champouirau, chapurriau, chapurriat, chapurreau, la franja del meu cul, parlem chapurriau, escriure en chapurriau, ortografía chapurriau, gramática chapurriau, lo chapurriau de Aguaviva o Aiguaiva, origen del chapurriau, dicsionari chapurriau, yo parlo chapurriau; chapurriau de Beseit, Matarranya, Matarraña, Litera, Llitera, Mezquín, Mesquí, Caspe, Casp, Aragó, aragonés, Frederic Mistral, Loís Alibèrt, Ribagorça, Ribagorsa, Ribagorza, astí parlem chapurriau, occitan, ocsitá, òc, och, hoc
sábado, 11 de julio de 2026
Taravel - Teda
lunes, 24 de noviembre de 2025
Por, Porre - Porc - Porfiri - Porpra, Polpra
Por, Porre, adv., hors, dehors.
Loc. Pueis gitet l' escala por.
(chap. Después va (gitá) aviá, llansá la escala fora, afora.)
R. Vidal de Bezaudun: Mas novas.
Puis il jeta l'échelle hors.
Usquecx l' empeinh e 'l gieta por.
P. Vidal: A per pauc.
Un chacun le pousse et le jette hors.
Pero lo seus calabres a tant forsa e vigor
Que tot lo portal trenca e brisa e gieta por.
Guillaume de Tudela.
Pourtant le sien calabre a tant de force et de vigueur que tout le portail il casse et brise et jette hors.
Fig. Ha gitat porre son entendemen.
V. et Vert., fol. 84.
Il a jeté hors son entendement.
ANC. FR. Mès, por t'amor, veil giter puer
Li e s'amor et ses joiaus.
Tant ama Diex nès en joenesce
Qu'il gita puer tote richesce.
Fables et cont. anc., t. II, p. 422; et t. 1, p. 292.
Par lui gietent mauvestié puer.
Roman du Renart, t. IV, p. 372.
Que tot lou mont voil geter puer.
Nouv. rec. de fables et cont. anc., t. II, p. 11.
Porc, m., lat. porcus, porc, cochon.
La terra que porta e noyris los porcs et los grapautz aysi ben com los reys.
(chap. La terra que porte y nutrix als gorrinos (porcs) y als sapos tan be com als reys; gripau, gripaus en catalá.)
V. et Vert., fol. 34.
La terre qui porte et nourrit les porcs et les crapauds aussi bien comme les rois.
Garins li fes los porcs gardar.
V. de S. Honorat.
Garins lui fit les porcs garder.
CAT. Porc. ANC. ESP. Porco. ESP. MOD. Puerco. PORT. IT. Porco.
(chap. gorrino, tossino, marrano, porc.)
2. Porca, s. f., lat. porca, truie. (Cat. truja)
La porca que dona al prumier porcel la prumiera popa.
Eluc. de las propr., fol. 51.
La truie qui donne au premier petit porc la première mamelle.
Nasquet una porca, que apres ac 1 porcel que avia cara d'ome.
Cat. dels apost. de Roma, fol. 149.
Naquit une truie, qui après eut un petit porc qui avait face d'homme.
CAT. Porca. ESP. Puerca. PORT. IT. Porca. (chap. Gorrina, gorrines, tossina, tossines, marrana, marranes, porca, porques.)
3. Porquet, s. m. dim., petit porc.
Vacas, porquetz e gras motos.
Los XV Signes de la fi del mon.
Vaches, petits porcs et gras moutons.
(chap. Porquet, porquets; gorrinet, gorrinets (mote de Daniel Vives de Fondespala, y de consevol del poble); marranet, marranets; tossinet, tossinets.)
4. Porcelh, Porcel, s. m. dim., petit porc, cochon de lait.
Fui crestaire de porcelhs.
Raimond d'Avignon: Sirvens suy.
Je fus châtreur de petits porcs.
(chap. Yo vach sé capadó de lechons.)
Metetz un pauc, en un budel,
De galina o de porcel.
(chap. Fiquéu un poc, a un budell (embutíu), de gallina o de lechó.)
Deudes de Prades, Auz. cass.
Mettez un peu, dans un boyau, de poule ou de petit porc.
ANC. FR. Vos tuastes vostre porcel.
