Aiso son las naturas d'alcus auzels e d'alcunas bestias.

Aiso son las naturas d'alcus auzels e d'alcunas bestias.

Del pol. 

La natura del pol es que canta lo vespre, can sent venir la nuech, pus soven; e l mati, can sen venir lo jorn, canta pus soven; e vas la mieia nueg engrueissa sa vot e canta pus larc e pus clar.

- De l'aze. 

La natura de l'aze es que canta, cant a fam et on mais se trebalha. 

- Del lop. 

La natura del lop es que, can ve hom' enans c'om lo veya, el li tol lo parlar. E si l'ome lo ve enans, l'ome li tol la forsa. Et a l col tan rot que no l pot plegar. E so que cassa va fort luenh de sa lobeyra; e cant vol intrar en cortal, va fort suau, e can mena segle ab sos pes, el pren son pe a mors fort e rege, et aysi s'en venja.

- Del grilh.

Lo grilh a tal natura que tant ama son cantar e tan s'en delecha que no s percassa de vianda e mor cantan.

- Del signe. 

Lo signes a tal natura que, can deu morir, canta tan clar que, si hom li ve denan ab esturmens, el si acordara ab los esturmens; adoncx conoys hom que deu morir.

- Del ca. 

Lo ca, cant a manjat et es sadol e ples, el geta so que a manjat; e cant a fam, o torn' a manjar.

- De la vibra. 

La vibra, can ve home nut, ela non l'auza regardar de paor; e cant lo ve vestit, no l preza re e sauta li desus. 

- Del simi. 

Lo simi vol centrafar (contrafar) tot cant ve far. E cant hom lo vol penre, hom se met en loc que lo veya, e caussa unas sabatas ab corregas e pueys laissa las sabatas e va s metre a una part. E l simi va e fay aital; 

e cant es caussatz, hom lo pren. 

- Del corp. 

Lo corp, cant a sos corbatos, que son ses pluma e no semblan paire ni 

mayre, ja non lur donara clam ni cosselh, tro que an pluma e que ls semblo. E cant troba home mort, premieiramen li manja los huelhs e per los huelhs lo servel.

- Del leon. 

Can lo leon a preza e home li passa denan, ja no l tocara, que passar y pot set vetz, sol que l'home no l regarde. Mas si l'ome lo garda, el es tan senhorilh que cui' esser deceubutz, car esgart d'ome es tan senhoril, e per so el laisa la cassa e cor vas hom e l cofon. E cant hom lo cassa que ve que no s pot defendre e l'aven a fugir, el cobri sas pezadas ab la coa dereire, per so c'om no veya son esclau. E can la leonessa a leonat, el nais mort; e tres jorns lo paire crida e rugis sobre el e fay lo vieure.

- De la mostela. Can la mostela a son mostelon qu'es natz, ela l muda per paor c'om no lo y emble; e si hom lo y men' a mort, ab c'om lo y rendes, ela l revieu. 

- Del calandri. 

Si l calandri porta hom denan un malaute et hom lo geta sul lieg, e lo calandri gara lo malaute en la cara, senhal es de guerir; e si l gira la coa, es senhal de mort.

- Serena canta tan dossamen que tot hom que l'auia, ven vas ley, e non pot estar que no s'adorma; e cant es adormit, ela l met mort. 

- De aspis. 

Aspis es la serp que garda lo basme; e cant hom vol aver del basme, hom lo adormis ab esturmens, e pren hom del basme; e can ve que es enganatz, el se clau la una aurelha ab la coa e freta tan l'autra per terra, tro que tota l'a clauza, per so que non auia los esturmens e velha.

- Del merle. 

Merles noiris hom volontiers; e non canta mas tres mes de l'an, e fa l pus plazen can que auzel que sia.

- De l'huelh de veire. Huelh de veire es un petitet auzel blanc e vert, et a la pus sotil vista que res que sia, que be veiria tras un paret.

- De la talpa.

Talpa no ve, ans a los huelhs desotz lo cuer, e sen pus fort d'autra bestia, e vieu de pura terra.

- Del pluvier. 

Pluvier vieu de pur aire del cel. 

- De la salamandra. 

Salamandra vieu de pur foc; e de son pel fa hom un drap que foc no l pot cremar. 

- De l'eranh. 

