Mostrando las entradas para la consulta environ ordenadas por relevancia. Ordenar por fecha Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta environ ordenadas por relevancia. Ordenar por fecha Mostrar todas las entradas

sábado, 19 de septiembre de 2026

Vira, Viril, Viron, Viro, Environ, Enviro, Eviron, Vironar, Avironar, Environar, Esvironar, Revironar - Revidar

Vira, s. f., vire, flèche, dard.
Porta son carcaysh
E l' arc tes am la vira.
Leys d'amors, fol. 27.
Porte son carquois et l'arc tendu avec la flèche.
ESP. Vira. (chap. Vore Saeta, Flecha.)

Flecha, s. f., flèche, dard.

Viril, adj., lat. virilis, viril.
La extremitat del membre viril. Trad. d'Albucasis, fol. 30.
(chap. La extremidat del membre viril : lo capullo, lo prepussio de la sigala. 
L'extrémité du membre viril.
CAT. ESP. PORT. Viril. IT. Virile. (chap. Viril, virils.)

Ignacico Sorolla Vidal, Natxo Sorolla Mela, sossiollingüista, Penarroija de Tastavins, xarxes.wordpress.com

Viron, Viro, prép., environ, autour, entour, vers.
Voyez Denina, t. II, p. 313.
Jamais d' armas ni d' amor
Non parlara hom viron lor.
Bertrand de Born: Rassa tan.
Jamais d'armes ni d'amour on ne parlera autour d'eux.
Nuls, qu' es covert viron sa fi, no s deu desesperar. Trad. de Bède, fol. 51. 
Nul, qui est converti vers sa fin, ne doit se désespérer.
- Adv. comp. Autour, à l'entour.
Ayga sensa terra essucha al viron.
Trad. du Tr. de l'Arpentage, part. 1, ch. 32.
Eau sans terre sèche à l'entour.
E motas de partidas i vengon d' a viron. Guillaume de Tudela.
En de nombreuses parties y viennent d'à l'entour.

2. Environ, Enviro, Eviron, adv., environ, autour, tout autour.
L' aigua de sos huels environ
Ha banhat tot lo paymen.
V. de S. Honorat.
L'eau de ses yeux autour a baigné tout le pavé.
Son de fer e d' acer tuit lassat environ. Guillaume de Tudela.
Ils sont de fer et d'acier tous lacés autour.
Tuit en son enluminat
Cels que l' anavon environ. 
Roman de Jaufre, fol. 81.
Tous en sont illuminés ceux qui lui allaient autour.
Adv. comp. Un bosson
Que noit e jorn tabusta sus el mur d' environ. Guillaume de Tudela.
Un bélier qui nuit et jour frappe sur le mur à l'entour.
A penas vezer la poyran
Aycels que d' eviron seran.
Trad. de l'Évangile de Nicodème.
A peine pourront la voir ceux qui seront à l'entour.
Li borges se clavo d' eviro.
Bertrand de Born: Pus Ventedorn.
Les bourgeois se retranchent tout autour.
Prép. comp.
En breu aura environ de VII anz
Que m fetz amar tan fort senes mezura.
G. Faidit: Molt a poinat (ponhat).
Dans peu il y aura environ de sept ans que vous me fîtes aimer si fort sans mesure.
ANC. FR. Li chien li viengnent environ
Qui le pain li tolent des mains.
Roman du Renart, t. II, p. 22.
Environ de ladite demoiselle de Bourgogne estoit parlé de plusieurs mariages pour elle. Comines, liv. I, p. 357.
Voyez Tornar.

3. Vironar, v., faire le tour, environner.
D' aquel' ayga covenc tastes,
Joseph, e l' autar virones.
Trad. d'un Évang. apocr.
De cette eau il convient que vous tâtiez, Joseph, et que (de) l'autel vous fassiez le tour.
Part. pas. fig. Li faillimen vironat de follia
D' un croi marques.
Lanfranc Cigala: Estiers mon.
Les fautes environnées de folie d'un méchant marquis.

4. Avironar, v., entourer, environner.
Tan com la mars avirona.
P. Raimond de Toulouse: Pos lo prims.
Autant comme la mer environne.
Part. pas. An la trapa avironada
Per terra e per la mar salada.
V. de S. Honorat.
Ils ont la trappe environnée par terre et par la mer salée.
ANC. FR. Se logièrent en l'autre rive pour miex avironner la montaigne.
Chr. de Fr. Rec. des Hist. de Fr., t. V, p. 303.
Tot si con la mers avirone. Roman del conte de Poitiers.
Moult fu bien d'éve avironez. Roman du Renart, t. II, p. 327.
Espée très bele... avironnée de la force nostre Seignour.
Chr. de Fr., Rec. des Hist, de Fr., t. V, p. 303.

5. Environar, v., faire le tour, environner.
Set vetz l' autar environava. Trad. d'un Évang. apocr.
Sept fois (de) l'autel faisait le tour.
Part. pas. Eran entorn environadas de peyras presiosas. Philomena.
Étaient autour environnées de pierres précieuses.
ANC. CAT. Environar. (chap. Rodejá, rodechá; voltá.)

6. Esvironar, v., environner, entourer.
De la mar que esvirona la terra. Trad. de Bède, fol. 47.
(chap. Del mar que rodege o rodeche - volte - la terra.)
De la mer qui environne la terre.

7. Revironar, v., environner, entourer, dérouler, envelopper.
Us cercles, dichs zodiacus,
Lo cel entorn revirona.
Brev. d'amor, fol. 26.
Un cercle, dit zodiaque, le ciel autour environne.
Fig. D' un pessamen qu' el cor mi revirona.  
Giraud du Luc: Ges sitot.
D'un penser qui le coeur m'entoure.
Se revirona tot entorn. Brev. d'amor, fol. 78.
Se déroule tout autour.
Part. pas. De mot grans mons et boscagges per totas partidas revironada.
Eluc. de las propr., fol. 166.
De nombreux grands monts et bocages par toutes parties environnée.

8. Revironda, s. f., circonférence.
Entorn la revironda
A mes la mar prionda.
P. Cardinal: Sel que fes tot.
Autour de la circonférence il a mis la mer profonde.