Fables et cont. anc., t. 1, p. 265.
CAT. ESP. Porcel. IT. Porcello. (chap. lechó, lechonet, lechons, lechonets, que encara mame lleit.)
5. Porcella, s. f., cochonaille, troupeau de porcs, tout ce qui est du porc.
La lor porcella
Gardon ben de lamella.
P. Cardinal: Un sirventes trametrai.
La leur cochonaille ils gardent bien de couteau.
6. Porcelar, v., mettre bas, en parlant de la truie.
Part. pas. Quan ha porcelat, emagrezish, quar lo noyriment si convertis en layt a noyrir los porcels.
Eluc. de las propr., fol. 259.
Quand elle a mis bas, elle amaigrit, parce que la nourriture se convertit en lait à nourrir les petits porcs.
(chap. Parí, criá una gorrina uns cuans gorrinets.)
7. Porcelier, adj., pourcelier, qui produit de petits cochons.
Trueia porceliera.
Leys d'amors, fol. 32.
Truie pourcelière.
8. Porcin, Porci, adj., lat. porcinus, de porc.
Femat de fems porci.
(chap. Femat, abonat en fem de gorrino : purín.)
Carn porcina es bona en estieu.
Elephant... mot temo votz porcina.
Eluc. de las propr., fol. 196, 233 et 249.
Fumé de fumier de porc.
Chair de porc est bonne en été.
(chap. La carn de gorrino es bona al estiu. San Martín no es pressisamen al estiu, y lo mondongo tampoc.)
Éléphants... moult craignent voix de porc.
ESP. IT. Porcino. (chap. porsí, porsins, los elefans li tenen molta temó a la veu porsina, als chillits del gorrino, porsines.)
9. Porquier, s. m., porcher, gardien de porcs.
Fuy, mais de dos mes, porquiers.
Raimond d'Avignon: Sirvens suy.
Je fus, plus de deux mois, porcher.
Els an lo porquier demandat.
V. de S. Honorat.
Ils ont demandé le porcher.
ANC. FR. Chascun vilain, chascun porchier.
Roman de la Rose, v. 1948.
CAT. Porquer. ESP. Porquero. PORT. Porqueiro. IT. Porcaro, porcaio.
10. Porquiera, s. f., porchère, gardeuse de porcs.
Vi de luenh una porquiera
1 tropel de porcs gardan.
Leys d'amors, fol. 23.
Je vis de loin une porchère un troupeau de porcs gardant.
11. Porcassin, Porcassi, s. m., gardien de porcs, porcher.
Plus fort qu' escassier porcassi.
Guillaume de Durfort: Turcmalet.
Plus fort que porcher monté sur des échasses.
12. Porquacier, s. m., vendeur de porc, charcutier.
Mazelliers aion V rutlos, so es assaber, 1, boacier... 1, porquacier.
Cartulaire de Montpellier, fol. 45.
Que les bouchers aient cinq votes, c'est à savoir, un, les vendeurs de chair de boeuf... un, les vendeurs de porc.
13. Porcaria, s. f., porcherie, redevance au sujet des porcs.
Sian quiti e franx de la boada... et de porcaria.
Tit. de 1263. DOAT, t. XCI, fol. 246.
Soient quittes et francs de la boade... et de porcherie.
14. Porc espi, s. m., porc-épic.
A guiza de porc espi.
Eluc. de las propr., fol. 230.
A manière de porc-épic.
CAT. Porc espi. ESP. (chap.) Puerco espín. PORT. Porco espiho. IT. Porco spino, porco spinoso.
15. Porc mari, s. m., porc-marin, sorte de poisson.
Autres peyshos quero lor pastura cavan am le morr dins l'arena, cum es porc mari. Eluc. de las propr., fol. 155.
Autres poissons cherchent leur pâture creusant avec leur museau dans le sable, comme est porc-marin.
(ESP. cerdo marino, Oxynotus centrina)
Pordalayga, s. f., pordelaygue, sorte de plante.
Suc de pordalayga.
Coll. de recettes de médecine.
Suc de pordelaygue.
Porfiri, s. m., lat. porphyrites, porphyre.
Fo sebelhitz al Letra en la concha de porfiri.
Cat. dels apost. de Roma, fol. 154.
Fut enseveli à Latran dans la conque de porphyre.