Eranh vieu de pur' aiga.

- De la trida. 

Can la trida a sos cadels, e ls cassadors la casson que l volon emblar sos tridos, els meton miralhs per aqui on els van e prendo sos tridos; e cant 

la trida a perdutz sos cadels, ela torna forssenada e sec per esclau los cassadors e troba los miralhs e mira se, et a tal gaug, can se ve, que tota sa dolor pert et aisi s'oblida de sos tridos. 

- De l'unicorn.

Hunicorn es la pus salvatja bestia que sia, que non es res que l'auzes 

esperar, ab un corn que a sul cap; et a ta gran plazer de flairor de pieuzela e de verginitat que, cant los cassadors lo volo penre, els li meton el pas una pieussela; e can la ve, el s'adorm e sa fauda, et adoncx es pres. 

- De la pantera. La pantera a tan dous ale e tan be flairan, que tot' autra bestia, pueys que l'a vista, no s vol d'ela partir, tro qu'es morta, per la flairor de l'ale.

- De las gruas. Gruas an tal natura que s'ajuston en grans tropels; e lur natura fa las trop dormir, e la una fay la garda, can las autras dormo; e per tal que la garda no s'adorma, ela met a sos pes de petitas peiretas, per tal que non puesca estar ferma, car lur natura es que dormon en pes.

- Del paon. 

Paon, tota la garda que a, es en regardar sa coa.

- De l'argus. 

Argus es homs que a cen huelhs, e dorm de dos en dos huelhs, et enaisi velha tostemps. 

- De la randola. 

Randola, qui trazia los huelhs a sos randolos e ls y tornava, la maire los 

fay revezer; e no manja ni pais mas en volans, e non a paor d'auzel de cassa.

- Del pellica.

Pellicans es us auzel que ama mot sos poletz; e cant sos pols lo senton venir, els baton lurs alas e donon ne al pellican per los huelhs; e l  pellican es tan ergulhos e de tal natura que totz los aussi; e cant ve que son mortz, el a gran dol e leva l'ala et ab lo bec obri son costat et arroza ls de son sanc, e tornon vieus. 

- Del castor.

Lo castors es una bestia que a un membre que porta medecina, e per aco lo cassa hom; e can ve c'om lo cassa, a gran paor de mort e sap que per lo membr' es cassatz, c'aital es sa natura; et el lo pren ab las dens et arraba lo s e laissa l cazer el sol, e ls cassadors venon aprop e, can vezon lo membre, prenon lo e laisso l anar; enpero d'an en an remet lo membre. 

- Del pic. 

Pic a aital natura que fai son nis en albre cavat, e cant hom li tapa son nis ab que que sia, el va per una erba e toca lo n, e tantost es hubert.

- De l'erisso. 

Erisso a tal natura que se met en las grans bartas et en las grans rodas d'espinas que no l puesca hom penre, que per totas partz ponh; e garda que sia en loc pres de pomier, que dins de la barta puesca manjar. 

- De la cocodrilla. 

Cocodrilha es una bestia mala; e can ve hom, ela l devora tot, e cant lo a manjat, ela lo plora totz los temps que vieu. Et estalva se que una serp, que a nom idre, ven vas la cocodrilla e fa se adormitz; e can la cocodrilla ve que l'idres dorm, ela l devora en un morcel; e can lo idre ve qu'es el ventre de la cocodrilla, el li trauca los costatz e va fora gauzens, e la cocodrilla mor.

- De l'idre. 

Idre es una serp que, cant hom li talha una testa, el ne met doas; e d'aquel idre s'a paor la cocodrilla. 

- De la vibra.

Can la vibra vol aver paria de sa par, el met son cap en la boca bayan de 

la femela; e la femela estrenh li tan fort lo bec e l cap al mascle que 

mantenen mor; e la femela reman prenhs de doas vibras, mascle e feme; e can devon naysser, els salhon per l'esquina, e la maire mor; et enaisi el mon non son mas dos. 

- De la simia.

La simia fay dos simos; e cant hom la cassa, ela met sel que mens ama sul col, e tenga se, si s vol; e sel que mays ama, lo maior, met entre sos bras, e fug ab dos pes. E cant ve que non li val re, per tal que puesca mielhs fugir ab catre pes, ela laissa sel que mays ama, e fug s'en ab lo menor.

