Mostrando las entradas para la consulta Savaric ordenadas por relevancia. Ordenar por fecha Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta Savaric ordenadas por relevancia. Ordenar por fecha Mostrar todas las entradas

viernes, 16 de octubre de 2026

Savaric de Mauleon. Gaucelm, tres jocs enamoratz

Savaric.

Savaric de Mauleon



2701, 7225.

Savaric de Mauleon si fo un rics baros de Peitieu, fils d'Enrics de Malleon. Seigner fo de Malleon e de Talarnom, e de Fontenai, e de Castelaillon, e de Boet, et de Benaon, e de saint Miquel en l'ertz, et de la isla de Riers, et de l'isola de Niues, e de Nestrine, e d'Engollius, e d'autres mainz bons locs. Bels cavaliers fo e cortes et enseingnatz, e larc sobre totz los larcx. Plus li plac dons e dompneis, et amor e torneiament, que ad home del mon, et de chanz et de solatz, e trobars et cortz e messios. Plus fo fin amics de domnas et d'amadors que nuills autres cavalliers, e plus envejos de vezer bons homes e de far li plazer. E fo lo meiller guerrer que anc fos él mon. Tal vez ne fo aventuros, e tal vez ne trobet dan: 
e totas las guerras qu'el ac foron con lo rei de Fransa e con la soa gen. 
E dels sieus bons faich se poiria far un gran libre, qui lo volgues escrire, d'aquellui que ac plus en si d'umelitat et de merce e de franquessa, et que mais fez de bons faich d'ome qu'ieu anc vis ni auzis, et plus n'avia voluntat de far.
En Savaric de Mal leo fo vengutz à Benaujatz per vezer la vescomtessa na dona Guillerma, et el entendia en ela; e tray ab lui'n Elias Rudels, senher de Bragairac, e Jaufre Rudelh de Blaya. Totz tres la pregavo d'amor; et enans c'aysso fos el' avia cascun tengut per son cavayer, e l'un non o sabia de l'autre. Tug tres foron asetatz pres d'ela, l'un d'una part, l'autre d'autra, lo ters denan ela. Cascus d'els la esgardava amorozamen; et ela, com la plus ardida dona c'om anc vis, comenset ad esgardar en Jaufre Rudelh de Blaya amorozamen, car el sezia denan; et à'n Elias Rudelh de Bragairac pres la man, et estreis la fort amorozamen; e de mossenh en Savaric causiget lo pe rizen e sospiran. Negus no conoc lo plazer l'un de l'autre entro qu'en foron partitz, qu'en Jaufre Rudelh o dis à'n Savaric com la dona l'avia esgardat; e'n Elias dis lo del ma. 
En Savaric, cant auzis que à cascus avia fag aital plazer, fon dolens; e de so que fon ad el fag non parlet, mas apelet Gaucelm Fayzit e'n Ugo de la Bacalayria, e si lur dis en una cobla al cal avia fag may de plazer ni d'amor. E la cobla del deman comessa (comensa): 
Gaucelm, tres joc enamorat.
Beus dic d'en Savaric que be fon sel qu'era razitz de tota la cortezia del mon; et en totz bos fatz c'om puesca pessar de bon home el fon maystre de totz. Et avia amada et onrada lonc una dona gentil de Gascuenha, madona Guillerma de Benaujatz, molher que fo d'en P. de Gavaret, qu'era vescoms de Beraumes e senher de San Macari e de Lengo; e puesc dire per ver que anc tans de bos fatz no fezes hom per dona. 
Mot longamen lo paget esta dona ab sas folas promessas et ab bels mandamens, et joyas donan. E mantas vez fes lo venir de Peitieus en Gascuenha per mar e per terra; e cant era vengutz gen lo sabia enganar ab falsas razos, que no l fazia plazer d'amor. Et el era'n tan enamoratz que no conoysia l'engan: mas sos amics d'el li deron ad entendre l'engan. E mostreron li una dona de Gascuenha, qu'era de Manchac e molher d'en Guiraut de Manchac, joves e bela et avinens, e deziroza de pretz et de vezer en Savaric per lo be qu'en auzia dire. En Savaric can vi la dona azautet li mot à meravilhas et preget la d'amor. E la dona, per la gran valor que vi en el, retenc lo per son cavayer, e det li jorn qu'el vengues à leys per penre so que demandava. Et el parti s'en mot alegres, e pres comiat e tornet s'en à Peytieus.
E no tarzet gayre que madona na Guillerma Benauja saupet lo fag, e com l'avia dat jorn de venir ad ela per far son plazer.
Adonc fon mot giloza e trista car non l'ac retengut; et fes far sas letras e sos mans e salutz aitan caramen co saup ni poc, e mandet à'n Savaric que al jorn que l'avia dat la comtessa de Manchac, que vengues ad ela à furt à Benaujas per aver d'ela tot son plazer. E sapias per ver que ieu Uc de San Circ, que ay escrichas estas razos, fuy lo messatge que lai aniey e l portey totz los mans e'ls escritz. Et en la sua cort si era lo prebost de Limotges, qu'era valens hom et ensenhatz, e bos trobaires. 
En Savaric, per far à lui honor, li mostret tot lo fag e so que cascuna l'avia dig e promes. En Savaric dis al prebost que li'n demandes en chantan, e que li'n partis tenso, à la cal d'estas doas devia anar al jorn que li avian donat. E'l prebost comes lo, e di:
En Savaric ieu vos deman
Que m diatz en chantan.

3794, 7225-6, C, M.

Gaucelm, tres jocs enamoratz
Partisc à vos et à'n Ugo;
E quascus prendatz lo plus bo
E laissatz mi lo queus volhatz:
Q'una domn'a tres pregadors,
E destrenh la tan lor amors,
Que quan tug trei li son denan
A quascun fai d'amor semblan.
L'un esguard' amorozamen,
L'autr' estrenh la man doussamen,
Al terz caussiga'l pe rizen:
Digatz al qual, pois aissi es,
Fai major amor de totz tres.

Senher Savaric, ben sapchatz
Que l'amic recep plus gen do
Qu'es francamen, ses cor felo,
Dels bels olhs plazens esguardatz:
Del cor mou aquela doussors,
Per qu'es cent tans majer honors.
E de la man tener dic tan
Que no li ten ni pro ni dan;
Qu'aital plazer comunalmen
Fai domna per aculhimen.
E del caussigar non enten
Que la domn' amor li fezes,
Ni deu per amor esser pres.

Gaucelm dizetz so que vos platz,
For que no mantenetz razo,
Qu'en l'esguard no conosc nul pro 
A l'amic que vos razonatz;
Et es nescies e folors,
Qu'olh esguardon lui et alhors 
E nul autre poder non an.
Mas quan la man blanca ses gan
Estrenh son amic doussamen, 
L'amors mou del cor e deissen.
En Savarics, quar part tan gen,
Mantenga'l caussigar cortes 
Del pe, qu'ieu no'l mantenrai ges.

