
non amei, - e sia'n cuiars
eissitz - vostra domn'a mos jorns;
mas amors, que non es sojorns
celui que vol trop aut amar,
la m fetz tan soven remembrar
que mal mon grat lo i aic a dir.
E car anc m'o volc acuilhir
qu'eu la preges, no i gardei re
a lieis servir, ni mal ni be,
ni tort ni dreit, cals que il plagues;
e membra m be, cals c'o disses,
e cug fos n'Arnautz de Maruelh
que mai saup qu'aicel de Nantuelh
d'amor ni d'autre al mieu albir: 
"E can me pes cals es que m fa languir,
consir l'onor et oblit la foldat
e fug mo sen e siec ma volontat."
Aisi m'a volers enganat
e fag amar set ans en van:
eras, can cugei penre plan
e leu so c'avia servit,
es m'avengut so c'ai auzit,
que dis en Folquetz l'amoros:
"Per qu'er peccatz, amors, so sabetz vos,
si m'aussizetz, pus vas vos no m'azire;
mas trop servirs ten dan mantas sazos,
que son amic en pert hom, so aug dire;
qu'ie us ai servit et encar no m'en vire:
mais car sabetz qu'en guizardo enten,
ai perdut vos e l servir eissamen." 
"Aiso no m par del vostre sen,"
dis la donzela, "bels amicx:
assatz toccatz de bas aficx,
vas que de cor semblatz azautz.
Auzatz so qu'en dis en Guirautz
que mai saup d'amor que Tristans:
"E com ja semblari' enjans
aitals balans
c'om ben ames e no sofris!"
E car ma domna no s'en ris
al premier mot e no us dic oc, 
per so us cuiatz que us torn en joc
vostr' afar ni us datz consirier.
E d'en Guillem de san Desdier
qu'en dis, non auzitz anc parlar?
"E cels qu'obra d'amor sap far
jes per un mot no s desesper;
car bona domna son voler
cela soven per essaiar."
Voletz n'en mon conselh estar
o non?" "Oc ieu mout voluntiers,
amiga," dis lo cavaliers,
"e prec vos que m'en conselhetz."
"Ades vuelh doncx que us remembretz
aquesta cobla per intrar,
c'auzitz a'n Guillem Ademar
mantas vetz dir et en mans locx:
“E fara m canezir a flocx,
si no m socor enans d'un an,
car ja dizon que m van brulhan
canetas, e no m sembla jocx:
e si m fai joven canezir,
tot canut m'aura, can que tir,
car bos esfortz malastre vens.
Et a vos remembr' eissamens
aquesta qu'es entre nos ams:
“E cuiatz qu'aisso sia clams
ni que m'en rancur? Non fatz jes;
tota ma rancura es merces,
si be s passa l ditz lo garans;
no sui clamans;
mas be volria ela s chauzis
que no falhis,
tan es adrecha e benestans,
que l maier pans
del pretz caira, si no l soste vertatz,
e sera greu us fis cors ves dos latz."
Ab aital cor vuelh que siatz,
amicx," la donzela respon.
"Et ieu, per lo senhor del mon."
"Car dolors es d'ome que ama,
ab midons, e si tot s'en clama,
no vo n cal, qu'ieu vo n serai bona.
Mas de mieg jorn ad ora nona
es, e vos remanretz aisi;
e non laissetz c'al bo mati,
ans que us movatz ni l cautz s'espanda,
non tornetz a vostra demanda,
aisi co fis amicx deu far;
car ben leu per vos essaiar
o car no i venguetz de sazo
avetz trobat aital de no;
e deu s'en melhurar, so cug;
e dirai vos so que jes tug
no us sabrian dir, si m n'esvelh,
qu'en dis en Guirautz de Bornelh,
e membre us afortidamen:
"Qu'en patz e sufren
vi ja que m jauzira
d'un' amor valen,
si leugeiramen,
per fol sen savai,
no m fezes esglai
so que m'aiudera,
si n fos veziatz;
e feichi m iratz;
per c'autre senatz,
quan m'anei tardan,
poins e pres enan.
E pois sofertera
maiors tortz assatz,
quan m'en fui lunhatz
e fui n esfreidatz;
per que us prec e us man
que sofratz aman.
Be m platz que ill aman
amon soffertan;
Car cil venceran
que be sofriran."
E vos, que avetz sufert tan,
non o perdatz per sol un ser." -
Aisi l fe la nueg remaner
la donzela, cui Dieus ampar.
E non oblidet c'al colgar,
cais qui s vai d'autr' afar parlan,
a si dons non demandes tan
qu'en las novas la fetz venir.
Mas cela que s'en pres albir
aissi com s'era trop sabens
leva la ma, fier l'en las dens
que l sanc li'n fetz issir manes.
"Vai," fai s ela, "maldicha res,
vils senes sen, que vos m'auses 
parlar de tal causa, c'ades
non o compresets ses devet."
E la donzela s'en calet
e tenc se per envilanida
e dis qu'anc mala fo ferida,
que sa domna re non auzi.
Aisi remas tro al mati
que tug levan per la maiso.
E l cavaliers, can vic sazo
c'a si dons degues mai plazer,
josta lei s'anet assezer,
e tornet li a son deman:
mas no l'en calc anar enan;
c'al comensar auzi tal re
que per tot cant hom el mon ve
non ausera mai dir un mot
mai sol aitan, e fon fag tot,
com cels c'apenas s'asegura:
"Cortezia non es als mas mesura,
e vos, amors, no saupes anc que s fos;
per qu'ieu serai tan plus cortes que vos,
c'al maior brui celarai ma rancura."
“E vos o faitz, qu'ieu no n ai cura
mas que denan mi vos ostetz,"
dis la domna, "e que pensetz
d'autre vostr' afar per ja mais."