9. Virar, v., virer, tourner, retourner, détourner.
La roda que s deu virar. Liv. de Sydrac, fol. 134.
(chap. La roda que 's deu virá : girá.)
La roue qui se doit tourner.
Qui ns poira la peira virar. Brev. d'amor, fol. 174.
Qui pourra nous retourner la pierre.
Adoncx me torn e m volv' e m vir.
Arnaud de Marueil: Dona genser.
Alors je me tourne et me roule et me vire.
Com la flors qu' om retrai 
Que totas horas vai
Contra 'l soleill viran.
Peyrols: D' un sonet.
Comme la fleur qu'on rapporte qui toujours va vers le soleil tournant.
Fig. Qu' un pauc ves mi lo sieus coratge vires.
Arnaud de Marueil: Belh m' es lo.
Qu'un peu vers moi le sien coeur tu tournes.
No m virarai ja alhors.
Giraud le Roux: A la mia.
Je ne me tournerai jamais ailleurs.
- Changer.
Janglador
Solon virar joi en plor.
B. Zorgi: L' autr' ier.
Les médisants ont coutume de tourner joie en pleur.
Loc. Si que a totz fis las testas virar.
Rambaud de Vaqueiras: Honrat marques.
Tellement qu'à tous je fis les têtes tourner.
Per qu' ieu alhors non puesc virar mon fre.
Pons de Capdueil: Humils e fis.
C'est pourquoi ailleurs je ne puis tourner mon frein.
Al mieu tort me viret l' escut.
Rambaud d'Orange: Er quan s' embla.
A mon détriment elle me tourna l'écu.
Plus soven no s vira mos escutz
Lai ves Arles.
Bertrand d'Allamanon: Ja de chantar.
Plus souvent ne se tourne mon écu là vers Arles.
Que viresson lor guerra en autra fuelh
Contra la gen que nostra lei non cre.
P. Vidal: Si col paubres.
Qu'ils tournassent leur guerre en autre feuille (d'autre sens) contre la gent qui notre loi ne croit pas.
Prov. La lenga vir on la dent mi fa mal.
Hugues de l'Escure: De motz.
La langue je tourne où la dent me fait mal.
Part. pas. Ten los huels viratz vas lo pais
On ilh estai.
Giraud de Borneil: Ar ai gran.
Je tiens les yeux tournés vers le pays où elle est.
Brandis la bona lansa, e a 'l caval virat. Roman de Fierabras, v. 272.
Brandit la bonne lance, et a le cheval tourné.
Sos coratges
L' es viratz d' autre taill;
E 'l coms no n' es d' un aill
Cregut.
Rambaud de Vaqueiras: Leu sonetz.
Son coeur lui est tourné d'autre manière; et le comte n'en est pas d'un ail accru.
ANC. FR. Lors vira et tallona sa mule.
Histoire de Jehan de Saintré, t. III, p. 615.
Je ne fay dans le lict que virer et tourner. Ronsard, t. II, p. 886.
Tant ont par els dui chevalchié
Et tant viré é tant espié.
Roman de Rou, v. 12133.
Voyez Regir.
ESP. PORT. Virar. (chap. Virá, girá, torná, tombá.) 

10. Revirar, v., tourner, retourner, détourner.
Tro qu' en una ombreira
Reviriey mos huelhs alhor.
Joyeux de Toulouse: L' autr' ier el.
Jusqu'à ce qu'en une ombrière je détournai mes yeux ailleurs.
Fig. I son cregut enjan tant e no fes
Qu' an revirat vas totas partz lor gir.
Aimeri de Peguilain: Totas honors.
Y sont accrues tromperies et non foi tant qu'elles ont tourné vers toutes parts leur tournoiement.
ANC. FR. Qui vous fait ainsinc sospirer
Et tressaillir et revirer.
Roman de la Rose, v. 16606.

11. Revirol, adj., tournoyant. 
Pus la fuelha revirola
Vei de sobr' els sims chazer.
Marcabrus: Pus la fuelha.
Puisque la feuille tournoyante je vois du haut des sommets cheoir.

12. Revidar, v., repousser, culbuter.
Part. pas.
Li Frances los an am lors brans revidatz,
Que, per forsa, los an un arpen reculatz.
Roman de Fierabras, v. 446.
Les Français les ont avec leurs glaives repoussés, vu que, par force, les ont un arpent reculés.

viernes, 31 de julio de 2026

Tornar, Tornalhar, Torn, Tor, Torna, Tornadis, Tornier, Torner, Tornada - Vistornar

Tornar, v., lat. tornare, tourner, faire un mouvement circulaire.
Voyez Denina, t. III, p. 82; t. II, p. 313.
Adoncx me torn e m volv e m vir.
Arnaud de Marueil: Dona genser.
Alors je me tourne et me roule et me vire.

Puigdemont, Waterloo, Napoleón, pañales

- Retourner, revenir.
Si jamais era en Suria,
Ja Dieus no m' en laisses tornar.
B. de Ventadour: En abril.
Si jamais j'étais en Syrie, que jamais Dieu ne m'en laissât retourner.
Perditz jove que volar
No sap ni a cluza tornar.
(chap. Perdiu jove (perdigana) que volá no sap ni al niu torná.)
Deudes de Prades, Auz. cass.
Perdrix jeune qui voler ne sait ni à nid retourner. 
Falco torna vays elh, e va li donar tan gran colp. Philomena.
Falco retourne vers lui, et va lui donner si grand coup.
Alquant s' en tornent aval arrenso. Poëme sur Boèce.
Quelquefois s'en retournent en bas en arrière.
- Détourner.
D' omes sofraitos non tornar tos oils. Trad. de Bède, fol. 66.
D'hommes souffreteux ne pas détourner tes yeux.
- Devenir, se changer, redevenir.
Si per penher e per forbir
Podion pus joves tornar.
Le Moine de Montaudon: Autra vetz. 
Si par le peindre et par le nettoyer elles pouvaient plus jeunes redevenir.
Sa beutatz
Fai 'ls fols e 'ls fatz
Tornar senatz.
Raimond de Miraval: Ara.
Sa beauté fait les fous et les extravagants redevenir sensés.
Lo pans torna vera carn. V. de S. Honorat.
(chap. Lo pa se torne vera carn; se convertix en carn verdadera o vera.)
Le pain devient vraie chair.
Aigua que sol far son cors...
Per destorser torna escuma.
Deudes de Prades, Auz. cass.
L'eau qui a coutume de faire son cours... pour (se) détourner elle devient écume.
Aissi torna 'l fuecx en cendre.
B. de Ventadour: Leu chansoneta.
Ainsi le feu se change en cendre.
Fig. Pos amors tornet en leuzaria.
G. Faidit: Chant e.
Depuis qu'amour tourna en légèreté.
- Ramener, reconduire.
Quar vos y volgra tornar.
T. de B. de Ventadour et de Gui d'Uisel: Qui.
Parce que je vous y voudrais ramener.
Fig. Per pretz, qu' es faiditz,
Aculhir e tornar,
Me cuyei trebalhar.
Giraud de Borneil: Per solatz.
Pour accueillir et ramener mérite, qui est banni, je pensai me tourmenter.
- Rendre, faire devenir, changer.
Lingostas e rosilh
Que tornavan los blatz plus vermeilhs que bresil.
V. de S. Honorat.
Langoustes et rouille qui tournaient les blés plus vermeils que brésil.
Fig. Mi tornas mon joi sus de jos. 
Gavaudan le Vieux: Dezemparatz.
Vous me tournez ma joie dessus dessous.
Pus mi tornetz vostr' oc en no.
Deudes de Prades: Pus merces.
Depuis que vous me tournâtes votre oui en non.
- Remettre, replacer, rétablir.
Lo nas li torniest en la cara. V. de S. Honorat.
(chap. Lo nas li vas torná a la cara.)
Le nez vous lui replaçâtes en la face.
En ta postat lo tornaria. Titre de 1139.
(chap. En ta potestat lo tornaría. Chapurriau del añ 1139.)
En ta puissance le remettrait. 
Loc. Quan son nebot vi tornar en esfrey.
Bertrand de Born: Pus li baron.
Quand il vit son neveu tourner en effroi.
Ja hom no pogra pessar
Res que a vos tornes a dan.
B. de Ventadour: Quant erba.
Jamais on ne pourrait penser rien qui à vous tournât à dommage.
En devetz ben l' afan soffrir
E 'ls Sarrazis tornar atras.
Marcabrus: Emperaire per.
Vous devez bien en souffrir la peine, et les Sarrasins tourner arrière.
S' anc fezem per negun temps folhor
Ni lunha re qu' a luy sia pezan,
Enqueras tot nos tornara denan,
Segon qu' aug dir a quascun confessor.
R. Gaucelm: A Dieu.
Si oncques nous fîmes par nul temps folie ni nulle chose qui lui soit désagréable, encore il nous mettra tout devant, selon que j'entends dire à chaque confesseur. 
Subst. Al anar suy ieu cochos,
Mas al tornar com seria?
Cadenet: Amors e com.
A l'aller je suis pressé, mais au retourner comment serais-je?
Loc. prov. Qui torn' a maison non fuich.
(chap. Qui torne a casa no fuch. Se referíe a Carlitos Puigdemont.)
Torcafols: Cominal en.
Qui retourne à la maison ne fuit pas.
Part. pas. Totz lo mons es tornatz en nien.
Pons de Capdueil: De totz caitius.
Tout le monde est tourné en néant.
Ar sui d' aut en bas tornada. 
Cadenet: S' anc fui.
Maintenant je suis de haut en bas renversée.
- Faire au tour.
Part. pas. fig. Tal vos a Dieus tornat
C' anas co escut e lansa.
Cominal: Comtor d'Apchier. 
Tel Dieu vous a tourné que vous allez comme écu et lance.
ANC. FR. Si les chascièrent çà et là, mais ils s'en tornèrent, car il anuitoit.
Anc. trad. des Livres des Macabées, fol. 187.
A cel turner asez en pristrent.
Li dus es là torné, mult crein k'il ne foleit.
Roman de Rou, v. 6777 et 2668.
Qui tournent les guérets pleins de ronces sauvages. Ronsard, t. I, p. 590.
Voyez Azir, Cald, Caler, Canal, Corda, Digne, Freior, Gast, Plazer, Quatre, etc.
CAT. ESP. PORT. Tornar. IT. Tornare. (chap. Torná, tornás: yo me torno, tornes, torne, tornem o tornam, tornéu o tornáu, tornen; tornat, tornats, tornada, tornades; tornaré; tornaría; si yo tornara. Tórnay! : Torna hi!)