N Ugo, pos lo meils me laissatz
Mantenrai leu ses dir de no.
Donc dis que'l caussigar que fo
Fatz del pe es fin'amistatz
Celada de lauzenjadors;
E par be, pos aital secors
Pres l'amic rizen jauzian,
Que l'amors fos ses tot engan.
E qui'l tener de la man pren
Per major amor fai non-sen.
E d'en Gaucelm no m'es parven
Que l'esguard per melhor prezes,
Si tan ni quan d'amor saubes.

Senher, vos que l'esguard blasmatz
Dels olhs e lor plazen faisso,
No sabetz que messatgier so
Del cor que los a enviatz;
Que l'olh descobr' als amadors
So que reten él cor paors:
Don totz los plazers d'amor fan.
E mantas vetz rizen gaban
Caussiga'l pe à manta gen
Domna, ses autr'entendemen.
En Ugo mante fallimen,
Que'l tener de ma non es res
Ni no cre que d'amor mogues.

Gaucelm encontr'amor parlatz
Vos e'l senher de Malleo,
E pareis ben à la tenso:
Que'ls olhs, que vos aves triatz
E que rasonatz per melhors,
An traït mans entendedors.
E de la domn' ab cor truan,
Si m caussigava' l pe un an,
Non auria mon cor jauzen.
E del man dic senes conten
Que l'estrenhers val per un cen:
Quar ja si al cor no plagues
Amors noi agra'l man trames.

Gaucelm vencutz es del conten
Vos e 'n Ugo certanamen:
E volh qu'en fassa jutjamen
Mos Gardacors, que m'a conques,
Na Maria on bos pretz es.

Senher, vencutz no soi nien,
Et al jutjar er be parven:
Per que volh quei si'eissamen
Na Guillerma de Benagues
Ab sos ditz amoros cortes.

Gaucelm, tant ai razo valen
Qu'amdos vos fors' e mi defen:
E sai n'un' ab gai cors plazen
En qui'l jutjamen fora mes;
Mas pro vei qu'en i a de tres.

miércoles, 1 de noviembre de 2023

Sail de Scola - Sordel de Goi

Saïl de Scola, t. III. Deux pièces.

Saïl de Scola. Salh.

Sail de Scola, si fo de Barjarac, d' un ric borc de Peiregorc, fils d' un mercadan; e fetz se joglar; e fetz de bonas cansonetas; et estet cum N' Ainermada de Narbona. E quant ella mori, el se rendet a Bragairac, e laisset lo trobar e 'l cantar.
Huey cuiava, e no sai si m' o digua,
Qu' om se degues venjar de mal' amigua,
Mas er vey be que si meteys destrigua
Selh qu' ab amor guerreya ni playeia
Son escien,
E conosc ben
Que no 'l dey mostrar minga
Vas lieys mo mal talen.
Gran esfors fay.
Bastero, 94. Crescimbeni, 209. Millot, III, 435. P. Occ. 386. Hist. Litt. XV, 466.

Savari de Mauleon, t. II.
Savaric de Mauleon si fo un rics baros de Peitieu, fils d' En Reols de Maleon. Seigner fo de Mauleon e de Talarnom, e de Fontenai, e de Castelaillon, e de Boet, e de Benaon, e de saint Miquel en l' Ertz, e de la isla de Riers, e de l' isola de Nives, e de Nestrine, e d' Engollius, e d' autres mainz bons locs. Bels cavaliers fo e cortes et enseingnatz, e larc sobre totz los larcx. Plus li plac dons e dompneis et amor e torneiament, que ad home del mon, e de chanz e de solatz, e trobars e cortz e messios. Plus fo fin amics de domnas e d' amadors que nuills autres cavalliers, e plus enveios de vezer bons homes e de far li plazer. E fo lo meiller guerrer que anc fos el mon. Tal vez ne fo aventuros, e tal vez ne trobet dan: e totas las guerras qu' el ac foron com lo rei de Fransa e com la soa gen. E dels sieus bons faich se poiria far un gran libre, qui lo volgues escrire, com d' aquellui que ac plus en si d' umelitat e de merce e de franquessa, e que mais fez de bons faich d' ome qu' ieu anc vis ni auzis, e plus n' avia voluntat de far.
En Savaric de Malleo fo vengutz a Benaujatz per vezer la vescomtessa Na dona Guillerma, et el entendia en ela; e tray ab lui 'N Elias Rudels, senher de Bragairac, e Jaufre Rudelh de Blaya. Totz tres la pregavo d' amor; et enans c' aysso fos, el' avia cascun tengut per son cavayer, e l' un non o sabia de l' autre. Tug tres foron asetatz pres d' ela, l' un d' una part, l' autre d' autra, lo ters denan ela. Cascus d' els la esgardava amorozamen; et ela, com la plus ardida dona c' om anc vis, comenset ad esgardar En Jaufre Rudelh de Blaya amorozamen, car el sezia denan; et a 'N Elias Rudelh de Bragairac pres la man, et estreis la fort amorozamen; e de mo senher En Savaric causiget lo pe rizen e sospiran. Negus no conoc lo plazer l' un de l' autre entro qu' en foron partitz, qu' En Jaufre Rudelh o dis a 'N Savaric com la dona l' avia esgardat; e 'N Elias dis lo de 'l ma. En Savaric, cant auzis que a cascus avia fag aital plazer, fon dolens; e de so que fon ad el fag non parlet, mas apelet Gaucelm Fayzit e 'N Ugo de la Bacalayria, e si lur dis en una cobla al cal avia fag may de plazer ni d' amor. E la cobla del deman comensa:
Gaucelm, tres joc enamorat.
Be us dic d' En Savaric que be fon sel qu' era razitz de tota la cortezia del mon; et en totz bos fatz c' om puesca pessar de bon home el fon maystre de totz. Et avia amada et onrada lonc tems una dona gentil de Gascuenha, ma dona Guillerma de Benaujatz, molher que fo d' En P. de Gavaret, qu' era vescoms de Beraumes e senher de San Macari e de Lengo; e puesc dire per ver que anc tans de bos fatz fezes per dona. Mot longamen lo paget esta dona ab sas folas promessas et ab bels mandamens, et joyas donan. E mantas vez fes lo venir de Peitieus en Gascuenha per mar e per terra; e cant era vengutz gen lo sabia enganar ab falsas razos, que no 'l fazia plazer d' amor. Et el era 'n tan enamoratz que no conoysia l' engan: mas sos amics d' el li deron ad entendre l' engan. E mostreron li una dona de Gascuenha, qu' era de Manchac e molher d' En Guiraut de Manchac, joves e bela et avinens, e deziroza de pretz e de vezer En Savaric per lo be qu' en auzia dire. En Savaric can vi la dona azautet li mot a meravilhas e preget la d' amor. E la dona, per la gran valor que vi en el, retenc lo per son cavayer, e det li jorn qu' el vengues a leys per penre so que demandava. Et el parti s' en mot alegres, e pres comjat e tornet s' en a Peytieus. E no tarzet gayre que ma dona Na Guillerma Benauja saupet lo fag, e com l' avia dat jorn de venir ad ela per far son plazer. Adonc fon mot giloza e trista car non l' ac retengut; e fes far sas letras e sos mans e salutz aitan caramen co saup ni poc, e mandet a 'N Savaric que al jorn l' avia dat la comtessa de Manchac, que vengues ad ela a furt a Benaujas per aver d' ela tot son plazer. E sapias per ver que ieu Uc de San Circ, que ay escrichas estas razos, fuy lo messatge que lai aniey e 'l portey totz los mans e 'ls escritz. Et en la sua cort si era lo prebost de Limotges, qu' era valens hom et ensenhatz, e bos trobaires. En Savaric, per far a lui honor, li mostret tot lo fag e so que cascuna l' avia dig e promes. En Savaric dis al prebost que li 'n demandes en chantan, e que li 'n partis tenso, a la cal d' estas doas devia anar al jorn que li avian donat. E 'l prebost comes lo, e di:
En Savaric, ieu vos deman
Que m diatz en chantan.
Nostrad. 106. Crescimbeni, 75. Bastero, 94. Millot, II, 99. P. Occ. 147.

