Mostrando las entradas para la consulta menar ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta menar ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

martes, 27 de octubre de 2026

Traduction du livre des vices et des vertus. De peccat de gola.

Traduction du livre des vices et des vertus.

Ms. de Paris, fonds fr. 1049 (anc. 7337), fol. 48a. - St. p. 61.


Joaquim Montclús, Joaquín Monclús, gordo, seboso, gort, gras, craso

Lo .VII. cap de la bestia d'enfern es peccat de gola. Li boca d'ome a dos 
uficis: gostar, so es a ssaber manjar e beure, e parlar. Per amor d'ayso farem de la boca .ij. tractatz principals. Le premier es en peccat de glotonia en beure et en manjar; l'autre es peccat de la lenga, qui es fol parlar. Peccat de glotonia es .j. vici que mot plas al dyable e mot desplas a Dieu. Per aquest peccat a lo dyable mot gran poder en home. Don nos trobam en l'avangeli que li demoni demanderon licencia a Jesu Crist que poguessan intrar els porx. E Jesu Crist donet lur en licentia. E demantenent que ilh foron intrat, tut li porcx aysi con endemoniatz si negueron tut el mar, en significansa que tut li home glot, que vivon a maniera de porcx, son donatz al dyable, que puescan habitar en els, e que los puescan far negar en abis en la mar d'enfern. Mot a gran poder sobre son enemic, qui lo ten a la gola; atressi a le dyables mot gran poder en home, cant lo pot far peccar per aquest peccat de gola. Cant le dyables vol home de tot sosmetre, et el li corre plus volontiers a la gola; car a penas li pot pueys escapar. Enaysi pres Adam et Eva en paradis terrestri. Aquest peccat es l'azesc e li linha an que le pescayres d'enfern 
pren los peysons en l'estanh d'aquest mont, e pren los per la gola. 
Mot desplas a Dieu aquest vici, car tot homs glotz fa son dieu de son ventre; et ayso es grans desplazer e gran abominacion a Dieu, c'om 
fassa son dieu d'un sac plen de fems, e que hom temia mays et ami son ventre que Dieu. Dieus comanda dejunis et abstinencias, e le ventres comanda que hom mangi pron e de pas; e Dieus comanda matin levar, e l ventre dis: "Trop suy plens, a dormir mi coven per miels degerir mon condug." E pueys cant s'es levatz, can tart que sia, enans que diga sas oracions ni sas matinas, el pensa de son ventre e demanda: 
"Que poyrem huey manjar? Poyrem ren manjar de sazon?" Et apres 
renembra que fort fon bons le vins d'anueg: "Poyrem en trobar d'aytal o de melhor? Li testa m'a dolgut anueg, ja non seray ad ayze, tro que aia begut." Aquest peccat mena home a tota pauretat et a tota vergonha. Premieramens lo fa glot et hubriac, et apres jugador e luxurios e 
degastayre, mal despendeyre del sieu, e pueys vendre sa heretat et endeutar. E pueys esdeven ribautz e layres e malfadatz et homicida e justiziatz, et el mezeys, que si dezespera, e ssi aucis e si destruy. 
Aytal escot fa soven pagar le dyables del servizi del ventre. Aquest peccat si partis en .v. brancas segon sant Gregori, car en .v. manieras pot hom peccar en beure et en manjar: qui manja denant hora; qui en pren ses mezura; qui manja golozamens; qui fa aparelhar de manjar trop par sobrefluitat; qui fa aparelhar son manjar trop curiozament e trop delicadament. Li premiera branca d'aquest peccat es manjar denant hora. Trop esta layt ad home, pos que es vengutz a madura etat, et es sans e delichos, que non pot esperar ora de manjar; et esdeven li de gran glotonia, o per mala costuma, o per malvayza companhia, pos que es sans e fortz delichos, si non es alcuna ves per cauza razonabla.
E motz de peccatz esdevenon per aquesta costuma, c'om cura en sa vida aysi com bestia muda. Aytals homs dis que non pot dejunar ni far penedensa, car a frevol testa; et el dis ver, car el a malvays cor e malvayza volontat. Qui son cap dezarma et es ses bon cor, el non pot dejunar ni far autre ben, e sson malvays cor li fa trencar son dejuni, que es gran peccat e greu dezobediencia de sancta gleya que o a comandat et establit. E fora pron sufertador, si aytal persona dampnes solamens si mezeys, mas el vol aver companhons en sa glotonia, e tol lur de ben a far e vol los menar an si en enfern, fazent las glotonias. Mot homes son malvays per avol companha, car