martes, 20 de octubre de 2026

Guillem de San Leydier o Deisdier. Domna, ieu vos sui messatgiers


Guillaume de Saint-Didier, Leidier, Deidier, Deslier; Guilhem, Guilhèm

2701, 7225, 7614, 7698.

Guillem de San Leidier fo us rics castelas de Noaillac, del avescat del Puoi Santa Maria. E fo mot honratz hom e bons cavaliers d'armas, e larcx donaire d'aver, e molt gent ensenhat e cortes, e molt fis amaire, e molt amatz e grazitz. Et entendet se en la marqueza de Polonhac, qu'era sor del dalfin d'Alverne e de n'Azalais de Claustra, e moiller del vescomte de Polonhac. En Guillems si fazia sas cansos d'ella e l'amava per amor, et apellava se ab ella Bertran, et ab n Ugo Marescalc dizia altresi Bertran, qu'era sos compaing e sabia totz los faitz d'en G. e de la marquesa: e tut trei si clamaven Bertran l'uns l'autre. Esteron en mot gran alegrier lonc temps los tres Bertrans; mas G. tornet en gran tristessa, car li dui Bertran feron gran fellonia de lui e gran vilania, si com poires auzir.
Dig vos ai d'en Guillem qui fo ni don, e de sa dona, ni com duret lor amor de la marquesa e de lui. E molt l'avien menada avinenmen, senes blasme e senes folor, car molt tenion cubert so que fazia à tener cubertz et en crezensa. E molt s'alegravon totas las gens de l'amor de lor, per so que maint fait avinen s'en fazion e s'en dizion per la lor amor. Et en aquela sazo si avia una dona mot bela e mot ensenhada en Vianes, so era la comtessa de Rossilho; e tug li gran senhor e baro li portavon mot gran onor. E en G. mais que tug, car el la lauzava mot e la vezia voluntiers; e la amava e deleitava se en parlar de lieis, que totz hom crezia que fos sos cavalliers. E la dona se agradava mot de lui.
Tan s'agradava en G. de lieis qu'el n'estava de vezer la marqueza, don ela n'ac gelozia, e crezet cert que fos sos drutz; e tota la gent o crezia, mas non era. Tan que la marqueza mandet per n Uc Marescalc e s clamet à lui d'en G. e dis que vengar se volia d'en G. per sen d'en Uc. E enaisi qu'ieu vuelh far mon cavallier de vos, per so car sai qui es; e car non trobaria cavallier que m convengues mai de vos, ni de cui en G. degues esser tan irat com de vos. E vuelh anar en pelerinatge ab vos à Sant Antoni en Vianes; e anarai à San Leidier à maio d'en G. jazer en sa cambra, e él seu leig vuelh que vos jaguatz ab mi. E can n Uc o auzi meravilhet se mot fort, e dis: dona, trop me dizes d'amor, e veus me à tot vostre mandamen.
La marqueza s'aparelhet gent e be, e mes se en la via ab sas donzelas e sos cavaliers; e venc s'en à San Leidier e i descavalquet. Mais G. non era él castel, pero la marqueza fo gen aqulhida à sa voluntat; e can ven la nueg colquet ab si n Uc él lieg d'en G. E si fon saupuda la novela per la terra. E can G. o saup fon trist e dolens, mas no li'n volc mostrar brau semblan à la marqueza ni à'n Uc, ans fazia semblan que res non saupes. Mas esforset se fort de servir la comtessa de Rossilho, e parti son cor de la marqueza. E adonc el fe aquesta chanso que dis:
Pos tan mi fors' amors c'aissi m fai entremetre.
et en la tornada el dis:
Bertran, Bertran, ben feira à mespendre
Si'l messonja fos vers, et alhors ad apendre.