Serveri de Girone. Quinze pièces:
En brau loc fon plantada
Planta qu' el frug peiura,
E dona en mal formada
Quan pert bon' aventura;
Quar mout mais que mezura
Es bona don' amada,
Quan fay contra natura
So don es mais prezada,
Quar de valh ven l' errada...

Mal es rauba guardada
Dins avol tancadura,
E dona pieitz celada,
Quan fai mal ni laidura
Contra tota natura,
Es vils dona laissada,
E cast' e mund' e pura
Sobre valor pauzada
En pretz encastenada.

Trop es desendressada
Maison on hom endura,
E pus don' azirada
Cuy castedatz fraitura;
Qu' entre clam e rancura
S' es ab blasme liada,
E val mais que clausura
A ciutat asetjada
Dona en be far uzada.
En mal punh.

L' olivier fay oli qu' es dous e fis
E del pomier vezem lo pom eyssir,
E las moras del morier revenir,
E del rozier la roza s' espandis,
E si 'l muns fos e nos aitals co fom
Al comensar, tug foram clar e mun.
Del mon volgra.
Millot, III, 316. P. Occ. 327.

Sifre, ou Sifren. Une tenson avec Bernard, auquel il dit:
Mir Bernart, mas vos ay trobat
A Carcassona la cieutat,
D' una re m tenc per issarat,
E vuelh vostre sen m' en aon:
En una don' ay la mitat,
E no m suy ges ben acordat
Si m val mais d' aval o d' amon.
Mir Bernart.
Millot, III, 435.

Simon. Deux tensons, l'une avec Lanfranc, et l'autre avec Jacme Grils.
Seigne' 'N Jacme Grils, eu us deman,
Car vos vey larc e ben estan,

E car per ric pretz sobeiran
E per saber es mentaubutz,
Que me digatz per qu' es perdutz
Solatz, e domneis mal volgutz.

Il réplique à Jacme Grils, qui lui a exprimé son opinion:
Seigne' 'N Jacme, mout es sennatz,
E primamen vos razonatz;
Mas quar dizetz que cobeitatz
N' a aizo mogut, vos aug faillir,
Car tost, com son al mieu albir,
Aitant o plus no 'l devetz dir.
Seigne' 'N Jacme.

Simon Doria. Voyez Lanfranc Doria.

Sordel, t. III et IV. Environ trente pièces.
Lo Sordels si fo de Mantoana de Sirier, fils d' un paubre cavallier que avia nom sier el Cort. E deletava se en cansos aprendre et en trobar, e briguet com los bons homes de cort, et apres tot so qu' el pot; e fes coblas e sirventes. E venc s' en a la cort del comte de San Bonifaci, e 'l coms l' onret molt; et enamoret se de la moiller del comte a forma de solatz, et ella de lui. Et avenc si que 'l coms estet mal com los fraires d' ella, e si s' estranjet d' ella. E sier Icellis e sier Albrics, li fraire d' ella, si la feirent envolar al comte a sier Sordel; e s' en venc estar com lor en gran benanansa. E pois s' en anet en Proensa, on il receup grans honors de totz los bos homes, e del comte e de la comtessa, que li deron un bon castel e moiller gentil.

Lai a 'N Peire Guillem man ses bistansa
Q' ancar non a de lauzar pro apres,
Q' ancmais non vim lauzor que pro tengues,
Si 'l laus passet del lauzat sa valensa;
Que trop lausar destriga la lausor
Del trop lausat e blasma 'l lausador
Lai on vertatz repren sa conoissensa.

A ma domna de Fois man per sa honor
Que no 'l plassa desmesur' en lausor,
Que trop lausar es blasmes e faillensa.
Lai a 'N Peire.

Cobla de messer Sordel q' era malat:
Totz hom me van dizen en esta maladia
Que s' ieu mi conortes que gran ben m' o faria;
Ben sai qu' il dison ver, mas com far l' o poria?
Hom q' es paubre d' aver et es malat tot dia,
Et es mal de seignor e d' amor e d' amia,
Fos qui m' o l' ensignes, ben me conortaria!
Totz hom me van.
Nostrad. 153. Crescimbeni, 105. Bastero, 94. Millot, II, 79 P. Occ. 145.

Sordel de Goi. Une pièce de deux couplets:
Dompna valen, saluz et amistatz
E tot quan pot de plazer e d' onor
Vos manda sel ses cor galiador...
Que mi deguas tener per servidor
Aisi cum sel qu' es vostre domenjatz,
Quar per ma fe tan vos am e soplei
Cum las clardatz dels oil ab cui vos vei.
Dompna valen.

viernes, 23 de octubre de 2026

Jeu-parti entre Savaric de Mauleon, Gaucelm Faidit et Uc de la Bacalaria. Gaucelm, tres jocs enamoratz