Chanson de la Croisade Albigeoise (Murel, Muret)

Chanson de la Croisade Albigeoise.

Histoire de la croisade contre les hérétiques Albigeois, écrite en vers provençaux, publiée par M. C. Fauriel, Paris 1837, p. 212-224, v. 2970-3139 (F). La chanson de la croisade contre les Albigeois p. p. P. Meyer, Paris 1875/79, I, 133-140 (M). Le passage choisi raconte la bataille de Muret (1213). Cf. L. Kraack, Ueber (über) die Entstehung und die Dichter der Chanson de la croisade contre les Albigeois, Marburg 1884. 

Grdr. § 16, p. 16. St. p. 38.

Li donzel van tost diire al conselh principal

qu'els fassan de Murel issir l'ost comunal

e que no i trenquen plus ni bareira ni pal, (barreira : barrera)

mas que ls laisso lains estar totz de cabal,

e que s'en torn cascus als traps per son cabal, (traps : tendes)

que l bos reis lor o manda ab cor emperial;

qu'en Simos i vindra avan de l'avespral, (Simón de Monfort, Montfort)

e vol lo lains pendre mais qu'en autre logal.

E ls baros, cant o auzo, eisson tuit comunal 

e van s'en per las tendas, cascus vas son fogal,

e manjuio ne bevon, li pauc e l maioral.

E cant agron manjat, viron per un costal

lo comte de Montfort venir ab so senhal

e mout d'autres Frances, que tuit son a caval.

La ribeira resplan co si fosso cristal

dels elmes e dels brancs, qu'eu dig, per sant Marsal,

anc en tan pauca gent no vis tan bon vassal.

E intran a Murel per mei lo mercadal

e van a las albergas com baron natural

e an pro atrobat pa e vi e carnal.

E pois a l'endema, can viro lo jornal,

lo bos reis d'Arago e tuit li seu capdal (Pedro II, al 1213)

eison a parlament defora en un pradal,

e lo coms de Tholoza e l de Foih atertal, (Toulouse; Foix; atretal)

e lo coms de Cumenge ab bon cor e leial

e mout d'autres baros, en Ugs, lo senescal,

e ls borzes de Toloza e tuit li menestral: (burguesos de Toulouse)

e l reis parlet primers.

Lo reis parlet primers, car el saup gent parlar.

"Senhors", so lor a dit, "auiatz que us vulh monstrar.

Simos es lai vengutz e no pot escapar.

Mas pero eu vos vulh d'aitant asabentar,

que la batalha er abans de l'avesprar.

E vos autres siats adreit per capdelar (vos autres : vosaltres; vatres)

e sapjatz los grans colps e ferir e donar,

que, si eran detz tans, si ls farem trastornar."

E lo coms de Toloza se pres a razonar:

"Senher, reis d'Arago, si m voletz escoutar,

eu vo n diirei mo sen ni que n'er bo per far. (yo vos diré mon señ)

Fassam entorn las tendas las barreiras dressar,

que nulhs om a caval dins non posca intrar.

E si venoi lh Frances, que vulhan asautar,

e nos ab las balestas les farem totz nafrar.

Cant auran les cabs voutz, podem los encausar (los caps girats)

e poirem los trastotz aisi desbaratar."

So ditz Miquel de Luzia: "Jes aiso bo no m par

so que ja l reis d'Arago fassa cest malestar.

E es mout grans pecatz, car avetz on estar,

per vostra volpilhia us laichatz deseretar."

"Senhors," so ditz lo coms, “als non pusc acabar.

Ers sia co us vulhatz, c'abans de l'anoitar

veirem be cals sira darriers al camp levar.”

Ab tant cridan: "Ad armas!" e van se tuit armar,

entro sus a las portas s'en van esperonar

si que an los Frances trastotz faits ensarrar.

E per meia la porta van las lansas gitar,

si que l d'ins e l de fora contendon sul lumdar

e s gieten dartz e lansas e s van grans colps donar,

d'entrambas las partidas ne fan lo sanc raiar,

que trastota la porta veiratz vermelheiar.

Can aicels de la fora no pogron dins intrar,

dreitament a las tendas s'en prendo a tornar;

ve ls vos asetiatz totz ensems al dinnar!