2. Tornalhar, v., tournailler, tournoyer, biaiser.
A penas vey pastoret non tornalh.
P. Vidal: Ma voluntatz.
À peine je vois pastoureau qui ne biaise.

3. Torn, Tor, s. m., du lat. tornus, tour, révolution.
Pel torn del firmamen que no fina de torneiar en tot lo mon, ni ja no finara ni cessara de son torn faire. Liv. de Sydrac, fol. 55.
Par la révolution du firmament qui ne discontinue de tournoyer en tout le monde, ni jamais ne discontinuera ni cessera de sa révolution faire.
- Retour, réapparition.
La doussor qu' ieu mov del torn del an.
Bertrand de Born: Quan la novella.
La douceur que je ressens du retour de l'an.
Sia guarnitz
Del torn, si Dieus l' aizitz.
G. Faidit: Era nos sia.
Que je sois disposé pour le retour, si Dieu l'accueille.
- Retrait, terme de jurisprudence.
Per torn ni per covent volra cobrar... la terra... venduda.
Statuts de Cahors, de 1212.
Par retrait et par convention voudra recouvrer... la terre... vendue.
- Tour d'adresse.
De tor en tor 
Sauta e cor.
Giraud ne Calanson: Fadet joglar.
De tour en tour saute et court.
- Rempart, mur de circonvallation.
Aissi o dis lo proverbis:
Dona de bel entorn
Es pus perilhosa que balesta de torn.
V. et Vert., fol. 18.
Ainsi le dit le proverbe: Dame de bel entour est plus dangereuse que baliste de rempart.
Lo torn de Rossilho no t' es salutz. Roman de Gerard de Rossillon, fol. 12.
Le rempart de Rossillon ne t'est pas salut.
Loc. Cascuns m' en vai de torn.
G. Raimond de Gironelle: La clara lutz.
Chacun m'en va (doit) de retour.
Non si parti de vos un torn; 
Ab vos sojorna nueg e jorn.
Arnaud de Marueil: Dona genser.
Ne se sépara de vous un instant; avec vous il séjourne nuit et jour.
Adv. comp. Quan ven ch' el fo veil, pauc anava a torn.
V. de Ferrari de Ferrare.
Quand il advint qu'il fut vieux, il allait peu à l'entour.
De torn mi vai e de viro
Foudatz.
Giraud de Borneil: Un sonet.
Folie me va de tour et d'environ (tout à l'entour).
Prép. Son torn lo lieg vengut corren.
Tuit se joston, per auzir,
Torn lo rei.
Roman de Jaufre, fol. 46 et 34.
Sont autour du lit venus en courant.
Tous se groupent, pour entendre, autour du roi.
CAT. Torn. ESP. PORT. IT. Torno. (chap. Torn, torns; en torn : al voltán, en rogle, rogles.)

4. Torna, s. f., retour, restitution, riposte, revanche, résistance.
Vezetz que no us pot aver torna. Roman de Jaufre, fol. 89.
Vous voyez qu'il ne vous peut avoir riposte.
La fai cazer, e ses tornas la pren.
P. Cols d'Aorlac: Si quo 'l solelhs.
La fait tomber, et sans résistances la prend.
Loc. Pesseiet las portas mot afortidamens,
C' anc res no li fes tornas.
Pierre de Corbiac: El nom de.
Brisa les portes moult vigoureusement, vu qu'oncques rien ne lui fit résistances.
Non ausa
Far tornas, mas ades s' en fuich.
Torcafols: Cominal en.
Il n'ose pas faire ripostes, mais soudain il s'enfuit.
CAT. ESP. PORT. Torna. (chap. Tornada, tornades; retorn o retorno, restitussió, resposta, revancha, resistensia.)

5. Tornadis, adj., retournant.
Pueys venc una barra tornadissa, ampla desus.
Roman de la Prise de Jérusalem, fol. 23.
Puis vint une barrière retournante, grande dessus.
(chap. Tornadís, tornadissos, tornadissa, tornadisses : que torne o retorne.)

6. Tornier, Torner, adj., retrayant, terme de jurisprudence.
Si parens i a que deia esser torniers. Cout. de Fumel, de 1265.
Si parent il y a qui doive être retrayant.
Subst. Ab aitan cobre la terra lo torner. Statuts de Cahors, de 1217.
En même temps que le retrayant recouvre la terre.

7. Tornada, s. f., ritournelle, refrain.
Ab tal copla que sia ses tornada.
(chap. En tal copla que sigue sense tornada o estribillo.)
Serveri de Girone: Totz hom deu.
Avec tel couplet qui soit sans ritournelle.
Cascuna tornada deu esser del compas de la meytat de la cobla derriera, vas la fi. Leys d'amors, fol. 40.
Chaque ritournelle doit être de la mesure de la moitié du couplet dernier, vers la fin.
CAT. ESP. Tornada. IT. Tornata. (chap. Tornada, tornades : estribillo, estribillos.)