Savaric de Mauleon. Gaucelm, tres jocs enamoratz


“Gaucelm, tres jocs enamoratz
partisc a vos et a'n Ugo,
e chascus prendetz lo plus bo
e laissatz me qualque us volhatz.
Una domn' a tres preiadors,
e destrenh la tan lor amors
que, quan tuit trei li son denan,
a chascun fai d'amor semblan:
l'un esgard' amorozamen,
l'autr' estrenh la man doussamen, 
al tertz caussiga l pe rizen.
Digatz al qual, pos aissi es,
fai maior amor de totz tres?”
“Senh'en Savaric, ben sapchatz
que l'amics recep plus gen do,
qu'es francamen, ses cor felo,
dels bels olhs plazens esgardatz.
Del cor mou aquela doussors,
per qu'es cen tans maier honors.
E del man tener dic aitan,
que non li ten ni pro ni dan,
qu'aital plazer comunalmen
fan domnas per acolhimen.
E del caussigar non enten
que la domn' amor li fezes,
ni deu per amor esser pres.”
“Gaucelm, vos dizetz so que us platz,
for que non mantenetz razo,
qu'en l'esgardar non conosc pro
a l'amic, que vos razonatz;
e s'el i enten, es folors,
qu'olh esgardan lui et alhors
e nulh autre poder non an.
Mas quan la blanca mas ses gan
estrenh son amic doussamen,
l'amors mou del cor e del sen.
E'n Savarics, car part tan gen,
mantenga l caussigar cortes
de pe, qu'eu no l mantenrai ges.”
“Senher, pos lo melhs mi laissatz,
mantenrai l'eu, ses dir de no;
don dic que l caussigars que fo
faitz del pe fo fin' amistatz,
celada de lauzenjadors,
e par be, pos aital socors
pres l'amics rizen caussigan,
que l'amors es ses tot enjan.
E qui l tener de la man pren
per maior amor fai nonsen.
E d'en Gaucelm no m'es parven
que l'esgart per melhor prezes,
si tan com ditz d'amor saubes.”
“Senher, vos que l'esgart blasmatz
dels olhs e lor plazen faisso,
no sabetz que messatgier so
del cor que ls i a enviatz;
qu'olh descobron als amadors
so que reten el cor paors;
don totz los plazers d'amor fan.
E maintas vetz rizen gaban
caussiga l pe a mainta gen
domna ses autr' entendemen.
E'n Ugo mante falhimen,
que l teners de man non es res,
ni non cre qu'anc d'amor mogues.”
“Gaucelm, encontr' amor parlatz,
vos e l senher de Malleo,
e pareis ben a la tenso,
que ls olhs que vos avetz triatz
e que razonatz pels melhors
an trahitz mains entendedors.
E de la domn' ab cor truan,
si m caussigava l pe un an,
non auria mon cor jauzen.
E de la man es ses conten
que l'estrenhers val per un cen,
car ja, si al cor non plagues
l'amors, no l'agr' al man trames.”
“Gaucelm, vencutz etz el conten
vos e'n Ugo, certanamen,
e volh qu'en fassa l jutjamen
mos Gardacors que m'a conques,
e na Mari' on bos pretz es.”
“Senher, vencutz no sui nien,
et al jutgar er ben parven,
per qu'eu volh que i si' eissamen
na Guilhelma de Benaugues (Benauges)
ab sos ditz amoros cortes.”
“Gaucelm, tant ai razo valen
qu'amdos vos fortz e mi defen;
e sai un' ab gai cors plazen
en que l jutjamens fora mes,
mas pro vei n'i a mais de tres.”

viernes, 16 de octubre de 2026

Gaubert de Puegsibot. Una grans amors corals

Gaubert de Puegsibot.

Aubert, Audebert, Jausbert, Josbert, Gausbert, moine, lo monge de Puicibot, Poicibot, Puycibot, Pueicibòt

2701, 7225.

Gaubert de Puegsibot fo gentils hom, e fon de l'avescat de Lemozi, filh del castela de Pueg sibot; e fo mes monges cant era efans en un monestier de Sant Launart. E saup ben letras e ben cantar e trobar. 
E per voluntat de femna isic del monestier, e venc s'en à selui on venian tuit aquil que per cortesia volion onor ni bienfait, al pros, al valen en Savaric de Mal leo; et el arnesquet lo à joglar de vestir e d'armes. 
Et anet per cortz, e fes mantas bonas cansos.
Et enamoret se d'una gentil donzela bela; e d'ela fe sas cansos; et ela no l volio amar si no s fezes cavayers e no la tolgues per molher. Et el contet o tot à 'n Savaric, et el lo fes cavalier e donet li alberc, terra e renda; et el pres la donzela per molher e tenc la à gran honor.
Et avenc se qu'el anet en Espanha e la dona remas. Et us cavayers de la terra si entendia en ela, e fes e dis tan que ab se la 'n menet; e tenc la longa sazo per druda, e pueys la layset malamens anar. E cant Gaubert tornava d'Espanha el alberguet un ser en la ciutat on ela era. E cant venc lo ser el anet defora per voluntat de femna, et intret en l'alberc d'una paubra femna, que l fon dig que lainz avia una bela donzella. Et el intret e trobet que aquela era la soa molher; e can la vi fon gran dol entr'els e gran vergonha. Ab leis estec aquela nueg, e lendeman s'en anet ab ela e menet la en una mongia, et aqui la fes rendre. E per aquela dolor el layset lo trobar e'l cantar.

2701, 7225-6, 7698, C, M.

Una grans amors corals
Me destrenh e m te,
Si que no pens de ren als
Mas clamar merce;
E pos mi d'als no sove,
Sembli'n fatz entre las gens
E par menre ma sabensa.
Doncs amors que m fors' e m vens
Degra vencer mas clamors;
Qu'als vencedors es honors
Que merce los vensa.

A tort mi ven de vos mals
E no sai per que.
Mas d'aitan, amors, sivals
M'en venjarai be,
Qu'à cels que no sabon re
Com vos est desconoissens (deconoissens)
Dirai vostra captenensa,
Don vos seretz mens valens
E n'auretz mens servidors:
Quar sera ma gran dolors
Recels e temensa.

E pos no m val qu'ieu soi tals
Com à drutz cove,
Si m fazia desleials
Auria'n ja be.
Ben leu lai virera'l fre,
Mas no dei, so m ditz mos sens,
Far per falhimen falhensa.
Mais volh sufrir los tormens
Ab los leials amadors,
Qu'ab los fals galiadors
Far de joi parvensa.

Amors vostre nom es fals,
Quar non amatz me,
Quez ieu sui fis e leials
E vos am ancse.
E pos aissi s'esdeve

Qu'ieu vos son obediens
D'amor e de bevolensa,
E vos m'es mal e cozens, 
Ses befatz e ses socors, 
Per dretz seri' eu amors
E vos malvolensa.

Vostr' uzatges es aitals,
Quar celui queus cre
Merma de joi sos captals.
Quar de vos no ve
Mas engans ses tota fe 
E mals senes jauzimens,
E senes benfag cozensa.
Trop fatz d'autres fallimens
Mes calar me fai temors: 
Qu'orgolh es grans e folors
Qui ab plus fort tensa.

Savaric, part los valens 
Fatz valer vostra valensa.
E vos qu'es à dretz plagnens
D'amors, sias m'en actors
S'es tals com ieu dic amors
Ni sa captenensa.

martes, 13 de febrero de 2024

Lexique roman; EN


En, s. m., seigneur.