totz homs glotz ha propriamens sobre totz autres peccadors l'ufici del dyable, que es retrayre home de far ben; ne ls cal re, que s'en rizon e s'en glorifican, cant podon alcuns retrayre de dejunar e de far ben, e chiflan et escarniysson aquels que non los volon creyre, cant los vezon dejunar o far autres bens, et apellan los layrons et ypocritas; e deurian si mezeys apellar enemix de Dieu, car ilh podon ben far soven maior dejunis, e pueys podon trebalhar en las fazendas d'aquest mont, e mostran que fort an pauc de l'amor de Dieu, e tut son sebelitz en la vana amor d'aquest mont, car mays curan del plazer de la cara (carn) o de la gloria del mont que d'aquella de Dieu. Alcuns homes podon ben dejunar tro a la nueg per cassar o per playtz o per juox o per alcuns negocis temporals o per alcunas vanetatz, mas per Dieu lur seria grieu de far. Ad aquel jorn que deurian dejunar, son tornat enfant que volon a totas horas tenir lo pan en la man. Atressi com hom pecca per trop manjar, pot hom peccar per trop sopar. Home, a cuy plas trop velhar de nuetz, gastan lur temps en occiozitatz; ilh si colcan tart e ssi levan tart e peccan en motas manieras. Premieramens en so que trastornan lo temps; car fan de la nueg jorn e del jorn nueg, e Dieus maudis los per la propheta. Lo jorn deu hom ben fayre; e la nueg deu hom pauzar de las obras del cors e deu hom Dieu lauzar e pregar.
Mas ilh non o fan ni lo jorn ni la nueg, so per que Dieus ha tot lo temps 
establit, e perdon tot lur temps; e non tan solamens perdon lo temps del ben, que poyrian far, mas fan motz de mals, jugar a taulas, ad escax et a datz e dire follias, gabarias e mals enprenemens, et offendon Dieu e fan motz de greuges a lur cors, don s'amerma lur vida, e dampnan lurs armas. La segonda branca de peccat de gola es manjar e beure otra mezura. Aytals son propriamens glotons, que tot o glotonian com fa le gorx de Satanas. Gran sens e gran sanetat corporal et esperital es manjar e beure per mezura; car motz homes en moron davant lur temps per manjar o per beure otra mezura; e pueys en vivon en grans langors 
et en greus malautias. E qui d'aquesta mezura vol apenre, el deu saber que motas manieras son de viure el mont. Li un vivon segon la carn, li autre segon lur joventut alegramens, li autre segon ypocrizia, li autre segon lur avaricia, li autre segon fizica, li autre segon lur estament en bona vida et onesta, li autre vivon en penedensa segon que lur peccat 
requeron, li autre segon l'amor de Dieu, aysi con los regis le Santz Esperit. Sil que vivon segon la carn son condampnat, e sant Paul los juja a mort, car fan de lur ventre lur dieu. Aytals non tenon ni razon ni mezura, per que auran en l'autre segle penas e turmens ses mezura.
Sil que vivon en lur joventut, volon seguir las follas companhias e non podon tenir mezura. Silh que vivon segon ypocrizia son martir del dyable: aytals an doas mezuras, car dos dyables an, que los turmentan e sson mot contraris entre els. L'uns dyables li dis: "Manja pron, que sias ben fortz e non t'afreoliscas;" l'autres li dis: "Non faras, dejuna per so 
que sembles bons e santz et homs de penedensa." Et enaysi coven a la ypocrizia doas mezuras, una petita et escassa, de que huza davant la gent, et autra gran e larga de que huza privadamens, cant hom non o ve. Aquel que es cobees et avars viu segon lo mandament de la borsa.
Li borsa li es comandayris de tot l'ostal, per que entre la borsa et home glot ha trop bella disputacion. Le ventres li dis qu'el vol esser gras e plens. Li borsa dis: "Et hieu vuelh esser plena e non mi vuelh vuydar."
Le ventres conselha: "Hyeu vuelh que bevas e manges pron e despendas." Li borsa dis: "Non fassas, hieu vuelh que tu gardes lo tieu e o restrenhas." E que fara aquest las caytius, que es sers d'aquest dos mals senhors? Per far pas li coven far doas mezuras, la mezura del ventre en autruy ostal, bona e larga, e la mezura de la borsa en son ostal fort doloyroza et escassa. Silh que vivon segon fizica tenon la mezura d'Ypocras, que es petita et estrecha, et esdeven fort soven que 
cilh que vivon per fizica moron atressi per fizica. Tant purgan las catre humors que li .v. humors si gasta, so es la vida.