8. Torneiar, Torneyar, Tornejar, Tornegar, Torniar, v., tournoyer, tourner autour, retourner, mouvoir circulairement.
Cant y ve torneiar l' aigua. Roman de la Prise de Jérusalem, fol. 23.
Quand il y vit tournoyer l'eau.
Com fai lo vent la cana tornegar,
Que vas totz latz li fai penre baissura.
P. Espagnol: Entre que.
Comme le vent fait tournoyer le roseau, de sorte que vers tous côtés il lui fait prendre courbure.
Torney e vuelf e vir.
G. Riquier: Ab plazen.
Je tourne et roule et vire.
Ieu sai be com torneia lo cels e 'l fermamentz.
Pierre de Corbiac: El nom de.
Je sais bien comment tourne le ciel et le firmament.
Torneiet al fuec un senglar. Roman de Jaufre, fol. 12.
(chap. Tornejabe (voltabe, girabe) al foc un jabalí. Los catalans diuen porc senglar, com en ocsitá.)
Il tourna au feu un sanglier.
Ayssi co moli ses resclauza, que se torneja am blat e senes blat, segon lo cors de l' ayga. V. et Vert., fol. 103.
(chap. Així (aixina) com molí sense esclusa, que se tornege (gire, volte, rode) en blat y sense blat, segons lo curs de l'aigua.)
Ainsi comme moulin sans écluse, qui se tourne avec blé et sans blé, selon le cours de l'eau.
- Combattre en tournoi, faire des tournois.
Coms que vol enseignar
Evesque a s segnar,
Fora meilz c' apreses
Com degues torneiar.
L'Évêque de Clermont: Coms que vol.
Comte qui veut enseigner évêque à se signer (faire le signe de croix), il serait mieux qu'il apprit comment il devrait combattre en tournoi.
Quan torneyaran,
Auran dol, quan no us veyran.
Bertrand de Born: Mon chan.
Quand ils feront des tournois, ils auront du chagrin, quand ils ne vous verront pas.
E 'l reis joves si sojornava, torniava e dormia.
V. de Bertrand de Born.
Et le roi jeune se reposait, faisait des tournois et dormait.
Part. pas. fig.
Veus cum mos chans s' es torneiatz.
Bertrand de Born: Corts e guerras.
Voici comment mon chant s'est retourné.
- Entourer, environner.
Part. pas. Car la dita plassa era forta e granda e ben torneiada de valatz prions. Chronique des Albigeois, col. 34.
Car ladite place était forte et grande et bien entourée de fossés profonds.
ANC. FR. A celle fin qu'il pût avec ses vaisseaux... tournoyer et environner les galères des ennemis. Amyot, trad. de Plutarque. Vie d'Antoine.
CAT. Tornejar. ESP. PORT. Tornear. IT. Torniare. (chap. Tornejá : tornejo, torneges, tornege, tornejam o tornegem, tornejáu o tornegéu, tornegen; tornejat, tornejats, tornejada, tornejades; tornejaré; tornejaría; si yo tornejara. Pot sé partissipá a un torneo o tornech, y tamé fé voltá la argila al torno, o la fusta, com a tornejats Fondespala.)

9. Tornei, Torney, s. m., tournoi, combat.
Hom sol far los torneys en temps de pas, per so que la costum de las armas no se envilizisca. V. et Vert., fol. 102.
On a coutume de faire les tournois en temps de paix, pour cela que la coutume des armes ne s'avilisse pas. 
Guerras e torney et assaut.
Rambaud de Vaqueiras: D' amor no m.
Guerres et combat et assaut.
Cant se es ben combatutz, et a vencut lo tornei de la temptatio.
V. et Vert., fol. 102.
Quand il s'est bien battu, et a gagné le combat de la tentation.
Voyez Mesclar.
CAT. Torneti. ESP. Torneo. PORT. Torneios, torneos. IT. Torneo. 
(chap. Torneo, torneos; tornech, tornechos.)

PEDRO III; Torneo, torneos; tornech, tornechos

10. Tornel, Tornil, s. m., tournoi, combat.
X carc d' astas frachas en un tornil.
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 45.
Dix charges de lances brisées dans un tournoi.
Loc. Anc sagramen non tengues
Del tornel, quant l' avias.
Garins d'Apchier: Cominal vielh.
Oncques vous ne tintes le serment du tournoi, quand vous l'aviez. 

11. Torneyaire, Torneyador, s. m., tournoyeur, champion de tournois, jouteur.
E 'l plus ardit e 'l melhor torneyaire.
Bertrand de Born: Mon chan finisc.
Et le plus hardi et le meilleur jouteur.
Me veyran torneyador
En Peytau.
Bertrand de Born: Greu m' es.
Me verront les jouteurs en Poitou.
ANC. FR. Pour ostentation de gladiateurs, tournoyeurs et jouxteurs.
G. Tory, Trad. des Polit. de Plutarque, fol. 57.
ESP. Torneador. (chap. Tornejadó, tornejadós, tornejadora, tornejadores; justadó, justadós, justadora, justadores.)

12. Torneiament, Torneyamen, s. m., tournoi, combat.
Plus li plac dons e dompneis et amors e torneiament que ad home del mon.
V. de Savari de Mauléon.
Plus lui plut don et courtoisie et amour et tournois qu'à homme du monde.
Durec elh torneiament de la tercia entro a vespras. Philomena.
Dura le combat de la tierce jusqu'au soir.
- Sorte de poésie, tenson.
Torneyamen d' En Gaucelm Faidit e d' En Ugo e d' En Savaric.
Titre de la Pièce: Gaucelm tres jocx.
Tenson du seigneur Gaucelm Faidit et du seigneur Hugues et du seigneur Savari.
ANC. FR. A maint rice torneiement
Le fit aler mult noblement,
Querre tornoiement, e joste demandanz. 
Roman de Rou, v. 10810 et 4098.
IT. Torneamento, torniamento.

13. Atornar, v., revenir, retourner.
Part. pas.
Veg fevrier, qu' es atornatz pascors,
E fug iverns.
P. Vidal: Belhs amicx.
Je vois février, vu qu'est revenu printemps, et fuit hiver.
ANC. FR. On ne doit pas douter
Chose que on ne puist à mal blasme atourner.
Roman de Berte, p. 6.

14. Entorn, Entor, s. m., entour, entourage.
Ayssi o dis lo proverbis:
Dona de bel entorn
Es pus perilhosa que balesta de torn.
V. et Vert., fol. 18.
Ainsi le dit le proverbe: Dame de bel entour est plus dangereuse que baliste de rempart.
ANC. FR. Moult fu li lieus d' entor gastez et destruiz. 
Chr. de Fr., Rec. des Hist. de Fr., t. VII, p. 135.
Ce grand entour espars
Nonce de toutes pars
L'ouvrage de ses mains.
Cl. Marot, t. IV, p. 257.
Adv. comp. Esgardon de entorn. V. et Vert., fol. 17.
Ils regardent à l'entour.
Vey l' ost pel ribatge
Qu' es tot entorn claus de fossatz.
Bertrand de Born: Be m play lo.
Je vois l'armée par le rivage qui est tout à l'entour clos de fossés.
Totas las autras plassas e villas d' al entorn.
(chap. Totes les atres plasses y viles dels voltans.)
Chronique des Albigeois, col. 45.
Toutes les autres places et villes d'alentour.
Ac mes seti a Terme d' entorn e d' environ. Guillaume de Tudela.
Eut mis le siége à Terme d'alentour et d'environ (tout à l'entour).
- Prép. Autour, à l'entour, environ.
Cant el vi las serpentz trastotas entorn luy. V. de S. Honorat.
Quand il vit les serpents tous autour de lui.
Fassam, entorn las tendas, las barreiras dressar. Guillaume de Tudela.
Que nous fassions, autour des tentes, les barrières dresser.
Foron cavayers,
Ben so cug, entorn dex.
Arnaud de Marsan: Qui comte.
Furent (de) cavaliers, bien cela je crois, environ dix.
Pesava entorn VII quintals. Carya Magalon., p. 1.
(chap. Pesabe entorn sat (set, siat, 7) quintals; prop de, circa, al voltán de)
Pesait environ sept quintaux.

Joaquim Montclús, Joaquín Monclús; Pesava entorn VII quintals. Carya Magalon., p. 1.