Voir, pour l'étymologie, les conjectures de M. de Marca dans le Marca Hispanica, liv. III, c. 9.

En Nicolet, d'un songe qu'ieu sognava...

Voill m'esplanez.

T. de Jean d'Aubusson et de Nicolet: En Nicolet. 

Seigneur Nicolet, d'un songe que je songeais... je veux que vous me donniez l'explication.

En Savaric, ie us deman.

T. de Prevost et de Savari: En Savaric.

Seigneur Savari, je vous demande.

L'E s'élidait après une voyelle; mais il y a lieu de croire qu'alors N était

ordinairement considéré comme affixe.

Mandet lo marit a 'N G. que vengues a parlament.

V. de Guillaume de Cabestaing.

Le mari manda au seigneur G. qu'il vînt à conférence.

La langue italienne a fait quelquefois usage de ce mot.

Degno ne fosse

Com esto re 'n Anfuse.

Brunetto Latini, p. 37. 

Lassiò rè d'Araona 'n Amfus suo primogenito.

Gio. Villani, lib. VII, c. 102.

N s'employait aussi sans être précédé de voyelle.

Amet N Arman de Breon.

V. de la dame Castelloze.

Dame Casteloze, Castelloze, Na Castelloza

Elle aima le seigneur Armand de Breon. 

N Elias Fonsalada si fo de Bargairac.

V. d'Elias Fonsalada. 

Le seigneur Élias Fonsalada fut de Bergerac.

Voir ma Grammaire romane, p. 133 et 191, et ma Grammaire comparée des langues de l'Europe latine, p. 95.

En, prép., lat. IN, en, dans.

En tal luec vos valra foldatz

On sens no us poiria valer.

P. Rogiers: Senher En.

En tel lieu vous vaudra folie où sens ne vous pourrait valoir.

En un vergier, sotz fuelha d'albespi. 

Un troubadour anonyme: En un vergier. 

Dans un verger, sous feuille d'aubépine.

Cette préposition indique ou caractérise, plus ou moins expressément, divers rapports, tels que:

1. Contenance, intériorité.

La vida si trobet en un temple jadis. V. de S. Honorat.

La vie se trouva dans un temple jadis. 

Quan en mon cor pens e cossir.

Folquet de Romans: Tornatz es. 

Quand en mon coeur je pense et considère.

2. Direction, tendance, but, fin.

Vau m'en, pus ilh no m rete, 

Caitius, en yssilh, non sai on.

(chap. M'en vach, pos ella no me reté, presoné, en exili, no sé aón. 

Igual a Bélgica a féli compañía a Puigdemont.) 

Puigdemont ,mi objetivo es tapar la corrupción de mi partido y de nuestro padrino, Jordi Pujol, los catalanes me la sudan

B. de Ventadour: Quan vey.

Je m'en vais, puisqu'elle ne me retient, chétif, en exil, je ne sais où.

En tal desir mos cors intra.

B. Zorgi: En tal desir. 

Mon coeur entre en tel désir.

Van dizen c'amors va en biais.

Cercamons: Pois notre temps. 

Ils vont disant qu'amour va en biais.

3. Époque, circonstance de temps.

En aquel temps qu'el rei mori 'N Anfos. 

Aimeri de Peguilain: En aquel.

Dans ce temps que le roi seigneur Alphonse mourut.

Aiso fo en octembre.

(chap. Aixó va sé al octubre.)

Arnaud de Marsan: Qui comte. 

Ce fut en octobre.

4. Localité, circonstance de lieu.

En qualque loc qu'ieu sia.

Rambaud d'Orange: Si de trobar. 

En quelque lieu que je sois. 

En Lemozin et en las terras del rei Richart.

V. de Bertrand de Born. 

En Limousin et dans les terres du roi Richard.

5. État, manière d'être.

Lonc temps ai estat en dolor.

G. Rudel: Belh m'es. 

Long-temps j'ai été en douleur.

Laissarai en guerra mon filh, 

En gran paor et en peril. 

Le Comte de Poitiers: Pus de chantar. 

Je laisserai mon fils en guerre, en grande peur et en péril.

6. Attribution, application.

La crotz qu'aviam preza 

En la honor d'aisselh qu'en crotz fos mes.

Le Chevalier du Temple: Ira e dolor. 

La croix que nous avions prise en l'honneur de celui qui fut mis en crois.

En greu esmai et en greu pessamen 

An mes mon cor et en granda error 

Li lauzengier e 'l fals devinador.

Clara d'Anduza: En greu. 

Les médisants et les faux pronostiqueurs ont mis mon coeur en pénible émoi et en pénible souci et en grande erreur.

7. Progrès, gradation.

De pauc en gran e de gran en maior. 

Aimeri de Peguilain: Amors a vos. 

De petit en grand et de grand en plus grand. 

Cazutz sui de mal en pena.

Bertrand de Born: Cazutz sui. 

Je suis tombé de mal en peine.

8. Changement de temps, de lieu, de manière.

Fis e ses enguan 

L'amarai, quad an, 

De jorn en jorn melluyran.

P. Raymond de Toulouse: No m puesc.

Fidèle et sans tromperie je l'aimerai, chaque année, de jour en jour améliorant.

D'aqui m'en anei en Tolzan.

P. Vidal de Toulouse: Abril issic.

De là je m'en allai en Toulousain.

Totz mos gaugz torn en dol et en plor. 

Aimeri de Peguilain: S'ieu anc chantiei. 

Toute ma joie tourne en douleur et en pleurs.

9. Cause, effet.

Car en sa mort prendrem tug dan e mal. 

J. Esteve: Aissi quo 'l.

Car dans sa mort nous prendrons tous dommage et mal.

En un colp fa de dos cors us.

P. Vidal: Lai on cobra. 

En un coup il fait de deux coeurs un.

10. Distance, intervalle.

Sercat ai de Monpeslier 

Tro lai en la mar salada.

Bertrand de Born: Rassa. 

J'ai cherché de Montpellier jusque là à la mer salée. 

Sieus es Arnautz del sim tro en la sola.

Arnaud Daniel: Ans qu'els sims.

Arnaud est sien du sommet à la plante.

11. Dépendance, infériorité, sujétion.

Be m ten en son poders amors.

(chap. Be me té en son poder l'amor.) 

Giraud le Roux: Be m ten. 

L'amour me tient bien en son pouvoir.

Ieu sui en sa merce.

B. de Ventadour: Lanquan vey. 

Je suis à sa merci.

12. Personnalité, appartenance.

Bon senher ai molt en vos trobat. 

Rambaud de Vaqueiras: Valen marques. 

J'ai trouvé en vous moult bon seigneur. 

Lo Senher qu'es una persona en tres.

Aimeri de Peguilain: Era par ben. 

Le Seigneur qui est une personne en trois.

La préposition romane EN se traduit ordinairement par EN dans les langues de l'Europe latine, mais elle a quelquefois le sens exact ou approximatif d'autres prépositions, dont les principales sont:

1. A.

En la cara escopir. Passio de Maria. 