ANC. CAT. Porfir. CAT. MOD. ESP. PORT. IT. Porfido. (ESP. Pórfido: Roca compacta y dura, formada por una sustancia amorfa, ordinariamente de color oscuro y con cristales de feldespato y cuarzo. Del it. porfido, y este del gr. πορφύρεος porphýreos 'de color púrpura':)
Porpra,
Polpra, s. f., lat. purpura, pourpre, sorte de couleur.
Cercle
daurat de color de porpra.
(chap. Sírcul dorat de coló de
púrpura.)
Abr.
de l'A. et du N.-T., fol. 21.
Cercle doré de couleur de pourpre.
-
Sorte d'étoffe.
Maria pres a obrar
Porpra al temple per l'
autar.
Trad.
d'un Évangile apocryphe.
Marie prit à ouvrer de la pourpre au
temple pour l'autel.
Una borsa de polpra.
Philomena.
Une bourse de pourpre.
Vestirs precioses de polpra.
V.
et Vert., fol. 104.
Vêtements précieux de pourpre.
- Sorte de vêtement.
Ai mantha polpra biza
E manhs almatras per jazer.
P.
Vidal: Lai on cobra.
J'ai mainte pourpre bise et maints matelas
pour coucher.
(chap. Almatras : madalap; fr. matelas; Cat.
matalàs.)
CAT. ESP. (chap. púrpura) PORT. Purpura. IT. Porpora.
2. Porpal, s. m., pourpre, sorte de dignité.
Qu'
el lo toilla del porpal,
E qu' el depona
Lo menscrezens.
Guillaume de Berguedan: Un sirventes vuoill.
Qu'il le
dépouille de la pourpre, et qu'il dépose le mécréant.
3.
Purpurenc, adj., de pourpre, pourpré, purpurin.
Marmo en color
purpurenc.
Viola... alcuna es purpurenca, alcuna blanca.
Eluc.
de las propr., fol. 190 et 228.
Marbre purpurin en couleur.
Violette... aucune est purpurine, aucune blanche.
4. Polprier, s. m., lat. purpurarius, pourprier, teinturier en pourpre.
A polpriers, lo portal de la saunaria.
Cartulaire
de Montpellier, fol. 44.
A pourpriers, le portail de la saunerie.
miércoles, 7 de agosto de 2024
Nunciar
Nunciar, v., lat. nuntiare, annoncer.
Metges deu nunciar breu malaptia. Trad. de Bède, fol. 76.
Médecin doit annoncer courte maladie.
Part. pas. Sia nunciat
Que man mos albercs penre en la ciptat.
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 15.
Qu'il soit annoncé que j'ordonne de prendre mes logements dans la cité. ANC. FR. Tant de paires de robes ne valent une trompe
Que par les rues nuncent ta venue à grant pompe.
Jehan de Meung, Test., v. 662.
Ses conpaignons cuidoit noncier
Qant lor blez seroit à soier.
Roman du Renart, t. III, p. 10.
Envoya un de ses héraults à la porte de la ville noncer à ceux de dedans.
Monstrelet, t. 1, fol. 204.
ANC. ESP. PORT. Nunciar. IT. Nunciare, nunziare. (chap. nunsiá, lo que fa lo nuncio o nunsio, per ejemple lo del Papa de Roma : anunsiá.)
2. Nonciatiu, adj., annonciatif, propre à annoncer, messager.
Columba de patz es nunciativa. Eluc. de las propr., fol. 143.
(chap. Coloma es de pas anunsiativa, anunsiadora, mensajera o missachera. Lo colom es de pas anunsiatiu, anunsiadó, mensajero o missaché: la paloma.)
Colombe est de paix messagère.
3. Annunciar, Anunciar, Annonciar, v., lat. annuntiare, annoncer, rapporter.
Can son delhieuradas de pena, annuncio a lor amix.
Liv. de Sydrac, fol. 99.
Quand elles sont délivrées de peine, elles annoncent à leurs amis.
Eys Dieus nos anuncia: Qui trop s' yssaussa mens es.
Bernard Martin: D' entier vers.
Dieu même nous annonce: Qui trop s'exhausse moins est.
Us anunciara las causas. Frag. de trad. de la Passion.