Mas Simos de Montfort fai per Murel cridar,

per trastotz los osdals, que fassan enselar

e fassan las cubertas sobre ls cavals gitar,

que veiran dels de fora si ls poiran enganar.

A la porta de Salas les ne fan totz anar.

E cant foron de fora pres se a sermonar:

"Senhors, baro de Fransa, no us sei nulh conselh dar,

mas qu'em vengutz trastuit per nos totz perilhar.

Anc de tota esta noit no fi mas perpensar,

ni mei olh no dormiron ni pogron repauzar.

E ai aisi trobat e mon estuziar

que per aquest semdier nos covindra passar,

c'anem dreit a las tendas com per batalha dar;

e si eison de foras, que ns vulhan asaltar,

e si nos de las tendas no ls podem alunhar,

no i a mas que fugam tot dreit ad Autvilar."

Ditz lo coms Baudois: "Anem o esaiar; (le compte Bauduen)

e si eisson de fora, pensem del be chaplar,

que mais val mortz ondrada que vius mendigueiar." (honrada)

Ab tant Folquets l'avesques los a pres a senhar, (Folquet de Marsella)

Guilheumes de la Barra los pres a capdelar

e fe ls en tres partidas totz ensems escalar

e totas las senheiras el primer cap anar; (y totes les señeres, siñals)

e van dreit a las tendas.

Tuit s'en van a las tendas per meias las palutz,

senheiras desplegadas e ls penos destendutz,

dels escutz e dels elmes on es li ors batutz,

e d'ausbercs e d'espazas tota la plasa'n lutz.

E l bos reis d'Arago, cant los ag perceubutz,

ab petits companhos es vas lor atendutz.

E l'ome de Tolosa i son tuit corregutz,

que anc ni coms ni reis no n fon de ren creutz.

E anc non saubon mot tro ls Frances son vengutz,

e van trastuit en la on fo l reis conogutz.

El escrida: "Eu so l reis?" Mas no i es entendutz

e fo si malament e nafratz e ferutz

que per meia la terra s'es lo sancs espandutz;

e loras cazec mortz aqui totz estendutz.

E l'autri, cant o viro, teno s per deceubutz;

qui fug sa, qui fug la, us no s'es defendutz.

E li Frances lor corro e an totz los destrutz

e an les malament de guiza combatutz,

c'aicel que vius n'escapa se te per ereubutz.

Entro sus al Rivel es lo chaples tengutz,

e l'ome de Tolosa, c'als traps son remazutz,

estero tuit ensemps malament desperdutz.

E'n Dalmatz d'Enteiselh es per l'eiga embatutz (l'aiga : aigua)

e crida: "Deus, aiuda! grans mals nos es cregutz,

que l bos reis d'Arago es mortz e recrezutz,

e tant baro dels autres que so mortz e vencutz:

ja mais tan grans dampnatjes non sera receubutz.

Ab tant es de Garona fors de l'aiga issutz,

e l pobles de Toloza, e lo grans e l menutz,

s'en son trastuit ensems ves l'aiga corregutz,

e passon cels que pogon, mas mouts n'a remazutz,

l'aiga qu'es rabineira n'a negatz e perdutz,

e remas ins el camp trastotz le lor trautz:

don fo lo grans dampnatges per lo mon retendutz,

car mans om i remas totz mortz e estendutz,

don es grans lo dampnatges.

Mout fo grans lo dampnatges e l dols e l perdemens,

cant lo reis d'Arago remas mort e sagnens,

e mout d'autres baros, don fo grans l'aunimens

a tot crestianesme et a trastotas gens.

E ls omes de Tholosa, totz iratz e dolens,

aicels qui son estortz, que no son remanens,

s'en intran a Tolosa dedins los bastimens.

E'n Symos de Montfort, alegres a jauzens,

a rentengut lo camp, don ac mans garnimens,

e mostra e retra trastotz sos partimens.

E lo coms de Tolosa es iratz e dolens

ez a dig al capitol, ez aquo bassamens,

que al mielhs ques els poscan fassan acordamens,

que el ira al papa far sos querelhamens,

qu'en Simos de Montfort ab sos mals cauzimens

l'a gitat de sa terra ab glazios turmens.

Poih issic de sa terra e sos filhs ichamens;

e ls homes de Tolosa, cum caitius e dolens,

s'acordan ab Simo e li fan sagramens,

e redo s a la gleiza a totz bos cauzimens.