Auzit aves d'en G. de San Leidier qu'amava la comtessa de Polonhac, la cals avia nom Marqueza, et ela no l volia retener per cavalier ni far negun plazer endreg d'amor. Ans, can venc à la parfi, ela 'l dis: en G., si lo vescoms mos maritz no m comandava e no m pregava, nous tenria per mon cavalier ni per mon servidor. E can G. auzi la resposta fo trist e marritz; e pesset en cal manieira poiria penre genh que fezes pregar la marqueza à son marit co l retengues per son cavalier: e acordet se que fezes un vers en persona de son marit. Lo vescoms se deleitava mot él cantars d'en G. e cantava mot be e bel. En G. si fe un vers que ditz:
Dona ieu vos soi messatgiers
Del vers et entendres de cui.
E quant l'ac fag el lo mostret al vescomte, al marit de la domna, e comtet li la razo per qu'el l'avia fait: q'una soa domna l'avia dit qu'ela no l'amaria si non la fazia pregar à son marit. El vescoms fo molt alegres cant auzi lo vers, e apres lo voluntiers; e can be lo saup cantet lo à sa molher. E la dona entendet lo tantost, e recordet se de so c'avia promes à'n G.; e dis à si meteissa: Uei mais no m puesc defendre ad aquest per razo. E à cap de tems G. venc vezer sa dona, e dis li co el avia fag son comandamen, e com l'avia fag pregar à son marit. E adonc la marqueza lo receup per cavalier e per servidor; e lor amor estet et anet si com ai dig en l'autra razo.

2701, 3794, 7225-6, 7614.

Domna, ieu vos sui messatgiers
Et él vers entendretz de cui;
E salut vos de part celui
Cui vostre jois alegr' e pais:
E sapchatz be de cert hoimais
Que sos messatges vertadiers
Sera del vers, qui que'l vos can.

Tant a en vos sos cossiriers
Que tot' autr' amor en defui;
Et autre volers no l'adui
Lo dezir que l ten en pantais.
Que tra pieg qu'autre carceriers
Que no mor e languis cujan.

L'amors que l vens e'l deziriers
L'a si destreg, que ses autrui
Parl' atressi com seran dui,
Qu'à si meteis dis quan s'irais:
Ai! cors, per que m'aucis ni m trais?
Que fols faras e que leugiers
S'enaissi m'aucis deziran.

Ja per enoios lauzengiers,
Per cui amors baiss' e destrui, 
No l tolhatz lo joi que l condui 
Ni'l bon esper per qu'el es gais:
E quar no s biaisset ni s frais 
Vostre pretz, qu'es à totz sobriers, 
No comensetz ves lui l'engan.

Engans es e cor volatgiers,
E blasmes don tot lo mon brui,
D'amic quan se part ni s desdui
De celui que l'es plus verais,
Qu'anc no lh fetz fencha ni essais,
Ans es humils e gen parliers
A totz, que no s'o ten à dan.

No sabetz quals es lo premiers
Qui sobre l'autre s taing en dui?
L'amor se sojorn' e s'esdui:
E si re li torn' en biais
Ni aprop lo be ven l'esmais
Lo rics jois qu'es vengutz premiers
Sobrevens l'ir'e vai falsan.

De trastotz autres cavaliers
Vos vet s'amor mas quan de lui;
Qu'el es de ric pretz e d'astrui,
E sa proeza creis e nais.
E si amar voletz jamais,
Lui prec que ames voluntiers;
Qu'ieu no l sai don domna l soan.

No sai quals es lo cavaliers
E s'ieus en prec no vos enui, 
Que l'ira qu'aviatz ab lui
Per m'amor no sia hoi mais;
Ans prec que sia fis e pais,
Tan sui vostre bons cosseliers:
E devetz far, qu'ieu o coman.

Bos vers, s'ab merce la m conquiers,
Miels serai sieus qu'anc mais no fui.
D'aitan quan lo solelhs relui
Es la mielher qu'él mon s'apais,
E'l genser e cilh que val mais;
Per qu'ieu remir plus voluntiers
Son païs, que totz m'en resplan.

Per so lo bon pensar engrais;
E'l voler es tan sobraitiers
Que nul' autr' amor no m reblan.

E si tot me falh messatgiers,
No lai trametrai mon Bertran.

2701, 7225-6.