Loc. Un jorn entorn l' ora nona. V. de S. Honorat.
Un jour environ l'heure neuvième.
Si s' avenc entor Nadal.
P. Vidal: Abril issic.
Ainsi il advint à l'entour de Noël.
ANC. FR. Entor un an après ces choses.
Gestes de Louis-le-Débonnaire, Rec. des Hist. de Fr., t. VI, p. 139.
Se acostoioit à un chesne et nous fesoit séoir entour li. Joinville, p. 13.
Ledit duc envoya aucuns de ses capitaines mettre le siége entour Avalon. 
Monstrelet, t. II, fol. 93.
CAT. Entorn. ANC. ESP. Entorno. IT. Intorno. (chap. Entorn, prop de, al voltán, circa, en rogle.)

15. Estornar, v., détourner.
Part. pas.
Ferabras ac son cap del colp si estornat. Roman de Fierabras, v. 1143.
Fierabras eut sa tête du coup ainsi détourné.
IT. Stornare.

16. Estorn, Estor, s. m., estour, combat, mêlée, débat.
Pus l' estorn er mesclatz.
Bertrand de Born: Be m play lo.
Après que l'estour sera mêlé.
E 'ls reis intrar en l' estor, ses atendre.
Aicarts del Fossat: Entre dos.
Et les rois entrer dans la mêlée, sans attendre.
Lombart voill esser a estors.
Bertrand d'Allamanon I: Bertran si.
Je veux être Lombard dans les combats.
Fai estorn e vouta e sembelh.
Bertrand de Born: Belh m' es quan.
Fait estour et volte et tournoi.
Cant auzel si franh la pena d' estors.
Deudes de Prades, Auz. cass.
Quand oiseau se brise la penne par débat.
ANC. FR. Lors assamblèrent à bataille; fort estor et pesant i ot et grant occision d'une part et d'autre. 
Chr. de Fr., Rec. des Hist. de Fr., t. III, p. 265.
Comencent la bataille, et i ot grant estor et grant mellée.
Villehardouin, p. 133.
IT. Stormo.

17. Estornir, v., combattre.
Van los estornir e fors lansar. Roman de Gerard de Rossillon, fol. 72.
Vont les combattre et hors lancer.
Part. pas.
Paya son estornit, li culvert desfezat. Roman de Fierabras, v. 4097.
Les païens sont combattus, les perfides mécréants.

18. Estornudamen, s. m., contestation, altercation.
Sai mot d' aguramenz,
D' encontres, de demandas e d' estornudamenz. 
Pierre de Corbiac: El nom de.
Je sais moult de divinations, de rencontres, de questions et d'altercations. 

19. Esturlenc, s. m., combattant.
Lhi aduhs a setge tan esturlenc;
Mais foro de C M.
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 17.
Lui conduit au siége tant de combattants; ils furent plus de cent mille. 

20. Retornar, v., retourner, revenir.
Soven me levi en sezens,
Apres m' en retorn' en jazens.
Arnaud de Marueil: Dona genser.
Souvent je me lève en séant, après je m'en retourne en gisant.
Cant lo santz retornet visitar l' abadia. V. de S. Honorat.
Quand le saint retourna visiter l'abbaye.
Fig. Non puesc en joi retornar.
Richard de Barbezieux: Atressi cum.
Je ne puis retourner en joie.
Mays, cant a dormit e la forssa del vi es degerida e son cors e ben esvaporada, el retorna a se meteys. V. et Vert., fol. 49.
Mais, quand il a dormi et la force du vin est digérée dans son corps et bien évaporée, il revient à lui-même.
- Ramener, remettre.
Retorna m' als camis dretz.
(chap. Retórnam als camins drets.)
Folquet de Marseille: Senher Dieus.
Retourne-moi aux chemins droits.
Fig. Si vos retornarai en la soa gracia. V. de Bertrand de Born.
Ainsi je vous retournerai dans la sienne grâce.
- Transporter, translater.
Enterpreta e retorna en la melhor partida so que se pot far o dir o entendre en divers entendemens. V. et Vert., fol. 52.
Interprète et retourne en la meilleure partie ce qui se peut faire ou dire ou entendre en divers sens.
- Rendre, répéter, reproduire.
Tres vetz lur retornet la voutz aquesta dicha. V. de S. Honorat.
Trois fois la voûte leur retourna cette parole.
ANC. FR. Ne seit returnet li fraiz confus.
Anc. trad. des Ps., Ms. n° 1, ps. 73.
Quand le printemps commence à revenir,
Retournant l'an en sa première enfance.
Saint-Gelais, p. 166.
CAT. ESP. PORT. Retornar. IT. Ritornare. (chap. Retorná : retorno, retornes, retorne, retornem o retornam, retornéu o retornáu, retornen; retornat, retornats, retornada, retornades; retornaré; retornaría; si yo retornara.)

21. Retorn, s. m. retour. 
Liuram ses tot retorn e ses retenguda.
Tit. de 1239. DOAT, t. CXXXIX, fol. 19.
Nous livrons sans aucun retour et sans retenue.
CAT. Retorn. ESP. PORT. Retorno. IT. Ritorno. (chap. Retorn, retorns.)

22. Retornamen, s. m., retour.
El retornamen dels mercadiers. Statuts de Montpellier, de 1258.
Au retour des marchands.
Fig. Aquest retornamen de dictio. Leys d'amors, fol. 34.
Ce retour de mot.
ESP. Ritornamiento (retornamiento). (chap. Retornamén, retornamens.)

23. Retornada, s. f., retour.
Tart es la retornada. Roman de Fierabras, v. 4631.
Tard est le retour.
IT. Ritornata. (chap. Retornada, retornades; tornada, tornades.)

24. Trastornar, v., renverser, bouleverser, changer, pervertir, détruire. 
Grans ploia e ssobdosa trastorna los champs. Trad. de Bède, fol. 52.
Grande pluie et soudaine bouleverse les champs.
Raynier, ditz l' emperayre, no s pot mays trastornar;
Receubut a lo gan, si que o an vist li par.
Roman de Fierabras, v. 823.
Raynier, dit l'empereur, ne se peut davantage reculer; il a reçu le gant, ainsi que l'ont vu les pairs.
Que ren que Dieus prometa se puesca trastornar. 
Izarn: Diguas me tu.
Que rien que Dieu promette se puisse changer.
Fig. Ergoils trastorna la beltat de l' arma. Trad. de Bède, fol. 36.
Orgueil change la beauté de l'âme.
- Détourner, dévier.
Me dis: Senher, cossi us avenc
Que us trastornassetz sai vas mi.
Gavaudan le Vieux: Dezemparatz.
Me dit: Seigneur, comment vous advint-il que vous vous détournassiez ici vers moi.
- Rebrousser, tourner en arrière, reculer.
Sapiatz los grans colps e ferir e donar,
Que, si eran X tans, si 'ls farem trastornar.
Guillaume de Tudela.
Sachez les grands coups frapper et donner, de sorte que, s'ils étaient dix fois autant, pourtant nous les ferons reculer.
- Fig. Dénaturer.
Ieu soi cel qu' els sieus digz non trastorna.
A. Daniel: Lanquan vei.
Je suis celui qui les siennes paroles ne dénature pas.
Part. pas. Sus en lo cors es trastornat. V. de S. Honorat.
Sus en le corps il est renversé.
En aissi an trastornat joven.
H. Brunet: Mas l' adrechs.
Par ainsi ont renversé plaisir.
Leva la porta...
En miey del sol l' a trastornada. 
V. de S. Honorat.
Lève la porte... au milieu du sol il l'a renversée.
ANC. FR.
Nus ne se pot de mort trestorner ne fuir. Roman de Rou, v. 843.
Seient trasturnet... Serunt tresturnet mi anemi.
Anc. trad. des Ps., Ms. n° 1, ps. 39 et 55.
Voyez le trestourner et confondre ceulx qu'il rencontre.
Hist. de Gérard de Nevers, p. 105.
CAT. ESP. Trastornar. PORT. Trastornar, transtornar. IT. Trastornare.
(chap. Trastorná, trastornás com Manel Riu Fillat; reculá, tirá cap atrás.)