(chap. Escupiñá a la cara.)

Cracher à la face.

Falco, en dire mal 

Vey qu'es trop abrivatz.

T. de Gui et de Falco: Falco. 

Falco, à dire mal je vois que vous êtes trop empressé. 

ANC. FR. En amer a mise s'entente. Roman de la Violette, p. 196. 

CAT. Deu esser mes en poder de dos bons homens de la cort.

Consolat de la mar, p. 85. 

ESP. Deve aver tempranza en dar la pena. 

Fuero juzgo, lib. I, tit. I, §. 7. 

PORT. Que elle se resolvia em esperar o inimigo. 

J. F. de Andrada, V. de D. J. de Castro, l. 1.

IT. La langue italienne fit autrefois usage de en, mais depuis long-temps elle ne se sert plus que de in; cette circonstance n'a pas permis de trouver EN employé en italien dans toutes les acceptions qu'il a conservé dans les autres langues néolatines.

2. Dans.

Cant er l'un en l'autre intratz.

Deudes de Prades, Auz. cass. 

Quand sera l'un dans l'autre entré. 

Trop d'aigua en petit vi. 

Le Moine de Montaudon: Be m'enueia. 

Beaucoup d'eau dans peu de vin. 

ANC. FR. En meint estor fut véu ses enseigne.

Roman de Roncevaux, Monin, p. 4.

CAT. Lo deu tornar en la nau.

Consolat de la mar, p. 82. 

ESP. En este castiello grand aber abemos preso. 

(ESP. MOD. En este castillo gran haber hemos prendido, tomado.)

Poema del Cid, v. 625.

PORT. ... Em campo razo, ou estacada.

Camöens, os Lusiadas, c. 6, 45.

IT. Tutte le veggio en la speranza mia. 

Boccaccio. G. 10, canz.

3. Sur.

En la crotz fo mes entre dos lairos. 

Aimeri de Peguilain: Ara parra. 

Sur la croix fut mis entre deux larrons. 

En mi avetz poder maior 

Que dona del mon terrenals.

Amanieu des Escas: Dona per cui. 

Sur moi avez pouvoir plus grand que dame du monde terrestre. 

ANC. FR. Seies cum pélerins en terre.

Anc. trad. du Psaut., Ms. n° I, ps. 36. 

Maintenant saut Renart en piez. 

Roman du Renart, t. III, p. 19. 

CAT. Perillant en la mar.

Ausias March: Aissi com cell. 

ESP. Estando en la cruz virtud fecit muy grant. 

Poema del Cid, v. 352.

On lit dans le Dictionnaire de la langue castillane, au mot EN, t. III, p. 420:

Alcunas veces equivale a sobre, como:

“El rei hizo merced a Pedro de una pension en el obispado de Cordoba.” (N. E. ESP. MOD. rey, pensión, Córdoba.)

Esto es sobre las rentas del obispado.

PORT. Perdendo na terra a authoridade de tyranno e no mar as forças de pirata. J. F. de Andrada, V. de D. J. de Castro, l. 1.

4. Avec.

Qui semena en pena, 

Aquil cuelh en jauzimen.

P. Cardinal: Jesum Crist. 

Qui sème avec peine, celui-là recueille avec jouissance.

La liaras en un fil sotilmen.

(chap. La lligarás en un fil sutilmen.)

Liv. de Sydrac, fol. 81.

Tu la lieras avec un fil délicatement. 

ANC. FR. En stile tel, qu'aucun les eust pu lire 

En patience et peut-estre en plaisir. 

Mellin de S. Gelais, p. 2. 

CAT. Qui vol austor triar per san 

Lev lo en la senestre man.

Trad. catalane dels auz. cass. (auzels cassadors)

ESP. E de noch enbueltos andan en armas. (noche, envueltos)

Poema del Cid, v. 667.

PORT. Tratar branduras em tanta aspereza.

Camöens, os Lusiadas, c. 6, 41. 

IT. En aspra e gran religione.

Jacopone da Todi, lib. I, sat. 1.

5. De.

Autra ley d'ayci enan non devon plus aver,

Sinon en segre Yeshu Xrist, e far lo seo bon placer.

Nobla leyczon. 

Autre loi dorénavant ne doivent plus avoir, sinon de suivre Jésus-Christ, et faire le sien bon plaisir. 

M'esfors en ben captener.

P. Raimond de Toulouse: Us novels. 

Je m'efforce de bien agir. 

ANC. FR. En tel manière ne en tel guise.

Roman du Renart, t. II, p. 6. 

CAT. En qual manera deu hom pexer auzel tro sia creegut.

Trad. catal. dels auz. cass. 

ESP. É queremos ensennar en qual manera se deve fazer la ley.

Fuero juzgo, lib. I, tit. I, §. I.

PORT. Nao (o con virgulilla : não) sabia em que modo festejasse 

O rei pagão os fortes navegantes.

Camöens, os Lusiadas, c. 6, 1.

6. En qualité de, comme.

Perdigons, en fol razonatz. 

T. de G. Faidit et de Perdigon: Perdigons. 

Perdigon, vous raisonnez comme fou. 

Coronat en emperador.

Cat. dels apost. de Roma, fol. 101. 

Couronné comme empereur. 

ANC. FR. Seies en mei en pierre fortisme et en maisun garnie, que tu salves mei. Anc. trad. du Psaut., Ms. n° 1, ps. 30.

Les barons de France firent et eslurent en roy de France Hue Capet, comte de Paris. Rec. des Hist. de Fr., t. X, p. 315. 

CAT. Qui va en sperit fort trencant les naus de Tarcis.

Trad. des Ps. en lang. cat., ps. 47.

ESP. Cid beso vuestra mano, en don que la yo aya.

Poema del Cid, v. 179.

PORT. Que Jupiter em dom lho concedeo

Em sonhos.

Camöens, os Lusiadas, c. 10, st. 7.

7. Entre, parmi.

Per que sai be qu' ilh es el ric palais, 

En flors de lis, en rozas et en glais. 

Pons de Capdueil: De totz caitius. 

C'est pourquoi je sais bien qu'elle est au riche palais, parmi les fleurs de lis, parmi les roses et parmi les glaïeuls. 

ANC. FR. Annunciez en pueples.

Anc. trad. du Psaut., Ms. n° I, ps. 9. 

CAT. Fe be, e habitaras en be tos temps. 

Trad. des Ps. en lang. cat., ps. 36. 

ESP. En todos los sos non fallariedes un mesquino.

Poema del Cid, v. 857. 

PORT. Com forças e poder em que esta posto, 

Nao (o con virgulilla, não) vence.

Camöens, os Lusiadas, c. io, st. 58.

8. Pour.

En trobar, avetz saber e sen. 