El mon non a neguna creatura
No trueb sa par, mas ieu no trob la mia;
Ni ges no sai on ja trobada sia
Qu'aissi ames de leial fe segura;
Qu'ieu am plus fort cella que me guerreja
No fai nul drutz leis qu'en baizan s'autreja.
Pos malgrat mieu l'am, per que m fai maltraire,
Si m'ames re cujatz s'ieu l'ames gaire.

Ho ieu; sapchas que no fora mezura,
Pos er l'am tan que m'es mal' enemia
Et ieu l'am sols, est' amor que m'embria?
Si fa, sivals tan quan lo respieg dura.
Aquest respieg on hom re non espleja
Non es causa que hom persegre deja,
Ben o conosc si m'en pogues estraire:
Mas no posc ges, tan soi leial amaire.

Be m volgra mal si l fezes forfaitura
Ni l'agues dig nul enoi ni folia:
Mais quar enans son ric pretz quascun dia
De mon poder, e m plai quan se melhura,
E fai saber qu'à totas senhoreja.
Quant ieu l'esguar no fa parven que m veja;
A totz autres es franqu' e de bon aire,
Mas à mi sol no vol bel semblan faire.

Quar costum' es de domna que sia dura
E port' orgolh celui qui s'umilia.
Ai! bella res, co vos falh cortezia
Ves me tot sol, qu'om mais no s'en rancura?
Voletz mi mal quar sol mi faitz enveja,
E quar vos am mais d'autra re que seja?
Per aquest tort mi podetz los olhs traire,
Que ieu ni vos non o podem desfaire.

A totz jorns creis e dobl' e s'asegura 
L'amor qu'ie l port, mas lo fatz desembria;
E mens n'aurai so cug à la partia, 
Qu'al comensar vei qu'ades se pejura: 
Que s'ieu m'irais de tot en tot sordeja.
Doncs no sai eu de qual guiza m'esteja, 
S'ira mi notz e patz no mi val gaire: 
S'enaissi m vai be soi doncs encantaire.

Amics Bertrans, vos quez es galiaire
Es mais amatz qu'ieu que soi fis amaire.

2701, 3794, 7225-6, M.

Pos tan me fors'amors que m'a fag entremetre
Qu'à la gensor del mon aus ma canso trametre,
Ni ves alhor no posc mon fin cor esdemetre,
Be deuria mos sens sutils en lai esmetre,
Si l plagues que m laisses en so servici metre 
Cilh cui hom liges sui ses dar e ses prometre.

Lo prometre m'es gen, e fo falsa'l promessa,
Mais que s'autra m'agues en re joia tramessa;
E si neguna mais ses de mi entremessa
Entenda ves autrui, qu'ieu tenc drech' esdemessa
Mo ferm voler ves tal, si m'ajut sans ni messa,
Don non aus far semblan quei aia m'amor messa.

Mess' ai i tan m'amor que no m'en posc estraire,
Ni autra senes lieis no m pot nul joi atraire. 
Mas sieu no lo i dic, que no loi aus retraire 
Estiers qu'é ma cansos, dic ai tal contrastaire
Don crei qu'ilh o enten; qu'om res no pot plus traire
Per paor qu'envejos no la m poscan sostraire.

Sostrag m'a tot lo cor qu'ieu no sai on me tenha, 
Que partir no m'en puesc ni cug que ja i atenha; 
Mas sol la prec d'aitan s'à lieis plai mi mantenha. 
No l'enueg si ben dic ni en mal no s'o tenha, 
Qu'ab aitan m'er gran gaugz totz mals qu'ieu en sostenha, 
Qu'ades aurai respieg qu'à merce mi retenha.

Retener no m puesc ges mon voler ni abatre,
Qu'ades an mais e miels e no m puesc escombatre.
Trop m'a fait en ric loc mos fols volers abatre;
Mas negus hom no m pot cor destrenher ni batre.
Que farai donc s'ieu l'am e no m'en puesc esbatre?
Languirai deziran, qu'ab lieis no m'aus combatre.

Combatre no s deu hom que'l genser e'l miels faita 
Ilh no sia del mun, e que gensers afaita 
Tot quan fai segon pretz, que res non dezafaita; 
Per que sa gran valor non deu esser desfaita: 
E s'amors es en loc mespreza ni forfaita, 
Sol que lieis fass'amar es endreit se refaita.

Refaitz for' en dezir, sol qu'ilh denhes empenre 
Un jorn qu'à lieis vengues que m fezes dezapenre
Lo mal qu'ai per no re; e que m laisses apenre
So que nuls hom no sab ni s'en laissa repenre. 
Mas tan vei sos ric pretz per tot lo mon perpenre, 
Per qu'ieu cug qu'ilh me lais, qu'ella pot qui s vol penre.

martes, 13 de octubre de 2026

Peirols. Manta gens me mal razona

Peirols.
2701, 7225, 7614, 7698.