Manel Riu Fillat, no passarás fret si escomenses la "lluita" armada.

25. Trastornament, s. m., renversement.
Dampnet per trastornament. Trad. de la 2° Épître de S. Pierre.
Il condamna par renversement.
ESP. Trastornamiento. (chap. Trastornamén, trastornamens; trastorno, trastornos.)

26. Vistornar, v., châtrer, couper.
Part. pas. De tot moton vistornat o colhus.
(chap. De tot cordé capat (vistornat) o descollonat.)
Statuts des Bouchers de Bordeaux, Ord. des R. de Fr., 1461, t. XV, p. 415.
De tout mouton châtré ou couillu.

miércoles, 1 de noviembre de 2023

Marcabrus - Montant Sartre

Marcabrus, t. III et IV. Environ quarante pièces.

Marcabru, Marcabrus, t. III et IV. Environ quarante pièces.


Marcabrus si fo gitatz a la porta d' un ric homes, ni anc no saup hom qui 'l fo ni don. En Aldrics del Vilar fetz lo noirir: apres estet tan ab un trobador que avia nom Cercamon, q' el comenset a trobar; et adoncx avia nom Panperdut, mas d' aqui enan ac nom Marcabrun. Et en aquel temps non apellava hom canson, mas tot quant hom cantava eron vers. E fo mout cridat et auzit pel mont e doptatz per sa lenga; car fo tant maldizens, que a la fin lo desfairon li castellan de Guian, de cui avia dich mout grant mal.
Marcabrus si fo de Gascoingna, fils d' una paubra femna que ac nom Maria Bruna, si com el dis en son cantar:
Marcabruns, lo filhs Na Bruna,
Fo engendratz en tal luna
Qu' el saup d' amor q' om degruna.
Escoutatz,
Que anc non amet neguna
Ni d' autra no fon amatz.
Trobaire fo dels premiers q' om se recort. De caitivetz vers e de caitivetz sirventes fez; e dis mal de las femnas e d' amor. Aisi comensa so de Marcabrus que fo lo premier trobador que fos.

Qui ses bauzia
Vol amor alberguar,
De cortezia
Deu sa maison joncar;
Giet fors folia
E fol sobreparlar;
Pretz e donar
Deu aver en baylia
Ses ochaizo.
Lo vers comensa.

Quecx auzels que a votz sana
Del chantar s' atilha,
E s' esforsa si la rana
Lonc la fontanilha;
E 'l chauans ab sa chauana,
S' als non pot, grondilha.
El mes quan la.

Fams ni mortaldatz ni guerra
No fai tan de mal en terra
Com amors qu' ab engan serra;
Escoutatz,
Quan vos veira en la bera,
No sera sos huehls mulhatz.

Dirai vos d' amor cum sinha;

De sai guarda, de lai guinha,

Sai baiza e lai rechinha;
Escoutatz,
Be us semblara fuec de linha,

Si sol la coa 'l rozatz.

Amors solia esser drecha,
Mas aras es torta e brecha
Et a culhida tal decha,
Escoutatz,
Que, lai on no mort, ilh lecha
Pus asprament no fai chatz...

Qui ab amor pren barata
Ab diable s' acoata;
No 'l cal qu' autra vergua 'l bata;
Escoutatz,
Plus non sent que selh que s grata

Tro que s' es vius escorjatz...

Amors a usatge d' egua
Que tot jorn vol qu' om la segua,

E ditz que no 'l dura tregua,

Escoutatz,
Mas que pueg de legu' en legua,

Sia dejus o dirnatz.

Cuiatz vos qu' ieu non conosca
D' amor si 's orba o losca?
Sos fatz aplana e tosca;
Escoutatz,
Plus suau ponh qu' una mosca,
Mas pus greu n' es hom sanatz...

Amors es com la beluga
Que coa 'l fuec en la suga,
Art lo fust e la festuga;
Escoutatz,
Pueis no sap en qual part fuga
Selh qui del fuec es guastatz.
Dirai vos senes.

Pus la fuelha revirola
Vei de sobr' els sims chazer,
Qu' el vens la romp e degola
Que no s pot mais sostener,
Mais pretz lo freg temporal
Que l' estieu plen de grondilh
On creis putia et enueya.

Graissans ni serps que s' amola
No m fai espaven ni mal,
Mosca ni tavan que vola,
Escaravat ni bertal;
No sen brugir ni oler
Aquest malvais volatil
Don francx yverns nos nedeya.
Pus la fuelha.

Soudadier, per cui es jovens
Mantengutz e jois eisamens,
Entendetz los mals argumens
De las falsas putas ardens.
En puta qui si fia
Es hom traitz;
Lo fols, quan cuia ill ria,
Es escarnitz.

Salamos ditz et es guirens
C' al prim es dousa com pimens,
Mas al partir es plus cozens,
Amara, cruels c' un serpens;
Tant sap de tricharia
La pecairitz
Que cels qu' ab leis se lia
S' en part marritz.
Soudadier per cui.

Qui anc fon prezatz ni amans
Per domnas ben s' en deu geguir,
Qu' aitan s' en aura us truans
O mais, si mais li pot bastir;
Et ieu poiria o ben proar
Per ma dona Na Cropafort,
Mas ja no la 'n vuelh decelar.
Hueymais dey esser.

D' aiso laus dieu
E Sanh Andrieu
Qu' om non es de maior albir
Qu' ieu suy, so m cug,
E non fas brug,
E volrai vos lo perque dir.

Qu' assatz es lag,
S' intratz en plag,
Si non sabetz a l' utz issir;
E non es bo
Qu' enquier razo
E no la sap ben defenir.

D' enginhos sens
Sui si manens
Que mout sui greus ad escarnir;
Lo pan del folh
Caudet e molh
Manduc e lays lo mieu frezir...

D' aiso laus dieu.

Dirai vos en mon lati
De so que vei e que vi:
Segle no cug dure gaire
Segon que l' escriptura di;
Qu' eras falh lo filh al paire
E 'l pair' al filh atressi...


Cum mouniers vira 'l moli,
Qui ben lia ben desli;
E 'l vilas dis tras l' araire:
Bon frug eys de bon jardi
Et avolh filh d' avol maire
E d' avol cavalh rossi.
Dirai vos en mon.


Tant cant bons jovens fon paire
Del segle e fin' amors maire,
Fon proessa mantenguda
A cellat et a saubuda;
Mas aras l' an avilada
Duc e rei et emperaire.
Al son deviat.

Al departir del brau tempier,
Quan per la branca pueia 'l sucs
Don reviu la genest' e 'l brus
E floreysson li presseguier,
E la rana chant el vivier,
E brota 'l sauzes e 'l saucs;
Contra 'l termini qu' es yssucs.
Al departir del.

L' iverns vai e 'l temps s' aizina
E floreysson li boysso;
E par la flors en l' espina
Don s' esjauzon l' auzelo,
Ay!
E ja fai amors hom guay;
Qusquecx ab sa par s' atray,
Oc,
Segon plazensa conina.
L' iverns vai e 'l temps.

Lanquan fuelhon li boscatge
E par la flors en la prada,
M' es belh dous chan per l' ombratge
Que fan de sus la ramada
L' auzelet per la verdura,
E pus lo temps si melhura,
Elhs an lur joya conquisa.
Lanquan fuelhon.
Nostrad. 208. Crescimbeni, 137. Bastero, 89. Millot, II, 250. P. Occ. 175.