T. de Blacas et de P. Vidal: Peire. 

Pour trouver, vous avez savoir et sens. 

L'amors qu'el ac en leis l' enseignet a trobar.

V. de Giraud le Roux. 

L'amour qu'il eut pour elle lui apprit à trouver. 

ANC. FR. En l' honur de vos nobles reis.

Marie de France, t. 1, p. 44. 

CAT. Car tot lo mal yo l tinch en molt gran be.

Auzias March: La mia por. 

ESP. Mais fortes seras en destruir los enemigos.

Fuero juzgo, lib. I, tit. I. 

PORT. Dando lhe novas occasioens de servir en premio do que tinha servido. J. F. de Andrada, V. de D. J. de Castro, l. 1.

9. Par, a cause de.

En sa mort mor pretz e joys e chans. 

Aimeri de Peguilain: S'ieu anc chantiei. 

Par sa mort meurt mérite et joie et chant. 

ANC. FR. Salve mei en la tue misericorde.

Anc. trad. du Psaut., Ms. n° 1, ps. 30.

CAT. En altr' amor movon tots jorns debat.

Auzias March: Quant m'es amau. 

ESP. A Dios en sacrificio dio el meior cordero 

Ficiole Dios por ende en cielo parcionero. (ficiole : hiziole : hízole: le hizo)

V. de S. Domingo de Silos, cop. 27.

PORT. Com este o reino prospero florece 

Em constituiçãos, leis e costumes. (virgulilla en la o de çãos)

Camöens, os Lusiadas, c. 3, st. 96. 

Rara em saber e rara em fermosura. 

Ant. Ferreira, p. 62.

10. Selon, conformément a. 

No y ten mut bec ni guola 

Nuls auzels, ans brays e canta 

Cadaus 

En son us. 

Arnaud Daniel: Autet et bas. 

Nul oiseau n'y tient muet bec ni gosier, mais chacun gazouille et chante selon son usage. 

ANC. FR. Rois deit estre moult dreturiers, 

En justice roides et fiers.

Marie de France, t. II, p. 134.

CAT. Lo rey Chipra presoner de un eretje

En mon esguart no es mal ahuirat.

Auzias March: Colguen les gents.

(N. E. Pocas veces se leía les en el dialecto catalán, que usaba las, como su lengua madre, el occitano; colguen, les son de la lengua valenciana.)

ESP. En la natura sancta que del padre avedes 

Vos siempre sodes vivo.

Duelo de la Virgen María, cop. 124.

PORT. Varias provincias tem de varias gentes 

Em ritos e costumes differentes. 

Camöens, os Lusiadas, c. 10, st. 139.

11. Durant, pendant.

Lanquan li jorn son lonc en mai.

G. Rudel: Lanquan li jorn. 

Lorsque les jours sont longs en mai. 

En abril, quan vei verdeyar.

B. de Ventadour: En abril. 

En avril, quand je vois verdoyer. 

ANC. FR. Or sai de voir qu'en mon vivant 

Ne fis chose qui vausist tant.

Roman du Renart, t. III, p. 16. 

CAT. En les nars li 'n gitarets

Ab canon en III jorns tres vets. 

Trad. catal. dels auz. cass. 

ESP. Era tan descarnado en estas quarantenas

Como qui yace preso luengamient en cadenas. 

V. de S. Domingo de Silos, cop. 415.

PORT. E que em sua vida ja se exprimentara. 

Camöens, os Lusiadas, c. 3, st. 85.

12. Devant.

S'en lui es lo plaitz pauzatz,

Voill que per lui sia jutjatz. 

T. de G. Faidit et de Perdigon: Perdigons. 

Si le différend est posé devant lui, je veux que par lui il soit jugé. 

ANC. FR. James n'en metra en sa moe.

Roman du Renart, t. 1, p. 344.

CAT. Preich les tues lahors totes en les portes de la filla de Syon.

Trad. des Ps. en lang. cat., ps. 8.

ESP. En su casiella

Estaba un grant conviento, de fuera de la ciella.

V. de santa Oria, cop. 137. 

PORT. Podeis fazer que a gente

Em mi, do grão poder vosso, se espante. 

Camöens, ecloga IV.

13. Vers.

Si us platz qu'en autra part me vire.

Folquet de Marseille: Tan m'abellis. 

S'il vous plaît que je me tourne vers autre part. 

ANC. FR. En sa canbre s'en va plurant.

Marie de France, t. 1, p. 224. 

CAT. E netamen ay en amor entes.

Auzias March: Callen aquells.

ESP. Torna en mi, sennora, el to precioso viso.

Milagros de Nuestra Señora, cop. 774.

PORT. Huma esperança

Em que me vi levantada.

Camöens, Rhythmas, parte seconda.

14. Quant a, a l'égard de.

En arma et en cors, 

En aysi fom salvatz.

V. de S. Honorat. 

Quant à l'âme et quant au corps, ainsi nous fûmes sauvés. 

ANC. FR. Ne se esleezcent en mei li mien enemi.

Anc. trad. du Psaut., Ms. n° 1, ps. 24.

CAT. Alegrar nos em en la tua salvacio e en lo nom del Deu nostre serem honrats. Trad. des Ps. en lang. cat., ps. 18. 

ESP. Dando li gracias a el que ye en nos muy piadoso.

Fuero Juzgo, tit. I. 

PORT. Louvado seja amor em meu tormento. 

Camöens, Rhythmas, part. prim., son. 7.

EN, placé devant des mots avec lesquels il présente un sens absolu, concourt à former des adverbes composés, dont voici quelques exemples:

1°. Avec un substantif. 

Amat aurai

En perdon lonjamen.

B. de Ventadour: Bels m'es qu'ieu, 

J'aurai aimé en vain long-temps.

Laissarai en Guerra mon filh.

Le Comte de Poitiers: Pus de chantar. 

Je laisserai mon fils en guerre.

Qu'el Dalfin sia 'l plaitz pauzatz, 

Qu'el jutje en sa cort en patz. 

T. de G. Faidit et de Perdigon: Perdigons. 

Que le plaid soit posé au Dauphin, qu'il le juge en sa cour en paix.

Pus ja serai en re vas vos traire.

Arnaud de Marueil: Aissi cum selh.

Puisque jamais je ne serai en rien traître envers vous.

So qu' eu li dic non deigna en grat tener.

Raimond de Salas: Si m fos grazitz. 

Elle ne daigne prendre en gré ce que je lui dis. 

Siatz en luec folhs ab los fatz.

P. Rogiers: Senher Raymbautz. 

Soyez dans l'occasion fou avec les fous.

2°. Avec un adjectif.

Ans dic en descubert 

Que vostr' om sui en plan et en desert. 

G. de Berguedan: Un sirventes ai. 

Mais je dis à découvert que je suis votre homme en plaine et en désert.

S'en breu merce no 'l pren de mi.

G. Rudel: No sap chantar. 

Si dans peu pitié ne lui prend de moi. 