Peirols fo us paubres cavalier d'Alvernhe, d'un castel que a nom Peirols, qu'es en la encontrada del Dalfi d'Alvernhe al pe de Rocafort.



Peirols fo us paubres cavalier d'Alvernhe, d'un castel que a nom Peirols, qu'es en la encontrada del Dalfi d'Alvernhe al pe de Rocafort. E fo cortes hom et avinen de la persona, tan que'l Dalfi lo tenia ab se, e'l vestia, e'l dava caval et armas, et so que mestiers l'avia.
Lo Dalfi si avia una seror que avia nom Sail de Claustra, bela e bona e molt prezada, avinens et ensenhada; e si era molher d'en Beraut de Mercuer, un gran bar d'Alvernhe. En Peirols amava aquela domna, e'l Dalfins la pregava per lui, e s'alegrava molt de las cansos que Peirols fazia de la seror, e molt las fazia plazer à la seror; e tant que la domna li volia ben e il fazia plazer d'amor à saubuda del Dalfi. E l'amor de la domna e de Peirols montet tan que'l Dalfi s'engelozi d'ella, car crezet qu'ella li fezes plus que covengues ad ella; e parti lo de si e l lonhet, e no l vesti ni l'armet. E quan Peirols vi que non se poc mantener per cavalier, el se fe joglar et anet per cortz; e recep dels barons e draps e deniers e cavals. E pres moiller à Monpeslier e i definet.

3794, 7225-6, 7698, C, M.

Manta gens me mal razona
Quar ieu no cant plus soven;
Mas aicel que m'ocaizona
No sab cossi longamen
M'a tengut en greu pessamen
Cilh que mon cors enpreizona:
Tot n'ai perdut jauzimen,
Tal desconort me dona.

Pero si m fos franqu'e bona
Ma domn' al comensamen,
Ara no m'acoill ni m sona
Mas aissi com l'autra gen:
Quar conois que l'am finamen
Aita mal m'o gazardona.
Amors fara falhimen
S'aquest tort li perdona.

De tota joia m'eslonja
Ma domn' e no l'es honors,
Qu'ab pauc de plazen messonja
Me pogra far gent secors.
Quar sai que non es mas folors
So à qu'estendensa lonja,
Don ai fait tantas clamors
Qu'anta n'ai e vergonja.

Partir m'en ai doncs? Eu, non ja; 
Quar son pretz e sa valors 
M'o defen e m'o calonja, 
Qu'ieu no m'aus virar alhors. 
Per tot lo cor m'intra l'amors 
Si co fai l'aigu' en l'esponja 
Tostemps me plaira'l dolors
Com que m destrenh' e m ponja.

Ades volh qu'amors m'assalha
E m guerrei matin e ser;
Contra la sua batalha
No volh ja repaus aver.
E si tot non ai mon voler,
Tals es cilh que me trebalha,
Qu' él mon non es nul plazer
Qu'aquest meu trebalh valha. (1)

Lauzenja ni devinalha
D'enoios no m cal temer.
Sol pessars de lieis no m falha,
Res no me pot dan tener;
Que'l cossir don ieu m'alezer
M'apais meils d'autra vitalha.
Per re qu'eu n'ai' en poder
Mos cors no s'anualha.

Cansos, à totz potz dire ver
Qu' é mon cant non agra falha,
Si m volgues d'amor valer
La bella cui dieus valha.


2701, 3794, 7225-6, C.

Quant amor trobet partit
Mon cor del seu pensamen,
D'una tenso m'assalhit
E podetz auzir comen:
Amics Peirols, malamen
E pois en mi ni en can
Non es vostr'entensios,
Digatz pois que valretz vos?

(1) Note. Ben non è al mondo che al mio mal pareggi. Petrarca.

Amors, tan vos ai servit
E cauzimen nous en pren;
E vos sabetz quan petit
N'ai avut de jauzimen.
Nous ocaizon de nien;
Sol que m fassatz d'er enan
Bona patz, als nous deman:
Quar nul autre gazardos
No m'en pot esser tan bos.

Peirols, metretz en oblit
La bella domna valen,
Que tan gen vos acoillit
E tan amorozamen,
Tot per mon comandamen?
Trop avetz leugier talan;
E non era ges semblan,
Tan gais e tant amoros
Eratz en vostros cansos.

Amors, midons, pois la vit,
Ai amada longamen;
Enquer l'am, tan m'abelit
E m plac al comensamen:
Mas folia noi enten.
Pero mant amic partran
De lor amigas ploran,
Que, si Saladis no fos,
Sai remanzeran joios.