Raimon Feraut. Vie de Saint Honorat. Ayssi dis l'estoria, con Herenborc,


Raimon Feraut. Vie de Saint Honorat. Ayssi dis l'estoria, con Herenborc,



Ayssi dis l'estoria, con Herenborc, la reina, mayre de sanct Honorat, mes en heregia l'emperador e son marit frayre.

El temps ancianor, so retray l'escriptura,
e Johan Gaunes feron ley de falsa figura,
de peccat e d'error,
don foron verinat mot duc e mot persant,
Pinabels de Bugia e Sidracs d'Oriant,
Marsilis de Marroc an son frayre Aygolant,
que foron rey clamat
d'Agen e de Girona, de Murcia la bella,
de Tholeta la gran tro ins en Compostella,
e rey de Pampalona:
aquests crezien la ley de la malvayza gesta,
Baffum e Tervagant honravan en lur festa. (Baffumet)
Per so qu'els cristians poguessan far conquesta
e menar a desrey,
ad Andrioc d'Ongria doneron lur seror,
prince de Cumania e de tota l'onor,
frayre Leon lo Grec, que fom de gran ricor
e de gran manentia,
Heremborc la plus bella de cara, de faysson,
huels vars e saura testa con fil d'aur environ,
bel vis, boca rizent e colorat menton,
flor de tota Castella;
roza fresca de may non es plus colorada;
gent cors e bellas mans, de faysson mesurada,
gent parllant e plazent qu'a totas gens agrada
e sa beutat retray.
Des milia combatens ac per ella d'aiuda
l'emperayre Leons, tro que agues vencuda
la guerra de Budac, que avia lonc temps aguda,
qu'era reys veramens
de Sur, de Nicosia, d'Acre e d'Escalona,
de Domas, de Nichea, d'Antiocha la bona.
L'emperayre Leons li baysset la corona
e li tolc la Turquia
ab Andrioc, son frayre, prince de Cumania,
que la bella Heremborc avia en sa baylia.
Tant s'esforset li domna que mes en heregia
l'emperador e l frayre.
Ay, Jesu Crist, lo payre, quals dans e quals dolors,
que per aquesta donna perda tant grans senhors,
Andrioc e son frayre, la leys christianors,
e trastot lur repayre!