E l cardenals trames a Paris ichamens

al filh del rei de Fransa c'ades venga correns.

Ez el i es vengutz, bautz e alegramens,

ez intran a Toloza trastot comunalmens

e perprendo la vila e los albergamens

ez albergon ab joia dedins los pazimens.

E ls omes de la vila dizon: "Siam suffrens;

suffram so que Deus vol trastot paziblamens;

que Deus nos pot aidar que es nostre guirens."

E l filhs del rei de Fransa, qu'es de mal consentens,

Simos e l cardenals e'n Folcs mescladamens

an dig en lor secret c'an lo barreiamens 

per trastota la vila e pois lo focs ardens. 

E'n Simos se perpensa, que es mals e cozens,

que, si destrui la vila, non er sos salvamens;

que mais val sia seus totz l'aurs e totz l'argens.

E poih fo entre lor aitals emprendemens

ques umplan los valatz, e nulhs om defendens

no si posca defendre ab negus garnimens,

e trastotas las tors e ls murs e ls bastimens,

que sian derrocatz e mes en fondemens.

Aisi fo autreiatz e dig lo jutjamens,

e'n Simos de Montfort remas terra tenens

de trastotas las terras ques eran apendens

al comte de Tholosa ni als seus ben volens,

qu'el es dezeretatz ab fals prezicamens;

e l reis torna s n'en Fransa.

Daude de Pradas, li auzel cassador. (Fragment) Cora e consi trag' om auzel de ni.

Daude de Pradas, li auzel cassador.

Cora e consi trag' om auzel de ni.

Oimais deu hom dire consi

e coras lo trag' om de ni:

aprop nou jorns que seran nat;

car adoncs son alques fermat

et an de forsa lor cap pres

que las planetas hi an mes.

Lo matinet ab la frescor,

can son deju e ses calor,

ab mas nudas los deu hom penre,

tot suau e gen, car son tenre,

e deu gardar ben autressi

que ill paire no sion prop d'aqui;

car tals n'i a, son tan esquiu

que pois no tornon a cel niu.

Li falco gran batailla rendon

a cels que lor auzelos prendon.

En rams foillatz fassa portar

cascuns per si, ab gent anar,

e porte ls hom en un pauc desc,

e desobre sion li ram fresc,

e per dedins sion folrat

ab pels de lebre o de cat

o d'autra calque pel moleta,

qu'en l'anar no ls nafre vergueta.

Cant a maizo es hom tornatz,

de gent pauzar sia membratz:

frevol son, no s podon sufrir,

maizo lor cove a bastir...

que hom apella per so ferma.

E tot per so que meills hi cresca

meta i hom jonc e foilla fresca.

 

Consi deu hom tener l'auzel can l'a gitat de gabia et ensenhar d'esser privat.

Aissella noit com l'aura pres,

pos que li get li seran mes,

gran pesa lo deu hom tener.

Mas pois lo deu hom far sezer

en tal perga que s'an crotlan;

car adoncas non a talan

de moure; ans cuida cazer,

et esforsa s de meills tener.

Abans de jorn deu hom levar

per son auzel a regardar,

e tenga l'om tro al mati

abans qu'en la perga torn si.

Et entretan c'om lo tenra,

la man senestra crotlara

e l man destra mene ill denan

per so que s'an adomesjan; (pera que se vaigue domesticán)

ab un bastonet bel e pla

adop las penas, s'ops li a. (las penas : les plomes o plumes)

Pois que s'ira aprivadan,

hom li mostre la carn denan.

E s'el hi vol lo pe estendre,

hom non lo i deu per re defendre,

mas laisse la ill, e mange la

a son plazer sobre la ma.

E qui vol aver son auzel,

gart si be que ja no l'apel

ni l'escrit ni l fassa venir,

entro que l'auze ben gequir

tot sol, tant l'ai' aprivadat.

Car molt l'aura tost adobat.

Pois er privatz e faitz maniers,

mas ges ... can l'a mestiers.

Que ges, per coita d'auzelar,

no l fassa trop per temps volar.

Car aital us coma penra

de premier, aital lo tenra.