Peirols, Turc, ni Arabit
Ges per vostr' envazimen
No laissaran Tor Davit.
Bon cosselh vos don e gen,
Amatz e cantatz soven.
Iretz vos? e'ls reis noi van;
Vejatz las guerras que s fan,
Et esguaratz dels baros
Co si trobon ocaizos.

Amors, anc mais no faillit,
Er o faz forsadamen:
E prec dieus que m sia guit,
E que trameta breumen
Entre'ls reis acordamen;
Que'l secors vai trop tarzan,
Et auria mestier gran
Que'l marques valens et bos 
N'agues mais de companhos.

Amors, quan li reis iran 
Del Dalfi vos dic aitan: 
Ja per guerra ni per vos
No remanra, tant es pros.

2701, 3794, 7225-6, 7614, 7698, M.

Quora que m fezes doler
Amors ni m dones esmai,
Ara m ten alegr' e gai,
Per qu'ieu cant de mon plazer;
Quar plus ric joi ai conquis
Qu'à mi non tagnia:
E ricors quan s'umelia
Humilitatz l'enrequis.

Be m'agrad' e m'abelis
De dos amics, quan s'escai
Que s'amon de cor verai
E l'un l'autre no traïs;
E sabon loc e lezer
Triar ses falhia,
Qu'en lor bona companhia
No posqu'enoios caber.

D'er enan m'er à tener
Al repropchier qu'om retrai:
“No s mova qui ben estai.”
No farai eu ges per ver,
Que'l flama qu'amor noiris
M'art la noich e'l dia;
Per qu'ieu devenc tota via
Si com l'aur él foc plus fis.

Midons mercei e grazis
La benanansa qu'ieu ai;
E ja non oblidarai
Los plazers que m fai ni m dis.
Qu' é mi non a mai poder
Cilh qu'amar solia;
Qu'en plus franca senhoria
Volh ses engan remaner.

Soven l'anera vezer
La plus avinen qu'ieu sai,
Si'l devinamen qu'om fai
No m'avengues à temer.
Pero mos cors es aclis
Ves leis on que sia;
Quar senes leis no m poiria
Nul joi pro tener qu'ieu vis.

S'ieu fos part la Cros del Ris
Nous pessetz que m pogues lai
Retener nuls paradis.

Tant ai assis mon voler
En ma douss'amia,
Qu'ieu ges de leis no m partria
Per nul autre bon esper.

Cansos, hoimais pos tener
Vas midons ta via,
Qu'ieu sai ben qu'ella volria
Tu auzir e mi vezer.

Dalfi, s'auzes mon voler
Dir à res que sia,
Ab vos ai tan de paria
Que ben saubratz tot lo ver.

viernes, 20 de octubre de 2023

IV, Razos es e mezura,

IV.


Razos es e mezura,

Mentr' om el segle dura,

Que aprenda chascus

De sels que sabon plus.

Ja 'l sens de Salamon,

Ni 'l saber de Platon,

Ni l' engeinz de Virgili,

D' Omer ni de Porfili,

Ni dels autres doctors

Qu' avetz auzitz plusors,

No fora res prezatz,

S' agues estat selatz;

Per qu' ieu soy en cossire

Com pogues far e dire

Tal re que m fos honors,

E grazit pels melhors.

Mas negus non entenda

Qu' ieu aquest fais mi prenda

Que l' encrim de folhor,

Ni m tengna per doctor.

De saber no m fenh ges,

Mas de so qu' ai apres,

Escotan e vezen,

Demandan et auzen;

Car nulhs non a doctrina

Ses autrui disciplina.

Mos sabers non es grans,

Mas qu' en tira 'l talans

D' aprendre e d' auzir

So qu' om degues grazir.

Que eys lo mieu aprenre

Si nulhs es de mi menre

De sen ni de sciensa.

Segon la conoissensa

Qu' ieu ai ni sent ni sai,

Del segle mostrarai

Com se deu captener

Qui vol bon laus aver:

Mas coven esgardar

Cum o dey comensar,

Car sens non es grazitz

Mas per los essernitz,

E s' o es, non es guaire.

Per so vuelh ieu retraire

Al rey cuy es Lerida,

Cui jois e jovens guida,

Primieiramen mos ditz

Si com los ai escritz;

Non per tal que 'l sofranha

Res qu' a bon pretz s' atanha,

Mas car es conoissens

En totz faitz avinens,

Li prec qu' el esmend me,

S' ieu y mespren en re.


Qui vol corteza vida

Demenar ni grazida,

Ab ferm cor e segur,

Per tal que son pretz dur,

Sapcha dieu retener

Et onrar e temer;

Car pretz ni cortezia

Ses dieu non cre que sia.