Ayssi dis la gesta, con Herenborc pantayset, cant era prens de sanct Honorat, que un ray de flama li eyssia del cors, que si estendia entro al cel en forma de colompna.

Pueys non tardet gran temps que l domna si sentia
ensencha de son cors: domens qu'ella dormia
dins son palays ausor sotz palis de Suria,
vi una vesion de mot grant espavent:
eyssir vi de son cors una flama luzent
en forma de colompna, que tro al cel s'estent.
Lo rays d'aquesta flama an la bella clayror
venia tro en Espanha e la ley payanor
vincia et encaussava e gitava d'onor.
Et Andriox, lo reys, que era en Turquia,
pantayzet aquel ser que l dona s'ajassia:
una flama luzent del ventre li eyssia.
Et aquesta clardatz d'Espanha e d'Aragon
encaussava la seuta de Mahom lo gloton, (secta de Mahoma)
de tota payania tro a Montmelion.
En gran pensament son lo reys e la reyna
d'aquesta vezion e cascun s'atayna.
Non restet en lur terra ni devins ni devina,
l'uns non o dis a l'autre, en son cor o celava,
als savis de lur seuta cascuns o entervava.
D'aquesta vezion tot lo plus s'acordava
que Herenborc la reyna porta va un enfant
que de tota Castella e d'Espanha la grant
encaussava la seuta Mahom e Tervagant.
La bella Herenborc avia mot gran paor
que, si saupes lo reys la vezion maior,
fezes aucir l'enfant a mot gran dezonor.
Aras layssa lo reys la guerra de Turquia,
cavalca sas jornadas, tro que fom en Ongria,
e trobet qu'en palhola Herenborc si jassia.
Aliurada jasia d'un precios enfant,
net, de clara faysson e de belleza grant:
Andronic li mes nom lo reys, car l'amet tant.
Noyrissas fes venir e gardas li queria
que gardessan l'enfant, car gran paor avia
que per la vezion la mayre l'auciria.
Aras creys e meilhura Andronix lo plazens:
lo reys li fes venir escudiers e sirvens,
que trastotz sos plazers li aguessan prezens.
Pres de Nicomedia avia fach Constantis,
lo payre d'Andrioc, el forest, en jardis,
un gran palays rial, hon si noyr Andronis.
Andronix lo plazent s'es noyritz el palays,
de solas, de baudor a tant con volc e mays:
mays hanc non si donet a nulh malvays rellays.
Un dia s'esdevenc que Andronix lo plazens
manjava en la forest amb algun de sas gens,
c'uns cristians li venc e ques li humilmens:
"Almorna, filh de rey, mi fay far a ta gent
per Jesu Crist, lo rey de paradis plazent."
Tantost li fes donar trastot son compliment.
Enfans de pietat e de gran esperanza
es lo bels Andronix e de gran aondansa,
a paures vergonhos, a gent de malanansa.
Cant tornet al palays, el atrobet sa mayre,
la bella Herenborc, e dis li son veiayre.
"Car filh, que aves fach deforas el repayre?"
"Donna, venc de deport et ay vist un message
de Jesu Crist, lo rey, que es de gran parage.
Es el nostre cozins ni de nostre linhage,
aperten a mon payre ni a l'emperador?
Reys es de paradis, so dizon li pluzor."
"Bel filh," dis Herenborx, "ben parllas de folor.
Non plassa a Baffumet que cest Jesu Crist sia
emperayre ni reys ni de lur compagnia:
hom fom malauros, pendutz per sa folia.
Sels que crezon en el son fals galiador,
lebros e malanant e vivon a dolor:
trop si banhon en sanc de filh d'enperador."
Herenborc fom marrida e penset son afar,
con son fill Andronic non pogues atrobar
negun d'aquesta ley, an qui pogues parlar.
Comandament fom fach tantost de part lo rey
que totz homs que crezes en so que Jesus fey,
moris a mala mort ho renegues sa ley.
Ar moron cristians an tota lur companha:
per lo regne d'Ongria e per tota Alamanha
fan aucire los sancts tro en la gran Espanha;
quant Dieus lo glorios aparec verament
a tres verays cors sancts qu'estavan penedent
lonc temps el mar de Creta, en una isla plazent.
Aysso fom sanct Capracis, sanct Mayons, sanct Lions,
que de gran sanctitat eran e lums e fons;
mays plus complitz estava sanct Caprassis, le dons.
Aquests eran agut philozophe nomnat:
las riquezas del mont avian dezamparat,
amics foron de Dieu, plens de gran sanctitat.
"Anas," dis Jesus Crist, "lay en Nicomedia,
en la forest del rey tenes la drecha via:
trametray vos dos filhs d'Andrioc, rey d'Ongria,
e menares los en lay on aures mandat;
aquest eyssaussaran tota crestiandat."