Per so fail gardar del malvetz;

mas tota la premeira vetz

que nuill auzel penra per se,

laisse lo ill, e per nuilla re

no venga ves lui trop corren,

mas tot suau e belamen

s'an apropchan e senes brui;

car si trop bruen cor ves lui,

malvezar l'a d'esser ratier.

Aissi deu far lo jorn premier:

a son talan deu manjar pro,

c'aissi l'a hom privat e bo.

Tot aquel jorn e l'endema

non penra plus; mas can venra

dreit al ters jorn, seguramen

pot auzelar a son talen,

e pois tot jorn si com volra,

aitan com sas ben estara.

Cant auzels a febre.

Si vostr' auzel febre destrenh,

ges d'esser malautes no s fenh,

ans es malautes per daveras; (sino que está dolén de veres, verdat)

et auiatz las ensenhas veras

per que o conoisseretz leu:

lo cap te bas et er fort greu

que un pauc no l'aia enflat;

sa pluma li trembla e ill bat,

e si noca si te tot dreg,

ben fai parer que aia freg.

E los oills te claus per dormir,

so que pren, non pot degerir;

az oras gieta so que manja, (gite : vomite; gitá : tirá, vomitá)

qu'en la gorga res no s'estanca.

Un jorn manja coitozamen,

autre non vol manjar nien;

un jorn tot a sa gorga te

que non espenh neguna re.

Magres si te et afamatz

e tot jorn estai esmagatz.

Can vostr' auzel veiretz aital,

sapchaz que febres li fai mal.

Per febre lo sol hom sancnar:

mas hom qui be non o sap far

no s'en deu per re entremetre,

que ades li poiria metre

en nervill flecme o en vena,

que ill seria poissas grans pena.

Pero qui sancnar l'en volia,

la camba dreita l liaria (la cama dreta li lligaríe)

ben estreg ab una correia; (ben estret en una correcha)

e ben cove fort clar hi veia,

car las venas son tant sotils

coma seria uns prims fils.

Per mei de la camba d'avan

a una veneta plus gran

que las autras venas non so

c'adoncas paron de viro;

per mal de febre trenca s ill,

c'aissi gueris d'aquel perill.

Desotz el pe un' autra n'a

que per batige s trencara.

E dereires sobre l talo

n'a un' autra, que ill fai gran pro

cant hom per gota sanc l'en trai.

Pero contra febre us dirai,

per so que sancnar no l vos cailla, (pera que sangrál no tos calgue)

metzina que non aura failla.

Del suc de l'arsemiza ill datz,

et aqui la carn li moillatz.

Autra l'en faretz eissamen

que trobaretz bona e valen.

D'un' erba que a nom lentilla,

qu'en aiga nais per meravilla

et estai per tot l'an verdeta

et es pauca e redondeta,

polvera'n faitz, e mange ne (pols ne feu, y que ne minjo)

vostr' auzels, e garis lo be.

E qui l banha en aquel bro (y qui lo bañe en aquell caldo)

on grua cueis, es li fort bo. (aon grulla se cou, li es mol bo)

Cant auzels a mal de rof.

Car uns mals sol un autr' adure,

can non es qui premier en cure.

Apres febres solon aver

auzel grans mals per noncaler.

Rof e tesga son li peior,

car per rof sofron tal dolor

el cap, que l cap e l'oill lor enflon

tan fort c'apenas pois dezenflon,

e soven fora de la testa

lor geta ls oills fors de la testa.

La raitz del rafe penretz,

tres petitas ne triaretz,

e d'estafizagra tres gras,

de pebre dos entiers e sas,

e de girofle tres clavels,

de ginebre que sia bels

tot lo pezan de dos deniers,

de serbe trenta gras entiers.

Aisso tot ensemps trusaretz,

et en aprop vos hi metretz

aitan de sain d'una troia (tan de sagí de una gorrina : truja)

que de porsel fo plena e voia;

de tot l'als si posca defendre.

Cant l'aures fait en l'ola fendre,

en aquel sain buillira (en aquell sagí bullirá)

tot ensemps, e tant cozera (tot jun, y tan courá)

ab un pauc d'aiga solamen

que s'i metra premeiramen,

que las raitz amenuziscon

e que totas envaneziscon.

Cant er coit, ans que sia freg,

colatz o per un drap estreg,

et en aprop conseill que s meta

en una boissa bella e neta.