De totas encontradas,

Estranhas e privadas,

Aprenda de las gens

Faitz e captenemens;

E demand' et enqueira

L' esser e la maneira

Dels avols e dels pros,

Dels malvatz e dels bos:

Lo mal e 'l ben aprenga

E 'l mielhs gart e retenga;

Tot quant es deu saber

E 'l ben sol retener;

Pueis poira s mielhs defendre,

Si nuls lo vol reprendre.

Ja non aura proeza

Qui no fug avoleza,

E non la pot fugir

Qui non la sap chauzir:

Ni cortes non er ja

Qui non conois vila,

Ni bos, si dieus mi sal,

Qui non conois lo mal;

Per so no s deu tardar

D' auzir e d' escoutar

Nuls hom qu' en pretz enten,

Car, pel meu escien,

Entr' els nessis e 'ls fatz

Pot chauzir lo senatz

Tal ren qu' a lui er bos,

Et ad els non ten pros.

Qui sap sens e foldatz

Melhers n' es sos solatz;

Car li sen e li joc

An lur temps e lur loc

On se fan aretraire

Per sels qu' o sabon faire.


Del segle us dic aitan,

Segon que m' es semblan,

Selui ten ieu per pro

Que sap guardar sazo

De sas antas venjar

E 'ls bens guazardonar,

Qu' aitals es bos uzatjes;

E requier o paratjes

Qu' om sia humils als bos

Et als mals ergulhos:

Mas una re us dirai,

Segon lo sen qu' ieu ai,

Non an proeza bona

Ges tuit cill qu' om razona,

Qu' entr' els desconoissens

E per avols guirens

Es proeza jutjada,

E per mans autreiada

Qu' anc non saubron que fos

Proeza per razos.

Proezas son devizas,

E pretz de mantas guizas;

Las unas son cabals

E las autras venals;

Mas, cui que pes o plassa,

Ja no us dirai que s fassa

Pretz de gap ni d' ufana

Ab proeza certana,

C' aisso don s' asegura

Tan quant el segle dura.

Qui proeza dezira

Fols es qui non cossira

Don nais ni don soste,

Car ses aisso non cre

Que nuls hom bon pretz aia, 

Qui que s' en crit ni 'n braia; 

Per fals razonador

Qui non conois valor

En si ni en autrui,

No son, si be s fan brui,

Ges, avol li blasmat

Ni pros cill qu' an lauzat.

D' els no us vuelh pus parlar,

Mas laissarai estar

Los pros ab los prezatz

E 'ls nessis ab los fatz,

E si dirai als gais

De proeza don nais.

Ges no nais ni comensa

Segon autra naissensa,

Qu' ins el cor, so sapchatz,

La noiris voluntatz.

Er no us sia veiaire

S' el filhs fo de bon paire,

Hom no s' en meravilh,

Si non pareis al filh;

Terras pot hom laissar

E son filh heretar,

Mas pretz non aura ja,

Si de son cor non l' a;

Per que pretz senhoreya,

E cre que far o deya

Sobre totas honors,

E n' es caps e colors;

Paratge d' auta gen,

Poders d' aur ni d' argen

No us daran ja bon pretz,

Si ric cor non avetz,

Ric cor, sens desmezura,

Que d' autre non ai cura.

Proeza eis del coratge,

Veus son meilhor linhatge;

Et entendetz apres

Per cuy estai en pes:

Conoissensa e sabers,

Sens, largueza e poders

Donon pretz per tos temps,

Qui 'ls sap aver essems.

En aquest cinc, senz pliu,

Nais proeza e reviu.

Conoissensa e largueza

Son las claus de proeza;

Poders es la serralha,

E qui gen la baralha

Ni la sap desfermar,

Non pot guaire durar;

Per qu' el sens y cove

Que las claus gard e te;

Sabers n' es messatgiers

Cortes e plazentiers

Que dis plazers e 'ls fai

Lay on ve que s' eschai.

Ses aquest cinc no vey

Emperador ni rey,

Duc, comte ni baro

Ni nulh autre home pro

Cui pretz puesca durar,

Si be s fan razonar.

Li flac ric de paratge,

Sofraitos de coratge

Fan dir a lur privatz:

Senher, aisso sapchatz,

Mo senher fora pros

Ab qu' el poders y fos.

Aquest razonamens

Es us devinamens;

Qu' ieu no y conosc ren al,

Ni ab mi non lur val,

Ni ja no 'ls en creirai,

Car conosc ben e sai

Que tos temps fon et er

Que totz pros hom conquier,

Ab sen et ab saber

Et ab ric cor, poder.