San Honorato, Sanct Honorat, Arlés

//

Antoine Sardou, 1874, «La vida de sant Honorat, légende en vers provençaux, par Raymond Féraud, troubadour niçois du XIIIe siècle»

sábado, 24 de octubre de 2026

Biographies, Guillems de Capestaing + Peire Vidals + Bertrans de Born

Biographies des troubadours. 

I.

Guillem de Cabestaing. Li dous consire que m don’ amors soven,

Guillems de Capestaing si fo us cavalliers de l'encontrada de Rossilhon que confinava con Cataloigna e con Narbones. Mout fo avinenz hom de la persona e prezatz d'armas e de servir e de cortesia. Et avia en la soa encontrada una dompna que avia nom ma dompna Sermonda, moilher d'en Raimon de Castel-Rossilhon, qu'era mot rics e gentils e mals e braus e fers et orgoillos. E'n Guillems de Capestaing si amava la dompna per amor, e cantava de lieis e'n fazia sas cansons. E la dompna qu'era joves e gentils e bella e plaissenz si ll volia ben maior que a ren del mon. 
E fon dich a'n Raimon de Castel-Rossilhon. Et el, cum hom iratz e jelos, enqueric lo faich e saup que vers era, e fetz gardar la moilher fort. 
E quand venc un dia, Raimons de Castel-Rossilhon trobet passan Guillem de Capestaing ses gran compaignia, et aucis lo, e trais li lo cor del cors e 
fetz lo portar a un escudier a son alberc, e fetz lo raustir e far pebrada e fetz lo dar a manjar a la moilher. E quand la dompna l'ac manjat, en Raimons li dis aque el fo. Et ella, quand o auzi, perdet lo vezer e l'auzir; e quand ella revenc si dis: “Seigner, ben m'avetz dat si bon manjar que ja mais no n manjarai d'autre.” E qand el auzi so qu'ella dis, el correc 
sobre lieis ab l'espaza e volc li dar sus en la testa. Et ella s'en anet al balcon e se laisset cazer jos, e fon morta. La novella cors per Rossilhon e per tota Cataloigna qu'en Guillems de Capestaing e la dompna eran enaissi malamen mort, e qu'en Raimons de Castel-Rossilhon avia dat lo cor d'en Guillem a manjar a la dompna. Mout en fo grans dols e grans tristezza per totas las encontradas, e l reclams venc davan lo rei d'Aragon que era seigner d'en Raimon de Castel-Rossilhon e d'en Guillem de Capestaing. E venc s'en a Perpignan en Rossilhon, e fetz venir Raimon de Castel-Rossilhon denan si. E quan fo vengutz, si l prendre fetz e tolc li totz sos chastels e ls fetz desfar, e tolc li tot quant el avia, e lui en menet en preisson. Guillem de Capestaing e la dompna fetz penre e fetz los portar a Perpignan e metre en un monumen denan l'uis de la gleiza, e fetz desseignar desobre l monumen cum ill erant estat mort; et ordenet per tot lo comtat de Rossillon que tuit li cavalier e las dompnas lor venguesson far anoal chascun an; e'n Raimons de Castel-Rossilhon moric dolorosamen en la preison del rei d'Aragon.

(Vore Lo Decamerón en chapurriau, Guiglielmo Guardastagno + Guiglielmo del Rosselló)

COR DE MARE, noviala, Luis Arrufat Jarque, Vallchunquera, Valjunquera

II. 

Pierre Vidal. Peire Vidal, Vidals

Peire Vidals, si com ieu vos ai dig, s'entendia en totas las bonas domnas e crezia que totas li volguesson be per amor. E si s'entendia en ma domna n'Alazais, qu'era molher d'en Barral, lo senhor de Marselha, lo quals volia melhs a Peire Vidal qu'az ome del mon, per lo ric trobar e per las ricas folias que Peire Vidals dizia e fazia; e clamavan se abdui Rainier. E Peire Vidals si era privatz de cort e de cambra d'en Barral plus qu'ome del mon. E'n Barrals si sabia be que Peire Vidals se entendia en la molher, e tenia lo i a solatz e tuit aquilh qu'o sabion e si s'alegrava de las folias qu'el fazia ni dizia. E la domna o prendia en solatz, si com fazian totas las autras domnas, en que Peire Vidals s'entendia, e cascuna li dizia plazer e lh prometia tot so que lh plagues e qu'el demandava; et el era si savis que tot o crezia. E quan Peire Vidals se corrossava ab ela, en Barrals fazia ades la patz e lh fazia prometre tot so qu'el demandava. 
E quan venc un dia, Peire Vidals si saup qu'en Barrals s'era levatz e que la domna era tota sola en la cambra. Peire Vidals intra en la cambra e venc s'en al leit de ma domna n'Alazais e troba la dormen, et aginolha se davan ella e baizet li la boca. Et ela sentit lo baizar e crezet que fos en Barrals, e rizen ella se levet, e vit qu'el era l fols de Peire Vidal e comenset a cridar et a far gran rumor. E vengron las donzelas de lains, 
quant o auziron, e demanderon: "Quez es aisso?" E Peire Vidals s'en issit 
fugen, e la domna mandet per en Barral, e fetz li gran reclam de Peire Vidal, que la avia baizada; e ploran l'en preguet qu'el en degues penre venjansa. Et en Barrals, si com valens hom et adregz, si pres lo fait a solatz e comenset a rire et a repenre la molher, car ela avia faita rumor d'aisso que l fols avia fait: mas non la poc castiar qu'ela non mezes en gran rumor lo fait e cercan et enqueren lo mal de Peire Vidal, e grans menassas fazia de lui. Peire Vidals per paor d'aquest fait montet en una nau et anet s'en en Genoa. E lai estet tro que pueis passet outra mar ab 
lo rei Richart, que lh fo mes en paor que ma domna n'Alazais li volia far 
perdre la persona. Lai estet longa sazo, e lai fetz maintas bonas chansos, recordan del baizar qu'el avia emblat. E dis en una chanso que dis
"Ajostar e lassar,"
que de leis non avia agut negun guizardo: 
"mas un petit cordo;
si aigui, qu'un mati
intrei dins sa maizo
e lh baizei a lairo
la boca e l mento."
Et en autre loc el dis:
"Plus honratz fora qu'om natz,
si l bais emblatz mi fos datz
o neis autreiatz."
Et en autra chanso el dis:
"Be m bat amors ab las vergas qu'eu colh,
car una vetz en son reial capdolh
l'emblei un bais, don tan fort mi sove.
Ai! Tan mal viu qui so qu'ama no ve."
Aissi estet longa sazo outra mar, que non auzava venir ni tornar en Proensa. E'n Barrals que li volia aitan de be, com avetz auzit, si preguet tan sa molher, qu'ela li perdonet lo fait del baizar e lo i autreget en do. E'n Barrals si mandet per Peire Vidal e si l fes mandar gracia e bona volontat de sa molher, e que vengues a sa molher. Et el venc ab gran alegreza a Marselha, et ab gran alegreza fo receubutz per en Barral e 
per ma domna n'Alazais. E autreget li lo baizar en do qu'el li avia emblat, 
[e fo li tot perdonat.] don Peire Vidals fetz esta chanso que ditz:
[la qual vos auziretz.]