Lo premier jorn ne donaretz

aitan can levar ne poiretz

ab la poncheta d'un coutel

sus en la carn a vostr' auzel.

E l'endema doas pinholetas,

que sion doas favas grossetas,

l'en donaretz, e pois quec jorn

donatz l'en tres, tro que sas torn.

___

Segon so c'avia promes,

mos romas del tot complitz es.

Pero, si negun n'i avia

mais ne saubes e meills dizia,

ja no s pense que m'enoges

ni mal d'enveia l'en portes.

Mas tals n'i a que s fan parlier

e no volon aver mestier

mas de maldire e de blasmar

so que no sabon esmendar,

ni non entendon neis que s'es.

E so ave de nesies,

car ben es nesis veramen

qui blasma so que non enten.

E qui faill per tal nosabensa

ges non es quitis de faillensa;

car nuills hom no fai maior pecca

de cel que per nonsaber pecca; 

e l proverbis consent hi be

que ditz aissi: "Fer qui non ve."

Car cecs e pecs an tal maneira

que negus non garda on feira;

que cel qu'es cecs no ve defor

e cel qu'es pecs no ve de cor;

et a n'i pro d'aitals cecs pecs

outracuiatz, travers, bavecs,

paire e fill de vilania,

auripelat de parlaria,

c'ades van metjan e megen

e cuion esser maldizen,

e ges no i podon avenir

c'adreitamen sapchont maldir. 

E lor maldigz non es neis mals,

qu'en dreit posca esser digz tals,

car en maldig a obs sabers,

sia l maldigz o fals o vers,

car mals digz, ses bendig, no ferma,

per si mezeis desvai e merma,

e maldigz ditz adreitamen

vens bendig dig nesiamen.

Maldig ben dig non tenc a mal,

car maldigz bendig soven val,

e per maldig, cant es cortes,

s'esmera e s meillura bes.

Maldig ben dig deu hom prezar,

car a ben auza contrastar.

Ja de bendig non er pariers

maldigz, si non es prezentiers,

e prezentiers non sera ja

si queacom bendig no i a,

e cel no i dira ja ben re

que non enten autrui ni se.

Ben es doncas meins que non res

avols maldigz que mal digz es.

Per so no m fan nuilla paor

vezat, badoc maldizedor:

fat maldizen giet a mon dan

et a gen corteza m coman.

Raimon de Miraval. Anc trobars clus ni braus + Si tot s'es ma domn' esquiva + Be m'agrada l bels temps d'estiu

Raimon de Miraval.

I. 

Anc trobars clus ni braus

non dec aver pretz ni laus,

pos fon faitz per vendre

contra ls sonetz suaus,

coindetz, aissi com eu ls paus,

e leus ad aprendre,

ab bels ditz clars e gen claus;

car per far entendre

non cal trop contendre.

Car tan prenon cabaus

domnas entre ls fis los faus,

fan amor deissendre;

mas no m tanh que las caus,

ni del tot en tot no m'aus

vas lor dan estendre.

Car cilh que m ten en repaus

mi fa ls tortz defendre

qu'a mains drutz vei prendre.

Tot quan mi dons vol volh,

et tot quan li platz acolh

en patz ses rancura;

pos alhors no m destolh

e josta leis me despolh

nutz ses vestidura,

aitan tenc de ric capdolh

que bon' aventura

no m pot far fraitura.

Pos tan l'am e la volh,

en trac peitz e plus m'en dolh,

car cilh no n pren cura.

E s'eu anc dis orgolh

vas domnas, aras m'en tolh

e torn a mezura.

E drutz qu'es d'aital escolh

conquier joi, e dura

si'n bon loc s'atura.

No sai per quals mestiers

amon domnas cavaliers.

S'amors me soana,

no m sai gabar estiers,

que meins en par vertadiers

qui totz sos bes vana.

Per qu'eu volh plus volontiers

dir cortez' ufana

que vertat vilana.

Los maiors lauzengiers

tenc vas mi dons plazentiers

e cil que ls apana.

E si l menres portiers

fos tan gais ni bobanciers

qu'auzes vestir grana,

plus fora rics sos dobliers,

qu'en tela rensana

jagr' en sa cabana. 

II. 

