Peire Cardenal.
I.
Qui ve gran maleza faire
de mal dir no se deu taire;
per qu'eu volh dir e retraire
que rics hom dezeretaire
es pieger que autre laire
e fai diablia
peior que negus raubaire,
e plus tart si castia.
Rics hom, quan vai per carreira,
el a una companheira,
Malvestat, que vai primeira
e meiana e derreira;
e grans Cobeitatz enteira
li fai companhia;
e Tortz porta la senheira
et Orgolhs la guia.
Rics hom mals, quan vai en plassa,
que cuiatz vos que lai fassa?
Quant autr' om ri e solassa,
a l'un mou plag, l'autre cassa,
l'un maldi, l'autre menassa
e l'autr' afolia;
e no fai joi ni abrassa
si com far deuria.
Rics hom, quan fai sas calendas
e sas cortz e sas bevendas,
de toutas e de rozendas
fai sos dos e sas esmendas,
sos lums e sas offerendas,
e de raubaria;
et en guerras met sas rendas
et en plaidezia.
Rics hom mals, quan vol far festa,
auiatz consi fai sa questa:
tan bat la gent et entesta
tro que deniers non lor resta,
que no i cal venir tempesta
ni lam ni moria; (fam)
pois fai cara mout honesta,
qui no l conoissia.
Un pauc ai dig de la gesta
que dire volia;
mas tan grans massa'n i resta
que fort pauc embria.
II.
no sent plus leu carn puden
com clerc e prezicador
senton ont es lo manen:
mantenen son sei privat,
e quan malautia l bat,
fan li far donatio
tal que l paren no i an pro.
Frances e clerc an lauzor
de mal, car bon lor en pren;
e renovier e trachor
an tot lo segl' eissamen;
qu'ab mentir et ab barat
an si tot lo mon torbat
que no i a religio
que no sapcha sa leisso.
Saps qu'endeven la ricor
de cels que l'an malamen?
Venra un fort raubador
que non lor laissara ren,
so es la mortz que ls abat,
qu'ab quatr' aunas de filat
los tramet en tal maizo
ont atrobon de mal pro.
Hom, per que fas tal folor
que passes lo mandamen
de Deu quez es ton senhor
e t'a format de nien?
... ten el mercat
cel quez ab Deu si combat,
qu'el n'aura tal guizardo
cum ac Judas lo felo.
Deus verais, plens de doussor,
Senher, sias nos guiren,
gardatz d'enfernal dolor
peccadors, e de turmen;
e solvetz los del peccat
en que son pres e liat,
e faitz lor verai perdo
ab vera confessio.
III.
Ar mi posc eu lauzar d'amor,
que no m tol manjar ni dormir,
ni n sent freidura ni calor,
ni no n badalh ni no n sospir
ni n vauc de noit a ratge,
ni n sui conques ni n sui cochatz,
ni n sui dolens ni n sui iratz,
ni non logui messatge
ni n sui trahitz ni enganatz,
que partitz m'en sui ab mos datz.
Autre plazer n'ai eu melhor,
que non trahisc ni fauc trahir,
ni n tem tracheiritz ni trachor,
ni brau gilos que m'en azir,
ni n fauc fol vassalatge,
ni n sui feritz ni derrocatz
ni no n sui pres ni n sui raubatz,
ni non fauc lonc badatge,
ni dic qu'eu sui d'amor forsatz,
ni dic que mos cors m'es emblatz,
Ni dic qu'eu mor per la gensor,
ni dic que l bela m fai languir,
ni non la prec ni non l'azor,
ni la deman ni la dezir,
ni no l fauc homenatge,
ni no l m'autrei ni l mi sui datz,
ni no sui seus endomenjatz,
ni a mon cor en guatge,
ni sui sos pres ni sos liatz,
ans dic qu'eu li sui escapatz.
Mais deu hom amar vensedor,
no fai vencut, qui l ver vol dir;
quar lo vencens porta la flor,
e l vencut vai hom sebelir;
e qui vens son coratge
de las desleials voluntatz,
don mou lo faitz desmezuratz
e li autre outratge,
d'aquel vencer es plus honratz
que si vencia cent ciutatz.
Pauc pretz prim prec de preiador; (5 p)
can cre qu'el cuia convertir, (4 c)
vir vas vil voler sa valor, (5 v)
don dreitz deu dar dan al partir; (5 d)
si sec son sen salvatge, (5 s)
leu l'es lo larcs laus lag lonhatz; (7 l)
plus pretz lauzables que lauzatz;
trop ten estreg ostatge (5 t)
dreitz drutz del dart d'amor nafratz: (5 d)
per plus pretz plus pretz es compratz. (6 p)
No volh voler volatge, (3 v)
que m volv e m vir vils voluntatz, (5 v)
mas lai on mos vols es volatz.
IV.
Una ciutatz fo, no sai cals,
on cazet una ploia tals
que tuit home de la ciutat,
que toquet, foron forsenat.
aquel en escapet ses plus,
que era dins una maizo
e dormia, quant aisso fo.
Aquel levet, quant ac dormit
e fo se de ploure giquit,
e venc foras entre las gens.
E tug feiron dessenamens:
l'us a roquet, l'autre fo nus,
e l'autre escupi ves sus;
l'us trais peira, l'autre astella,
l'autre esquintet sa gonella,
l'us feri e l'autre enpeis,
e l'autre cuget esser reis
e tenc se ricamen pels flancs,
e l'autre sautet per los bancs;
l'us menasset, l'autre maldis,
l'autre ploret e l'autre ris,
l'autre parlet e non saup que,
l'autre fes metoas (?) de se.
Et aquel qu'avia son sen
meravilhet se mout fortmen,
e vi ben que dessenat son,
e garda aval et amon
si negun savi n'i veira,
e negun savi non i a.
Grans meravilhas ac de lor,
mas mout l'an ilh de lui maior,
que l vezon estar saviamen;
cuidon c'aia perdut son sen,
car so qu'ilh fan no lh vezon faire;
a cascun de lor es veiaire
que ilh son savi e senat,
mas lui tenon per dessenat.
Qui l fer en gauta, qui en col,
el non pot mudar no s degol;
l'us l'enpenh e l'autre lo bota,
el cuia eissir de la rota;
l'us l'esquinta, l'autre l'atrai,
el pren colps e leva e chai.
Cazen levan, a grans gambautz,
s'en fug a sa maizo de sautz,
fangos e batutz e meg mortz,
et ac gaug car lor fon estortz.
Cist faula es az aquest mon
semblans, et als homes que i son:
aquest segles es la ciutatz
quez es totz ples de forsenatz:
que l maier sens c'om pot aver
si es amar Deu e temer
e gardar sos comandamens:
mas ar es perdutz aquel sens.
La ploia sai es cazeguda,
cobeitatz, e si es venguda
us orgolhs et una maleza
que tota la gen a perpreza;
e si Deus n'a alcun gardat,
l'autre l tenon per dessenat
e menon lo de trop en bilh,
car non es del sen que son ilh,
que l sens de Deu lor par folia.
E l'amics de Deu, on que sia,
conois que dessenat son tut,
car lo sen de Deu an perdut;
et ilh an lui per dessenat,
car lo sen del mon a laissat.