III. 

Bertran de Born. Ieu m’escondisc, dompna, que mal non mier ++


Ben avetz entendutz los mals qu'en Bertrans de Born remembret que l reis d'Arago avia fachs de lui e d'autrui. Et a chap d'una gran sazo, qu'el n'ac apres d'autres mals qu'el avia fachs, si lo lh volc retraire en un autre sirventes. E fo dich a'n Bertran qu'un chavalier avia en Arago, que avia nom (nEspanhols) n'Espanhols, et avia un bo chastel mout fort que avia nom Castellot et era proprietatz d'en Espanhol et era en la frontereza dels Sarazis, don el fazia gran guerra als Sarazis. E l reis si entendia mout en aquel chastel, e venc un jorn en aquela encontrada, e nEspaingnols si lh venc encontra per servir lo e per envidar lo al sieu chastel, e menet lo charamen, lui ab tota soa gen. E l reis, quan fo dedintz lo chastel, lo fetz penre et menar deforas e tolc li lo chastel. -
E fo vertatz que, quan lo reis venc al servizi del rei Henric, lo coms de Tolosa si l desconfis en Guasconha e tolc li be cinquanta chavaliers; e l reis Henrics li det tot l'aver que lh chavalier devian pagar per la reenzo, et el no l paguet, l'aver, als chavaliers, anz l'en portet en Arago. E lh chavalier eissiron de preiso e pagueron l'aver. - E fo vertatz qu'us joglars, que avia nom Artusetz, li prestet dos cens marabotis, e menet lo ben un an ab se e no lh en det denier. E quan venc un dia, Artusetz joglars si si mesclet ab un Juzieu, e lh Juzieu li vengron sobre e nafreron 
Artuset malamen, lui et un son conpanho. Et Artusetz e l companhs auciseron un Juzieu, don li Juzieu aneron e reclam al rei e pregueron lo qu'el en fezes vendeta e que lor des Artuset e l conpanho per aucire, e qu'ilh li darian dos cens marabotis. E l reis los lor donet amdos e pres los dos cens marabotis. E lh Juzieu los feiron ardre lo jorn de la Nativitat de Crist, si com dis Guilhems de Bergueda en un sieu serventes dizen en el mal del rei:
“E fetz una mespreiso
don hom no l deu razonar,
que l jorn de la naissio
fetz dos crestias brusar:
Artus ab autre son par,
e no degra aissi jutjar
a mort ni a passio
dos per un Juzieu fello."
Don us autre, que avia nom Peire joglars, li prestet deniers e chavals, et aquel Peire joglars si avia grans mals dichs de la vielha reina d'Englaterra, la quals tenia Font-Ebrau, que es una abadia, on se rendon totas las vielhas richas. Et ela lo fetz aucire per paraula del rei d'Arago.
E totz aquestz laitz fachs remembret en Bertrans de Born al rei d'Arago en aquest sirventes que dis:
los cendatz grocs, indis" et cetera.
___
Lo reis Henrics d'Englaterra si tenia assis en Bertran de Born dedintz Autafort e l combatia ab sos edificis, que mout li volia gran mal, quar el crezia que tota la guerra que l reis joves, sos filhs, l'avia facha, qu'en Bertrans la lh agues facha far, e per so era vengutz denan Autafort per lui deseretar. E l reis d'Arago venc en l'ost del rei Henric denan Autafort. E quan Bertrans o saup, si fo mout alegres que l reis d'Arago era en l'ost, per so qu'el era sos amics especials. E l reis d'Arago si mandet sos messatges dintz lo chastel, qu'en Bertrans li mandes pa e vi e charn, et 
el si l'en mandet assatz. E per lo messatge per cui el mandet los presens, el li mandet pregan qu'el fezes si qu'el fezes mudar los edifizis e far traire en autra part, que l murs on ilh ferian era tot rotz. Et el, per gran aver del rei Enric, el li dis tot so qu'en Bertrans l'avia mandat a dir. E l reis Henrics si fetz metre dels edifizis plus en aquela part on saup que l murs era rotz, e fo lo murs ades per terra e l chastels pres.
E'n Bertrans ab tota sa gen fo menatz al pavilho del rei Henric, e l reis lo 
receup mout mal, e l reis Henrics si lh dis: "Bertrans, Bertrans, vos avetz dich que anc la meitatz del vostre sen no us ac mestier nuls temps; mas sapchatz qu'ara vos a el be mestier totz." "Senher," dis en Bertrans, 
“el es be vers qu'ieu o dissi, e dissi be vertat." E l reis dis: "Ieu cre be qu'el vos sia aras falhitz." "Senher" dis en Bertrans, “be m'es falhitz."
"E com?" dis lo reis. "Senher," dis en Bertrans, “lo jorn que l valens joves reis, vostre filhs, morit, ieu perdei lo sen e l saber e la connoissensa."
E l reis, quant auzit so qu'en Bertrans li dis en ploran del filh, venc li grans dolors al cor de pietat et als uolhs, si que no's poc tener qu'el no 
pasmes de dolor. E quan el revenc de pasmazo, el crida e dis en ploran: "En Bertrans, en Bertrans, vos avetz be drech et es be razos, si vos avetz perdut lo sen per mo filh, qu'el vos volia mielhs que ad home del mon. Et ieu, per amor de lui, vos quit la persona e l'aver e l vostre castel, e vos ren la mia amor e la mia gracia, e vos do cinc cens marcs d'argen per los dans que vos avetz receubutz." E'n Bertrans si lh chazet als pes, referen li gracias e merces. E l reis ab tota la soa host s'en anet.