Si tot s'es ma domn' esquiva

ni m mostr' orgolh ni soan,

ges del seu servir no m las;

ans, car eu vas leis non pas,

li trametrai lai on es

chanso faita de merces;

car per solatz e per chan

creis amors e brot' e rama.

Dins el cor me nais la flama

qu'eis per la boc'en chantan,

don domnas e drutz abras.

E lh sonet son dous e bas,

coind' e leugier e cortes,

per que de grat son apres:

que tals amera tiran

que per mos bels ditz s'abriva.

Per la lengua recaliva

so don eu ai pres lo dan

tan, per pauc no n veng al vas

qu'als fals fenhedors escas.

Ensenh so qu'a lor es bes

quan mi degr' esser promes;

si feira, s'eu saubes, tan

com fai cel que re non ama.

Mas fin' amors m'enliama,

qu'en mi non a ponh d'engan,

ni falsetat non amas;

qu'ab tal domna sui remas,

qu'anc no falhi ni mespres

ni non amet dos ni tres;

per qu'eu autra non deman,

ni farai ja tan quan viva.

Mas car crezet gen badiva,

que de mi s'anes lonhan, -

que m'an levat en tal clas

qu'a pauc de joi no m'an ras, -

ma domna no saup que s fes

qu'anc soferc qu'om la m tolgues;

que tal perdera lauzan

que per autra no s reclama.

Mas lo deziriers m'aflama

e s vai cascun jorn doblan,

tan que m poia sobre l nas. -

Cala, fols, trop en diras. -

No farai, qu'anc no fo res.

Ma domn' e ma bona fes

m'en valgues e l tems d'antan,

que me fos d'alques aiziva.

S'a mon Audiart plagues,

tornar volgr' e mon paes

…

vas leis que tot las m'abriva.

Ben l'en deu penre merces,

qu'anc no lh fi que l desplagues

nulha re petit ni gran,

qu'ins e mon cor non escriva.

III. 

Be m'agrada l bels temps d'estiu

e dels auzels m'agrada l chans,

e lh folha m'agrad' e ls verjans,

e lh prat vert mi son agradiu;

e vos, domna, m'agradatz cent aitans,

et agrada m quan fatz vostres comans:

mas vos non platz que re m denhetz grazir,

mas agrada us car me mor de dezir.

Per un dezir, domna, reviu,

que m'es de totz dezirs plus grans,

qu'eu dezir que l rics benestans

vostre cors deziran m'aiziu,

que mos dezirs se dobles en baizans;

e pos tan be us dezir ses tots enjans,

ja no m laissetz al dezirier aucir,

que deziran deu hom d'amor jauzir.

Tot jauzir d'autr' amor esquiu,

mas de vos a jauzir m'enans,

qu'eu jau los bes e cel los dans

de vos que m faitz jauzen pensiu.

Tan sui jauzens de vos que nulhs afans

no m tol jauzir, que l vostre bels semblans

m'esjauzis tan que cel jorn que us remir

no posc estar ses gaug, vas on que m vir.

Mas alques an virat mon briu

lauzengier que viro ls amans

e viron las domnas prezans

e maint gai viron en caitiu.

E si us viratz, domna, per mal parlans,

vostre fis cors tem que s'en vir truans,

per que s viron plazer en escarnir,

e grans lauzors se vir' en gran maldir.

Mas eu dic que, si totz temps viu,

totz temps dirai vostres comans,

e si m dizetz: "Vai o non ans",

als vostres bels ditz m'umiliu.

Sol no m digatz que remanha l demans,

que totz mos ditz ne passari' enans,

que per nulh dig, domna, pogues partir

lo cor ni ls ditz ni ls faitz de vos servir.

Per servir en ric senhoriu

es bos servire benanans,

per que us volh servir totz mos ans,

et anc servidor meins antiu

non ac la bel' a cui servi Tristans,

ans vos farai de bels servizis tans,

tro mos servirs me fass' en grat venir

o vos digatz: "Mon servidor azir".

De grat dezir, domna, que us jauzis, ans

que s vir per ditz mos servirs en soans,

que servire, ditz hom, qu'a dreit se vir,

quand om no il vol sos deziriers grazir.

Leial, be m platz de mon Estiu l'enans,

mas de mi dons es la valors tan grans

que eu e tug li devem obezir,

per que no lh vol ges Miravals mentir.