Vous annoncera les choses.
Part. pas. Per l' angel annonciada. Brev. d'amor, fol. 83.
Par l'ange annoncée.
CAT. ESP. Anunciar. PORT. Annunciar. IT. Annunziare. (chap. Anunsiá, nunsiá: anunsio, anunsies, anunsie, anunsiem o anunsiam, anunsiéu o anunsiáu, anunsien; anunsiat, anunsiats, anunsiada, anunsiades.)
4. Annunciatio, Anunciacion, s. f., lat. annunciationem, annonciation, annonce.
Te fetz l' annunciatio. Brev. d'amor, fol. 101.
Te fit l' annonciation.
Des la anunciacion e des la nativitat. Hist. de la Bible en prov., fol. 67. Dès l' annonciation et dès la nativité.
CAT. Anunciació. ESP. Anunciación. PORT. Annunciação.
IT. Annunziazione. (chap. Anunsiassió, com la del ángel o arcángel Gabriel a María, anunsiassions.)
5. Anunciamen, s. m., annonciation.
Trames son Filh en terra naisser temporalmens
De una sancta Verge per anunciamens.
Pierre de Corbiac: El nom de.
Il envoya son Fils en terre naître temporellement d'une sainte Vierge par annonciation.
ANC. FR. Par l' annunciement du saint angel Gabriel.
Roman fr. de Fierabras, liv. II, part. 1, ch. 11.
ANC. CAT. Anunciament. ANC. ESP. Anunciamiento. IT. Annunziamento.
(chap. Anunsiamén, anunsiamens : anunsiassió, anunsiassions.)
6. Denunciar, Denonciar, v., lat. denuntiare, dénoncer, déclarer, signifier, annoncer.
Ieu t' o venrai denunciar. Trad. d'un Évangile apocryphe.
Je viendrai te l' annoncer.
Lo denuncia dampnat. Liv. de Sydrac, fol. 104.
Le déclare damné.
Si lo compraire no li poc denonciar qu' el li garis la causa qu' el li vendet.
(chap. Si lo compradó no li podíe denunsiá que ell li garantix la cosa que ell li veníe.)
Trad. du Code de Justinien, fol. 95.
Si l'acheteur ne lui put déclarer qu'il lui garantit la chose qu'il lui vendit. Part. pas. Atrestan ben cum si li fos denonciat.
Trad. du Code de Justinien, fol. 95.
Aussi bien comme s'il lui fut dénoncé.
CAT. ESP. PORT. Denunciar. IT. Dinunziare. (chap. Denunsiá: denunsio, denunsies, denunsie, denunsiem o denunsiam, denunsiéu o denunsiáu, denunsien; denunsiat, denunsiats, denunsiada, denunsiades. Sinónim de declará, explicá, anunsiá; avui en día sol se fa aná en cas de ficá una denunsia, be al ajuntamén, polissía, guardia sivil, jusgats, etc.)
7. Denunciatio, Denonciatio, s. f., lat. denunciatio, dénonciation.
Dins lo mes a la denunciatio. Charte de Gréalou, p. 90.
Dans le mois de la dénonciation.
Si clamor n' es facha, o denonciatios.
Cout. de Fumel, de 1265, DOAT, t. VIII, fol. 141.
Si plainte en est faite, ou dénonciation.
CAT. Denunciació. ESP. Denunciación (denuncia). PORT. Denunciação.
IT. Denunziazione.
(chap. Denunsiassió : anunsiassió, denunsiassions; denunsia, denunsies.)
8. Denunciamen, s. m., dénonciation, annonciation.
Copia del denunciamen.
For de Montcuc. Ord. des R. de Fr., 1463, t. XVI, p. 134.
Copie de la dénonciation.
Denunciamen del an jubileu.
(chap. Denunsiamén, anunsiamén, anunsiassió del añ jubileu.)
Eluc. de las propr., fol. 281.
Annonciation de l'an du jubilé.
ANC. CAT. Denunciament. (chap. Denunsiamén, denunsiamens : anunsiamén, anunsiassió.)
9. Denunciador, s. m., lat. denunciator, dénonciateur.
Si hi a denunciador.
For de Montcuc. Ord. des R. de Fr., 1463, t. XVI, p. 134.
S'il y a dénonciateur.