Sordel, ja pro no i auria 

L'amigua, so sai en ver, 

Si l'amicx per lieis moria. 

T. de G. de la Tour et de Sordel: Us amicx. 

Sordel, jamais profit n'y aurait l'amie, je sais cela au vrai, si l'ami mourait pour elle.

3°. Avec une préposition. 

Hom lo gieta en apres a terra.

Deudes de Prades: Auz. cass. 

On le jette ensuite à terre. 

En abans de gaire 

Venretz a mal port.

G. Figueiras: D'un sirventes. 

En avant de guères (avant peu) vous viendrez à mauvais port.

4°. Il se combine également avec plusieurs mots à la fois pour former des adverbes composés. 

1. De ci en avant, d'ici en avant.

De ci en avant son escrit dels sirventes d'En Bertran de Born.

V. de Bertrand de Born.

D'ici en avant sont écrits des sirventes du seigneur Bertrand de Born.

2. En eys pas, tout de suite, sur-le-champ.

E 'l diras en eys pas.

Marcabrus: Estornelh. 

Et tu lui diras sur-le-champ.

3. En eis lo pas, incontinent, sur-le-champ.

L'angels li venc en eis lo pas.

V. de Sainte Enimie, fol. 12. 

L'ange lui vint incontinent.

4. En pauc d'ora, en peu d'heure, en peu de temps.

En pauc d'ora m pogratz tan 

Far d'amor e de bel semblan 

Don visquera totas sazos. 

Arnaud de Marueil: Dona, sel que. 

En peu d'heure vous me pourriez faire tant d'amour et de beau semblant dont je vivrais toutes les saisons.

5. En per se, en per si, à part soi, à part.

Faitz l'en manjar 

Un petit, cant iretz cassar, 

Ab autra carn o en per se... 

Si com es en per si trusat, 

Deu esser en per se donat.

Deudes de Prades, Auz. cass. 

Faites-lui-en manger un peu, quand vous irez chasser, avec une autre chair ou à part...

Ainsi comme il est à part broyé, il doit être à part donné.

6. En de per se, à part, séparément.

Pueis un' e una causa faretz

En de per se trusar e pulvereiar.

Deudes de Prades, Auz. cass. 

Puis l'une et l'autre chose vous ferez séparément broyer et pulvériser.

7. De tot en tot, de tout en tout, entièrement.

Per so m cuia de tot en tot aucire.

Aimeri de Peguilain: De fin' amor. 

Pour cela elle pense m'occire entièrement.

EN, placé devant divers mots, forme aussi avec ces mots des prépositions composées, telles que:

1. En guisa de, en guise de. 

Ben pot hom dir qu' ancmais filhs de lhaupart 

No s mes en crotz en guiza de raynart.

Elias Cairel: Pos chai la. 

Bien peut-on dire que jamais fils de léopard ne se mit en croix en guise de renard.

2. En luec de, au lieu de, à la place de.

En luec de verjanz floritz

E foillatz, 

Volgra per champs e per pratz 

Vezer lansas e penos.

B. Calvo: En luec. 

Au lieu de vergers fleuris et feuillus, je voudrais par les champs et par les prés voir lances et étendards.

3. En mieg de, au milieu de.

Aissi cum sel qu' en mieg de l'albre estai. 

Folquet de Marseille: S'al cor plagues. 

Ainsi que celui qui reste au milieu de l'arbre.

EN, combiné avec le participe présent, remplace, dans la langue romane, le gérondif en DO de la langue latine. 

El cors me ri, neys en durmen.

Rambaud d'Orange: Ab nou cor. 

Le coeur me rit, même en dormant.

En chantan m' aven a membrar 

So qu' ieu cug chantan oblidar.

Folquet de Marseille: En chantan. 

En chantant il m'arrive de me rappeler ce que je crois chantant oublier.

Per pauc en ploran 

No m' auci, quar no ill sui denan.

G. Faidit: Lo rossinholet. 

Peu faut qu'en pleurant je ne me tue, parce que je ne suis pas devant elle.

EN, placé devant un adverbe, n'a d'ordinaire qu'une valeur explétive.

Tot en breviadamens

Poiria comtar d'un rei totz sos despensamens.

P. de Corbiac: El nom de. 

Tout brièvement je pourrais compter d'un roi toutes ses dépenses.

Joy aurai ieu s' a lui plai en breumen. 

Peyrols: Be m cuiava. 

J'aurai joie s'il lui plaît promptement. 

En aissi es trop miels guazardonatz.

Arnaud de Marueil: Aissi cum selh. 

Ainsi il est très bien récompensé. 

Pois Na Guiscarda nos es en sai tramesa.

V. de Bertrand de Born. 

Puisque dame Guiscarde nous est ici transmise.

Va s'en en lai per vertut.

Roman de Jaufre, fol. 84. 

Il s'en va là avec courage.

Lorsque le mot qui précède EN se termine par une voyelle, l'E s'élide ordinairement, surtout en vers. 

Cuidava 'n secret aver 

Entr' els baros man gazardo.

P. Vidal: Abril issic. 

Je pensais en secret avoir entre les barons mainte récompense.

Si 'n breu non ai ajutori.

Le Comte de Poitiers: Farai chansoneta.

Si dans peu je n'ai aide.

Quelquefois on trouve EM pour EN: 

Em paraulas mantener.

Boniface Calvo: Una gran. 

En paroles maintenir.

Torna em poyridura.

Liv. de Sydrac, fol. 106. 

Il tourne en pourriture.

Ges no i garet em perdo.

Roman de Flamenca, fol. 54. 

Il n'y regarda pas en vain.

Segon razon, bon frug em deu issir.

Lanfranc Cigala: Quant en bon luec. 

Selon raison, bon fruit en doit sortir.

Cette remarque s'applique aussi à l'ancien français:

Em partie la pristrent et gastèrent... 

Weilliez qu'elles soient em pardurable vie. 

Rec. des Hist. de Fr., t. III, p. 178 et 187.

Dans les manuscrits on rencontre par fois E pour EN; cette suppression a lieu non seulement pour la préposition EN, mais pour d'autres mots dont la terminaison est la même. 

C'est ainsi que l'on trouve be pour ben (bien), fe pour fen (foin), etc.

No cuid qu' e Roma om de son saber fos. 

Poëme sur Boèce. 

Je ne crois pas qu'à Rome un homme de son savoir fût.

Us joys d'amor s' es e mon cor enclaus.

Arnaud de Marueil: Us joys d'amor. 

Un bonheur d'amour s'est enfermé dans mon coeur.

Cette forme a pareillement existé dans l'ancien français. 

E tes oreilles, receif, Sire, la meie ureisun.

Anc. trad. du Psaut. de Corbie, ps. 85. 

Et erra tant qu'il vint e le canbre ù li rois gisoit.

Aucasin et Nicolete.