Marcoat. Deux pièces presque indéchiffrables, dont les couplets ne sont que de trois vers:
De favas a desgranar
E de notz a scofellar
Lancant hom las escofena.
Mentre M.

L' autre pièce commence ainsi:
Una re us dirai en serra,
Pois m' escometez de guerra
De Saint Segur que l' aiatz.
Una re.
Bastero, 89. Crescimbeni, 199. Millot, III, 418.

Marie de Ventadour, t. IV.
Ben avetz auzit de ma dompna Maria de Ventadorn com ella fo la plus prezada dompna qe anc fos en Lemozin, et aqella qe plus fetz de be e plus se gardet de mal. E totas vetz l' ajudet sos senz, e follors no ill fetz far follia; et onret la deus de bel plazen cors avinen ses maestria.
En Guis d' Uisels si avia perduda sa dompna, si com vos aves ausit en la soa canson que dis:
Si be m partetz, mala dompna, de vos, etc.
don el vivia en gran dolor et en tristessa. Et avia lonc temps q' el non avia chantat ni trobat, don totas las bonas dompnas d' aqella encontrada n' eron fort dolentas; e ma dompna Maria plus qe totas, per so qu' En Gui d' Uisels la lauzava en totas sas cansos. El coms de la Marcha, lo cals era apellatz N Ucs lo Brus, si era sos cavalliers, et ella l' avia fait tan d' onor e d' amor com dompna pot far a cavallier. Et un dia el dompneiava com ella, e si agon una tenson entre lor, q' el coms de la Marcha dizia qe totz fis amaire, pos qe sa dompna li dona s' amor ni 'l pren per cavalier ni per amic, tan com el es lials ni fis vas ella, deu aver aitan de seignoria e de comandamen en ella com ella de lui. E ma dompna Maria defendia qe l' amics no devia aver en ella seignoria ni comandamen. En Guis d' Uisels si era en la cort de ma dompna Maria; et ella, per far lo tornar en cansos et en solatz, si fes una cobla en la cal li mandet si se covenia q' els amics ages aitan de seignoria en la soa dompna, com la dompna en lui. E d' aqesta razon ma dompna Maria si l' escomes de tenson.
Bastero, 89. Crescimbeni, 199. Millot III, 13. P. Occ. 266.

Marquis. Une tenson avec Giraut Riquier, laquelle il soumet au jugement du seigneur de Narbonne:
Del bon senhor de Narbona, on renha
Fis pretz tot l' an, Guiraut, vuelh que retenha
Nostra razos e la jutje de cors,
E qu' en dia si 'l cre chantes d' amors.
Guiraut Riquier a sela.
Millot, III, 419.

Matfre Ermengaud de Beziers, auteur du Bréviaire d' amour, qui commence ainsi:
El nom de dieu nostre senhor
Que es fons e payre d' amor...
Matfres Ermenguau de Bezes...
En l' an que om ses falhensa
Comptava de la nayshensa
De Ihesum Crist mil e dozens
V chanta VII, ses mais, ses mens,
Domentre qu' als no fazia,
Comensec, lo primier dia
De primavera sus l' albor,
Aquest breviari d' amor...
Il donne un précis de l' histoire sainte; il parle de diverses sciences, et examine les péchés qu' on peut commettre plus particulièrement dans chaque état.
Ensuite il rapporte l' histoire de Jésus-Christ, etc. Enfin on trouve:

Lo tractat d' amor de donas segon que n' an tractat li antic trobador en lor cansos. Il rapporte textuellement des passages des troubadours qu' il cite rarement, et s' attribue des réponses qu' il emprunte à leurs pièces mêmes.
Ainsi, sous la rubrique: “Li aymador se complanhon d' amor a Matfre,”

on lit, entre autres, le couplet de Bernard de Ventadour, t. III, p. 71:
Amors m' a mes en soan, etc.
Et, sous la rubrique suivante: “Matfres respon, e reprenhen los aymadors car an menassat amor e car se son complan de lieys,” se trouve, entre autres, le couplet de Gaucelm Faidit, t. III, p. 291:
Amicx quan se vol partir
De si dons fai gran efansa, etc.
Ce troubadour adressa une épître à sa sœur: “Ayso es la pistola que trames fraires Matfres, menres de Bezes, la festa de nadal a sa sor Na Suau.”
On trouve encore de lui une pièce, dont voici quelques vers:
Dregz de natura comanda
Dont amors pren nayssemen
Qu' hom per befagz ben renda
A selh de cui lo ben pren,
Et aissi l' amor s' abranda,
Guazardonan e grazen;
Pero razos es qu' hom prenda
A bon cor per sufficien;
Ben i fag e guazardo
De selh que non a que do
Ni far no pot autr' esmenda...


Razos es qu' ieu amor blanda
Per tos temps de bon talen,
Et en lieis servir despenda
De bon cor tot mon joven,
Qu' ilh m' a presentat a randa
Tot so qu' anava queren;
E no crey qu' a autr' estenda
Joy tant amorozamen,
Per qu' ieu li m' en abando,
Et ai ne mout gran razo
Ab qu' en derrier no m' o venda.
Dregz de natura.
Millot, III, 418.


Mathieu de Querci. Une tenson avec Bertrand, et une pièce sur la mort de Jacme, roi d' Aragon, dont voici quelques passages:
Joya m sofranh e dols mi vey sobrar
E no trop re que m fassa be ni pro;
Quan mi sove del bon rey d' Arago,
Adoncx mi pren fortmen a sospirar
E prezi 'l mon tot atrestan com fanha,
Quar el era francx, humils, de paucx motz
E de grans faitz, si que sobr' els reys totz,
Que hom aya ja trobatz en Espanha,
Era plus alt per valor conquerer;
E pus qu' el rey tan sabia valer,
Razos requer que totz lo mons s' en planha.


Tot lo mons deu planher e doloyrar
La mort del rey per drech e per razo,
Quar anc princeps negus melhor no fo,
El nostre temps, e sa ni dela mar,
Ni tant aya fach sobre la gen canha
Ni tant aya eyssausada la crotz
On Ihesum Crist fon pauzatz per nos totz.
Ay! Aragos, Cataluenha e Sardanha
E Lerida, venetz ab mi doler,
Quar ben devetz aitan de dol aver
Cum per Artus agron selhs de Bretanha...

En l' an mile qui ben los sap comtar
Que Ihesum Crist pres encarnatio
CC e mais LXXVI que so,
Lo reys Jacmes e 'l sete kalendar
D' agost feni, donc preguem que s' afranha
Ihesums a lui e 'l gart del prevon potz
On dieus enclau los angels malvatz totz,
E 'lh do los gauchz en que l' arma s refranha,
E 'l corone e 'l fassa lay sezer
En selh regne on non a desplazer,
Quar aitals locx crey que de lui se tanha.

A tota gens don eyssampl' en paucx motz;
Lo reys Jacmes es apellatz per totz;
E dieus a 'l mes ab Sant Jacm' en companha,
Quar lendema de Sant Jacme, per ver,
Lo rey Jacmes feni, qu' a dreyt dever
De dos Jacmes dobla festa ns remanha.


Matieus a fait per dol e per corrotz
Son planh del rey qu' amava mais que totz
Los altres reys, e que totz hom s' en planha,
E qu' el sieu nom puesca el mon remaner,
E qu' en puesca dels filhs del rey aver
E dels amicx plazers en que s refranha.
Tant suy marritz.
Millot, II, 262.

Le moine, t. IV. Une tenson avec Albertet.