CAT. ESP. PORT. Denunciador. IT. Denunziatore.
(chap. Denunsiadó, denunsiadós, denunsiadora, denunsiadores; denunsián, denunsians, denunsianta, denunsiantes.)
10. Pronunciar, v., lat. pronunciare, prononcer.
Se deu jutgar per los consols, e pronunciar en nom del bayle.
(chap. Se deu jusgá per los consuls, y pronunsiá en nom del bayle, baile, batle, batlle, latín bajulus.)
For de Montcuc. Ord. des R. de Fr., 1463, t. XVI, p. 127.
Se doit juger par les consuls, et prononcer en nom du bailli.
CAT. ESP. PORT. Pronunciar. IT. Pronunciare, pronunziare.
(chap. Pronunsiá: pronunsio, pronunsies, pronunsie, pronunsiem o pronunsiam, pronunsiéu o pronunsiáu, pronunsien; pronunsiat, pronunsiats, pronunsiada, pronunsiades.)
11. Pronunciatio, Pronunciation, s. f., lat. pronunciationem, prononciation.
No reproam aquesta pronunciatio. Leys d'amors, fol. 149.
(chap. No reprobam esta pronunsiassió.)
Nous ne réprouvons pas cette prononciation.
La pronunciation de la nullitat. Statuts de Provence. Julien, t. I, p. 542. La prononciation de la nullité.
CAT. Pronunciació. ESP. Pronunciación. PORT. Pronunciação.
IT. Pronunziacione, pronunziazione.
(chap. Pronunsiassió, pronunsiassions.)
12. Pronunciamen, Prononciamen, s. m., prononciation, décision.
E m gar de barbarisme en pronunciamens.
Pierre de Corbiac: El nom de.
Et me garde de barbarisme dans la prononciation.
Lo prononciamen del senhor En Gui. Cartulaire de Montpellier, fol. 53.
La décision du seigneur le seigneur Gui.
ESP. Pronunciamiento. IT. Pronunziamento.
(chap. Pronunsiamén, pronunsiamens.)
13. Pronunciatiu, adj., précursif, présageant.
Coruscacio... de toneyre pronunciativa. Eluc. de las propr., fol. 138. Coruscation... précursive du tonnerre.
(chap. Predictiu, precursiu, preanunsiatiu, preanunsiadó.)
14. Renunciar., v., lat. renunciare, rapporter, annoncer.
Anas renunciar a Johan so que aves vist ni auzit.
Trad. du N.-Test., S. Luc, ch. 7.
Allez annoncer à Jean ce que vous avez vu et ouï.
- Renoncer.
Renunciam scientalmen ad aquels dreigs.
(chap. Renunsiam sabudamen an aquells drets. Scientalmen, de sciencia, scientia, siensia, sabé; sabudamen : sabén lo que fem.)
Tit. de 1274, Arch. du Roy., K, 17.
Nous renonçons sciemment à ces droits.
Part. pas. Renonciat a totz autres bens payrenals et mayrenals.
Tit. de la maison de Turenne, 1399. Justel, p. 135.
Renoncé à tous autres biens paternels et maternels.
CAT. ESP. PORT. Renunciar. IT. Renunziare, rinunziare.
(chap. Renunsiá: renunsio, renunsies, renunsie, renunsiem o renunsiam, renunsiéu o renunsiáu, renunsien; renunsiat, renunsiats, renunsiada, renunsiades.)
15. Renunciatio, s. f., lat. renuntiatio, renonciation.
Sotz las dichas renunciatios. Tit. de 1275. Bibl. du R., f. de D. Villevieille.
Sous les dites renonciations.
ANC. CAT. Renunciació. ESP. Renunciación (renuncia).
PORT. Renonciação. IT. Rinunziazione, rinungiazione.
(chap. Renunsiassió, renunsiassions; renunsia, renunsies.)
16. Renunciamen, s. m., renonciation.
Totz los generals renunciamens.
(chap. Tots los generals renunsiamens.)
Tit. de 1275. Bibl. du R., f. de D. Villevieille.
Toutes les renonciations générales.
ESP. Renunciamiento. IT. Rinunziamento.
(chap. Renunsiamén, renunsiamens : renunsia : renunsiassió.)