Pero ieu ges non dic

Que cill qu' el cor an ric

Puescan far tota via

Tot quant ben estaria;

Mas qui tan quant pot fai

D' aisso qu' a pretz s' eschai,

De qualque poder sia,

Pros es senes falhia.

Pero non entendatz

Qu' ieu a totz los prezatz

Autrei proeza enteira

En neguna maneira;

En cort non o diria,

Car sai qu' ieu falhiria;

Pretz y a et honors

De diversas lauzors,

Car tug cill que pretz an

Non l' an ges d' un semblan.

Li cavalier an pretz

Si cum auzir podetz:

Li un son bon guerrier,

L' autre bon conduchier;

L' un an pretz de servir,

L' autre de gen garnir;

L' un son pros cavalier,

L'  autr' en cort plazentier.

Cist aibs que us ai comtatz

Son greu essems trobatz;

Mas qui mais n' a ab se,

Mais de bon pretz rete;

E qui negun non a,

Si ja pueis li rema

Lo noms de cavalier,

No 'l tenc per dreiturier. 


Las donas eissamens

An pretz diversamens:

Las unas de belleza,

Las autras de proeza;

Las unas son plazens,

Las autras conoissens;

Las unas gen parlans,

Las autras benestans.

A domna, so sapchatz,

Esta molt gent beutatz,

Mas sobre tot l' agensa

Sabers e conoissensa,

Que fai chacun onrar

Segon que s tanh a far.


Li borzes eissamens

An pretz diversamens:

Li un son de paratge

E fan faitz d' agradatge,

Li autre natural

E fan tot atretal;

D' autres n' i a mot pros,

Cortes, francx e joyos 

Que lay on falh l' avers 

Sabon gen dir plazers;

En cort son presentiers,

Et ades plazentiers;

E sabon de domney

De trep e de bordey;

Et estan gen garnens

Mes totz los conoissens,

Garnitz de cortezia

E de bela paria.

Dels autres no son mot,

Enans m' en lays del tot;

Qui no fai be ni 'ls ditz

No 'l lays metz los grazitz,

Ni sera en ma carta,

Ans dic ben que s' en parta.


Li clerc, per cui ancse

Sab hom lo mal e 'l be,

An pretz, si cum s' eschai,

Aital cum ie us dirai;

L' un de bona clercia,

L' autre de cortezia;

Li un de gen parlar,

L' autre de rics faitz far;

Li un de gran bontat,

L' autre de larguetat;

Et en aissi, senhors,

Diversas son lauzors

Donadas a chascun;

Mas non y a negun,

Ja celar no us o quier,

Dona ni cavalier

Ni clerc, so m' es veiaire,

Don hom puesca retraire:

Pretz aissi del tot fi

Qu' om no i trob que chasti;

Qu' aissi parti natura,

Gracia et aventura

Los dons entre las gens.

Non es uns tan valens

El segle ni tan pros

Ni tant aventuros,

De qualque poder sia,

Qu' en alcuna partia

De lauzor no il sofranha

Tal ren don se complanha.

Mas ja li pus prezat

No m' en sapchan mal grat,

S' ieu dic lurs malvestatz,

Car ieu 'ls n' ay ben proatz

Qu' ades son sordeyors

On pus an de ricors.

Doncs qui mais ditz e fai

D' aquo qu' a pretz s' eschai

Pro es aventuros,

Si melher es dels pros.

Vers es so c' aug retraire,

Qu' el temps del premier paire,

Des que cregon las gens,

Per bos captenemens

Elegron poestatz,

Per que entr' els fos patz

E merces e mezura

E largues' e dreitura

Maiormen qu' en autrui.

Mas s' eras non destrui

Chascus e non auci

Aicel que son vezi,

Non cuida esser prezatz,

Tant es otracuidatz

Lo segles descauzitz,

Dessebratz e partitz

De sen e de proeza,

E mesclat ab maleza!

Ieu o planc per joven

E pel destric que y pren

Plus qu' ieu no fas per me,

Qu' a mi non greva re;

S' el segles se dechay,

Non puesc aver esmay

De ren que veia far,

Ab sol que dieus me guar

Ma dona doss' e cara

Que m capdela e m gara

De tot autre cossir,

Mas de lieys obezir.


Dona, pros e valens

Corteza et avinens,

S' en ren ai conoissensa,

La vostra sovinensa,

Que m' es cor et escrima

La m dona e la m' aprima;

Per qu' ieu de totz mos bes

Vos ren laus e merces,

E us o grazisc ades,

Car m' es del cor pus pres,

Dona!


Arnaud de Marueil.