Le moine de Foissan, t. IV. Trois pièces, dont l' une est remarquable en ce que chaque couplet finit par un vers emprunté à un autre troubadour.
Dans une autre pièce, on trouve ce couplet:
Per cal semblan sui ieu de falhizos
Repres car fas l' enamoratz chantars
Cais que non tanh selui chan ni trobars
Cui ten estreg vera religios?
Mas ges laissar no m' en dey ieu per tan
Qu' enquer non es tan nozens la semblansa
Que no m valha mais la bon' esperansa
E 'l faitz e 'l ditz per que m demor en chan.
Ben volria.
Millot, II, 224. P. Occ. 167.

Le Moine de Montaudon, t. III et IV. Vingt pièces.
Lo Monges de Montaudo si fo d' Alverne, d' un castel que a nom Vic, qu' es pres d' Orlac. Gentils hom fo: e fo faichz morgues de l' abaia d' Orlac, e l' abas si 'l det lo priorat de Montaudon, e lai el se portet ben far lo ben de la maison. E fazia coblas, estan en la morgia, e sirventes de las razons que corion en aquela encontrada. E ill cavalier e ill baron si 'l traissen de la morgia e feiron li gran honor, e deiron li tot so qu' el volc; et el portava tot a Montaudon, al sieu priorat.
Mout crec e melhuret la soa glesia, portan tota via los draps mongils.

E tornet s' en ad Orlac al sieu abat, mostran lo melhuramen qu' el avia fach al priorat de Montaudon; e preguet que ill li des gracia que s degues regir al sen del rei 'N Amfos d' Arragon; e l' abas det; e 'l reis li comandet qu' el manges carn, e domneies e cantes e trobes: et el si fes. E fo faich seigner de la cort del Puoi Sainta Maria, e de dar l' esparvier. Lonc temps ac la seignoria de la cort del Puoi, tro que la cortz se perdet. E pois el s' en anet en Espaingna, e fo li faitz grans honors e grans plazers per totz los reis e per totz los baros e 'ls valens homes d' Espaigna. Et a un priorat en Espaigna que a nom Villafranca, qu' es de l' abaia d' Orlac, e l' abas lo ill donet: et el lo crec e l' enrequi e 'l meilloret, e lai el mori e definet.

Mot m' enueia, s' o auzes dire,
Hom parliers qu' es d' avol servire;
Et hom que vol trop autr' assire
M' enueia, e caval que tire;
Et enueia m, si dieus m' aiut,
Joves homs, quan trop port' escut
Que negun colp no y a avut,
Capellan e monge barbut,
E lauzengier bec esmolut.

E tenc dona per enueioza,
Quant es paubra et ergulhoza,
E marit qu' ama trop s' espoza,
Neys s' era dona de Toloza;
Et enueia m de cavalier
Fors de son pays ufanier,
Quan en lo sieu non a mestier
Mas de sol pizar el mortier
Pebre, o d' estar al foguier.

Et enueia m de fort maneira
Hom volpilhs que porta baneyra,
Et avol austor en ribeira
E pauca carns en gran caudeyra;
Et enueia m, per Sanh Marti,
Trop d' aigua en petit de vi,
E quan trueb escassier mati
M' enueia, e dorp atressi,
Quar no m' azaut de lor tray.


enueia m longua tempradura,
E carn quan es mal cuecha e dura,
E pestre que ment e parjura...
E enueia m, per Sanh Dalmatz,
Avols hom en trop gran solatz,
E corre a caval per glatz;
E fugir ab caval armatz
M' enueia, e maldir de datz...

Et enueia m, per Sant Salvaire,
En bona cort avol viulaire,
Et ab pauca terra trop fraire,
Et a bon joc paubre prestaire;
Et enueia m, per Sant Marcelh,
Doas penas en un mantelh,
E trop pariers en un castelh,
E ricx hom ab pauc de revelh,
Et en torney dart e cairelh.


Et enueia m, si dieus mi vailha,
Longua taula ab breu toalha,
Et hom qu' ab mas ronhozas talha,
Et ausberc pezan d' avol malha;
Et enueia m' estar a port,
Quan trop fa greu temps e plou fort;
Et entre amicx dezacort
M' enueia, e m fai piegz de mort,
Quan sai que tenson a lur tort...


Enquar hi a mais que m' enueia;
Cavalgar ses capa de plueia,
E quan truep ab mon caval trueia
Que sa manjadoira li vueia;
Et enueia m, e no m sap bo,
De sella quan crotla l' arso,
E finelha ses ardalho,
E malvat hom dins sa maizo
Que no fa ni ditz si mal no.
Mot m' enueia.

Autre pièce semblable pour la forme:
Be m' enueia, per Sant Salvaire,
D' ome rauc que s fassa chantaire...
Paubre renovier non pretz gaire...
E ricx hom que massa vol traire.


Et enueia m de tot mon sen...
Escudier qu' ab senhor conten...
E donzelos barbatz ab gren...


Be m' enueia capa folrada,
Quan la pelh es vielha et uzada,
E capairo de nov' orlada...
Et enueia m rauba pelada,
Pus la San Miquels es passada.


Et enueia m tot eyssamen
Maizo d' ome trop famolen,
E mel ses herba e pimen...
Be m' enueia.
Bastero, 89. Crescimbeni, 200. Millot, III, 156. P. Occ. 294.

Mola. Couplet en réponse à Guillaume Raimond.
Reis aunitz, reis dels enoios,
Per que voletz ab me tenzos?
Nonca volgra ab vos barailla,
Pero drutz es, e fos espos
De tal don avetz compagnos
Plus que milans en batailla.
Bastero, 89. Crescimbeni, 199.

Montan. Deux tensons, dont l' une avec Sordel auquel il répond:
S' entr' els malvatz baros cor galiars,
Meraveilla, En Sordel, no m' en pren;
Tan n' es granz fais era prez e donars
Que cor non pot far boca ver disen,
Mas avols hom s' en cug aissi defendre
Ab gen mentir; pero al sen dechai
Qu' als entendenz non pot hom far entendre
Que ben estei aisso que mal estai.
Be m meraveill.

Il y a encore sous son nom un fragment qui commence ainsi:

Quascus deu blasmar sa follor
A son amic, si com s' eschai,
E lauzar so que ben l' estai,
S' il vol portar leial amor;
Quar qu' il sap dir del mal azaut blasmor,
Ni 'l sap mostrar adreichamen lo be
Greu er qu' en ben a far non vir lo fre...
Crescimbeni, 201. Millot, III, 419.

Montant Sartre. Un sirvente adressé au comte de Toulouse:

Coms de Tolsan, ja non er qu' ie us o priva,
Veiaire m' es que 'l guerra recaliva
Del rei franses, e s' ara no s' abriva
Vostra valors, non es veira ni viva,
Ni us en ten
De prez valen...

Coms, a honor no podetz mais jorn viure,
Si a lur dan vos vesem tot desliure
De fals Franses qui van nueg e jorn iure...

Si no vesem vostra seinha destorta
Contra Franses qu' an vostra terra morta
Del vostre fag nuls hom no si conorta,
Ni o pot far mas que leves l' esporta
De salvamen;
Pueis diran s' en:
Pieg que Richartz l' enporta
E plus aunidamen.
Anc plus temsutz de guerra en son repaire
Non fon marques ni ducs ni emperaire
Tan quan vos fostz, seinher, dezhacaire;
Ar atendon Artus cil de Belcaire
E ploran s' en
Lo pair' e 'l fils e 'l fraire
Quar i anatz tan len.
Coms de Tolsan.
Millot, III, 419.