Raimon Vidal, nouvelle. So fo el temps c'om era jais

Raimon Vidal, nouvelle.

2. Raimondo Vidal. Las razos de trobar. Raimons Vidals

So fo el temps c'om era jais
e per amor fis e verais
e cuendes e de bon escuelh,
qu'en Lemozi, vas Essiduelh,
ac un cavalier mout cortes,
adreg e franc e gent apres
e a totz afars pro e ric;
e car son nom ades no us dic,
estar m'en fa so, car no l sai
e car el en sa terra lai
no fon ges dels baros maiors,
per que sos noms non ac tal cors
coma de comte o de rei.
Per so us dic que non fon, so crei,
senher mas d'un castel basset;
mas nobles cors, que mans en met
de bas loc en ric et en aut,
li donet que saup far azaut
e d'avinen tot cant anc fetz,
a totz sos jorns: e qu'en diretz?
que tant puget per galhardia
per pretz e per cavalairia
e per armas e per servir
c'a totz si fetz mil tans grazir
que baros qu'en la terra fos,
vas qu'el sera de companhos
menet soven e voluntiers.
Tant ac de covinens mestiers
que cavaliers fon, pro e bo,
qu'en la terra non ac baro,
a qui taisses, que de bon grat
no l fezes de sa cort privat
e poderos ab lui ensems.
E membra m be qu'en cellui temps
que l cavaliers fon pros aissi
ac una domn' en Lemozi,
valent de cors e de paratje, 
e ac marit de senhoratje
e d'onor ric e poderos.
Mout fo l cavaliers coratjos
que celei amet per amor.
E la domna, que de valor
lo vi aital e de proeza,
anc no i volc gardar sa riqueza,
ans lo retenc lo premier jorn;
qu'en Bernartz dis de Ventadorn:
"Amors segon ricor no vai."
E doncx no us cuiatz vos, de lai
cant el se senti retengutz,
c'adoncx fos plus aperceubutz
e plus jais que dabans non era?
Si fo, e de melhor manera
valens e plus abandonatz.
Car bon' amors fug als malvatz
e dona s als bos metedors.
E domn', ab cui treva valors
e val sabers e conoissensa,
com auza far desconoissensa
ni drut recrezen per aver
ni tal que ja non aus parer
ni en cort venir ni anar!
Sabetz, cal drut deu domna far
que per pretz vol menar joven?
Adreg e franc e conoissen,
ardit et en cort prezentier,
e gart, cant penra cavalier
a si servir, que sieus paresca
e qu'e s'amor melhur e cresca,
car aissi l pot far de paratje:
c'anc malvatz no fo de linhatje
ni hom galhartz de vilania;
car lai on valors ven e tria
ven paratjes, e de lai fui
on paubres cors soven s'adui,
que mans n'a faitz bas d'autz baros.
E per so dis en Perdigos:
"En paratje non conosc ieu mai re
so mas que mais n'a cel qui mielhs se capte."
E cascus pot saber qu'es dreitz.
E per so l cavaliers adreitz,
on ricx cors noiric cortezia,
can vi c'a si dons non tanhia
per paratje ni per ricor,
volc enantir tan sa valor
c'ab lieis s'engales pauc o mout.
E non estet en lei de vout
vestitz, ni patz a una part,
ans se carguet guerr' e regart
e fetz per sos vezis assautz,
aisi com dis en Raimbautz: - 
e cels que m vol auzir m'escout -
"Per midons ai cor estout
et humil e baut;
e s'a lieis no fos d'azaut,
ieu m'estera en loc de vout,
e d'als no pensera mout,
mais manger' e tengra m caut
et agra nom Raimbaut."
No volc aver nom Raimbaut
lo cavaliers, mas bon e bel.
E la domna, per far cembel
a la gent que vai devinan,
volc lo sofrir a son deman
e c'om plus bas no ill en dones,
car greu er pros domna c'ades
calque drut hom no ill en devi.
E si no n voletz creire mi,
auiatz d'en Miravalh qu'en dis,
que mai saup d'amor que Paris
ni hom c'anc auzissetz comdar:
"Sabetz, per que deu domn' amar
tal cavalier que l sia onors:
per paor de mals parladors,
c'us non la'n puesc' ocaizonar
d'aiso c'ad onrat pretz s'atanh;
quar plus en bon' amor s'enpren,
nulhs hom no m pot pois far crezen
que ves autra part se vergonh."
Aisi m par issida del ponh
a malparliers domna prezans.
Enaissi l tenc mai de set ans
la domna l cavalier que us dic,
que pres del sieu e que l sofric
son deman e que la preies,
et qu'ella l donet que portes
anels e manjas per s'amor.
Adenan, un jorn de Pascor,
c'aisi servia l cavaliers,
anet, car n'era costumiers,
vezer si dons en son repaire,
e si us cuiatz qu'ella l saup faire
tot cant a bel solatz cove,
ja non cug que i falhatz en re;
c'anc domna mielhs no s'en captenc.
E l cavaliers, sempres que venc,
josta lieis s'anet asezer;
e no foron mas can plazer
las premieiras novas d'abdos.
Mais cel qu'en era bezonhos
e per sobramor apensatz,
co hom cortes et ensenhatz
a si dons deu far, li comensa
l'amor e la long' entendensa
qu'en lieis a fag' e l long servir,
e com li deu tostemps grazir
lo ben e l'onor qu'en lui es;
car be sap e conois manes
que per lieis l'es tot avengut;
e si l tenia en loc de drut
a son jazer ni per privat,
no s cuia que i agues peccat
ni facha nulha leugaria:
e quar lo l dis, per merce l sia,
que non li o torn a nulh mal,
c'amors l'en fors', e no n pot al,
e pois totz jorns pot auzir dire
qu'el mon non a tan greu martire
com lonc esperar, qui l sec fort.
Aisi no l respos nulh conort
la domna, mas iradamens:
"Per Dieu," fai s ela, "malamens
ai messa l'amor que us ai facha,
c'aital anta m'avetz retracha
ni us pensetz anc c'ab mi us colgues.
Non aviatz pro que us ames
e us tengues per mon cavalier?
A mi m'en torn que mal m'en mier;
que per vos n'ai laissatz mans ricx:
mais en Bernartz, lo fis amicx,
o dis, so sabetz, qu'ieu o sai:
"Totz m'en desconosc, tan be m vai,
e s'om sabia, en cui m'enten!"
Tan n'ai fag per ensenhamen
que totz vos n'etz desconogutz.
Aisi, quar voletz esser drutz,
vos tuelh mo solatz e m'amor,
e pensatz de conquerr' alhor
domna, c'ab se vos denh colgar:
c'ab mi non podetz mai trobar
esmenda, patz ni fi ni treva."
Ab tan dejosta lui se leva
cais c'als autres vol far solatz.
E l cavaliers remas iratz,
pensius, e tenc son cap vas terra,
qu'es per amor en manta guerra
ab mant pensamen enoios.
Era s penet, car fon cochos
vas si dons tan de dir son cor,
e maldis celui qu'a nulh for
amet anc, car tot cant avia
fag en set ans, pert en un dia,
ses forfag, e no sap per que. -
En la sala, que be m sove,
on aiso fo c'a celui peza,
ac una donzela corteza,
nepta fo l senhor del castel;
azaut cors ac e gent e bel
e jove; que non ac vint ans.
E aperceup be per semblans
e per fag las novas d'abdos,
e vi l cavalier consiros
per la domna que s'en levet,
e penset, c'anc sol no i ponhet,
c'auzit ac so que no l fon bo.
Ves lui s'en va per occaizo
d'aver solatz, e l cavaliers,
des que la vi, mot voluntiers
josta si li fetz bel estatje,
com a donzela d'aut paratje
deu hom far, cant es ric' e bela. -
Aisi co hom se renovela
solatz per traire cor d'autrui
li vai dizen tan que l'adui
en las novas c'auzir volia.
E l cavaliers li dis: "Amia,
car conosc, que de vos no m gart,
ans car semblatz de bona part
e tals cui no tanh malvestatz,
vos dirai, e sia n celatz,
de vostra domna co m n'es pres;
ieu cug que tant avetz apres,
non per jorns, mas per plan coratje,
que ben sabetz que per paratje
ni que m cuges esser sos pars
non amei, - e sia'n cuiars
eissitz - vostra domn'a mos jorns;
mas amors, que non es sojorns
celui que vol trop aut amar,
la m fetz tan soven remembrar
que mal mon grat lo i aic a dir.
E car anc m'o volc acuilhir
qu'eu la preges, no i gardei re
a lieis servir, ni mal ni be,
ni tort ni dreit, cals que il plagues;
e membra m be, cals c'o disses,
e cug fos n'Arnautz de Maruelh
que mai saup qu'aicel de Nantuelh
d'amor ni d'autre al mieu albir: 
"E can me pes cals es que m fa languir,
consir l'onor et oblit la foldat
e fug mo sen e siec ma volontat."
Aisi m'a volers enganat
e fag amar set ans en van:
eras, can cugei penre plan
e leu so c'avia servit,
es m'avengut so c'ai auzit,
que dis en Folquetz l'amoros:
"Per qu'er peccatz, amors, so sabetz vos,
si m'aussizetz, pus vas vos no m'azire;
mas trop servirs ten dan mantas sazos,
que son amic en pert hom, so aug dire;
qu'ie us ai servit et encar no m'en vire:
mais car sabetz qu'en guizardo enten,
ai perdut vos e l servir eissamen." 
"Aiso no m par del vostre sen,"
dis la donzela, "bels amicx:
assatz toccatz de bas aficx,
vas que de cor semblatz azautz.
Auzatz so qu'en dis en Guirautz
que mai saup d'amor que Tristans:
"E com ja semblari' enjans
aitals balans
c'om ben ames e no sofris!"
E car ma domna no s'en ris
al premier mot e no us dic oc, 
per so us cuiatz que us torn en joc
vostr' afar ni us datz consirier.
E d'en Guillem de san Desdier
qu'en dis, non auzitz anc parlar?
"E cels qu'obra d'amor sap far
jes per un mot no s desesper;
car bona domna son voler
cela soven per essaiar."
Voletz n'en mon conselh estar
o non?" "Oc ieu mout voluntiers,
amiga," dis lo cavaliers,
"e prec vos que m'en conselhetz."
"Ades vuelh doncx que us remembretz
aquesta cobla per intrar,
c'auzitz a'n Guillem Ademar
mantas vetz dir et en mans locx:
“E fara m canezir a flocx,
si no m socor enans d'un an,
car ja dizon que m van brulhan
canetas, e no m sembla jocx:
e si m fai joven canezir,
tot canut m'aura, can que tir,
car bos esfortz malastre vens.
Et a vos remembr' eissamens
aquesta qu'es entre nos ams:
“E cuiatz qu'aisso sia clams
ni que m'en rancur? Non fatz jes;
tota ma rancura es merces,
si be s passa l ditz lo garans;
no sui clamans;
mas be volria ela s chauzis
que no falhis,
tan es adrecha e benestans,
que l maier pans
del pretz caira, si no l soste vertatz,
e sera greu us fis cors ves dos latz."
Ab aital cor vuelh que siatz,
amicx," la donzela respon.
"Et ieu, per lo senhor del mon."
"Car dolors es d'ome que ama,
ab midons, e si tot s'en clama,
no vo n cal, qu'ieu vo n serai bona.
Mas de mieg jorn ad ora nona
es, e vos remanretz aisi;
e non laissetz c'al bo mati,
ans que us movatz ni l cautz s'espanda,
non tornetz a vostra demanda,
aisi co fis amicx deu far;
car ben leu per vos essaiar
o car no i venguetz de sazo
avetz trobat aital de no;
e deu s'en melhurar, so cug;
e dirai vos so que jes tug
no us sabrian dir, si m n'esvelh,
qu'en dis en Guirautz de Bornelh,
e membre us afortidamen:
"Qu'en patz e sufren
vi ja que m jauzira
d'un' amor valen,
si leugeiramen,
per fol sen savai,
no m fezes esglai
so que m'aiudera,
si n fos veziatz;
e feichi m iratz;
per c'autre senatz,
quan m'anei tardan,
poins e pres enan.
E pois sofertera
maiors tortz assatz,
quan m'en fui lunhatz
e fui n esfreidatz;
per que us prec e us man
que sofratz aman.
Be m platz que ill aman
amon soffertan;
Car cil venceran
que be sofriran."
E vos, que avetz sufert tan,
non o perdatz per sol un ser." -
Aisi l fe la nueg remaner
la donzela, cui Dieus ampar.
E non oblidet c'al colgar,
cais qui s vai d'autr' afar parlan,
a si dons non demandes tan
qu'en las novas la fetz venir.
Mas cela que s'en pres albir
aissi com s'era trop sabens
leva la ma, fier l'en las dens
que l sanc li'n fetz issir manes.
"Vai," fai s ela, "maldicha res,
vils senes sen, que vos m'auses 
parlar de tal causa, c'ades
non o compresets ses devet."
E la donzela s'en calet
e tenc se per envilanida
e dis qu'anc mala fo ferida,
que sa domna re non auzi.
Aisi remas tro al mati
que tug levan per la maiso.
E l cavaliers, can vic sazo
c'a si dons degues mai plazer,
josta lei s'anet assezer,
e tornet li a son deman:
mas no l'en calc anar enan;
c'al comensar auzi tal re
que per tot cant hom el mon ve
non ausera mai dir un mot
mai sol aitan, e fon fag tot,
com cels c'apenas s'asegura:
"Cortezia non es als mas mesura,
e vos, amors, no saupes anc que s fos;
per qu'ieu serai tan plus cortes que vos,
c'al maior brui celarai ma rancura."
“E vos o faitz, qu'ieu no n ai cura
mas que denan mi vos ostetz,"
dis la domna, "e que pensetz
d'autre vostr' afar per ja mais."