Documentum Honoris.
Dal canz. P (trascrizione di Enrico Molteni).
Teng eu aitan per perdut sen
Quan om lo cela 'l vai cubren.
Que ploms val melz qu' argenz ni aurs
Rescos: per zo es lo tesaurs
Perdutz, qui nol met e nol dona,
Si com largues' ab dreg faizona;
El senz es perdutz eissamen
Qui nol descuebr' entre la gen
E non obra segon razo,
Si con es mestiers a sazo.
E sitot mos senz non es granz,
Vuell far saber entrels prezanz
Zo, que er profieh e onors
A totz cels a qui plaz valors,
Qu' aprendre et retener volran
Zo qu'auzir en mos ditz poiran;
Sitot las razos son diversas,
Tan qu' eu sai que seran aversas
Per aprendre et per retenir,
Quar no si podon be seguir.
Mas s'en aital obr' eu fallia,
Miravilla granz no seria,
Segon que l'auzirez complida
De granz rasos quan er finida.
E quar no sai divinitat,
Leis, ni decretz, ni m' es mostrat,
Ni m' en val forsa d' escriptura,
Anz o faz tot en aventura,
Ab un pauc de sen natural;
Mas ab tot zo mi sera mal,
Si de l'ensegnamen, qu' ai pres
De far, son per ome repres,
Ni s'om diz que ancmais aitals
En fos negus ni tan cabals.
Ar auja qui be vol entendre,
Qu' om no enten be ab contendre.
Premeramen vuell far saber
Qu' om deu amar Deu e temer
Part totas res; quar om no val
Re ses Dieu, ni fai be ses mal,
Ni neguna valors partida
De Dieu non deu esser grazida;
Quar ab Dieu pot om toz bes far,
Es pot om de totz mals gardar;
Per ço es fols qui Dieu desempara
Pos ome de toz bes empara;
Quar ab la gracia de Dieu
Pot l'om aver del segle leu,
E qui par amdos es grazitz
De tota gracia es complitz.
Qui vol saviamen regnar
Obs l'es totz tems deja portar
Una balanza en son corage
Per melz conosser l'avantage
De las fazendas; quar soven
Aurez de doas res talen
A far, que leumen non podez
Conosser qual melz far devez.
Aqui a mestier la balanza,
Ni qual per dreg melz devez far.
Ges nos fai be ses lo pesar;
Car de chascuna re s'eschai
Que vos metaz razo, e lai
O la balanza mais pendra,
Tenez, quar be vos en prendra.
E no sol tuella voluntatz,
Quar soven vei, et es vertatz,
Que per voluntat es lo senz
Desviatz; per queus dic breumenz,
Que nulz oms esser no pot ges
Be savis, si donx, com ques pes,
No capdella son foll talan
Ab son sen, quel garda de dan.
Qui vol be venzer son guerrier,
Se mezes deu venzer premier,
Zo es son cor; quar plus mortal
Guerrier non a om ni plus mal
De son cor, quan li viral fre
Vas lo mal el depart del be.
Ni ia lo cor non er vencutz,
Si del sen nom mo la vertutz;
Ni ja vertutz non er sobrera
Del sen menz de valor entera,
Pos que lo cor es escompres
A far mal, ni o a empres.
La re del mon, que om deuria
Faire plus voluntier, seria
Aquella, si bei esgardatz,
Qui a Dieu et al segle platz;
E l'autra, zos dic veramen,
Qu' om deu far plus forzadamen,
Es cella qu'ennueja a amdos:
Quar, si est tan aventuros
Qu' a amdos fassaz lur plazer,
Vos non podez plus conquerer,
Quar en tot quan es non a plus.
Per ques deu esforzar chascus
De far zo quez a amdos lor plaza,
E quel contraire ges no faza.
Que s' a amdos faiz lor pesar,
Res no s'en pot pues razonar;
Quar no pot re d' aqui enan
Aver qui 'n vai lo ver trian.
D'una razo vos vuell parlar,
Qu'es greus d'entendre et d'ensegnar,
Mas alques vos n'acertarai
Segon lo pauc sen que eu ai.
Soven soi aguez demandatz
Perquel segles es pejuratz;
E quam m' o ai pro albirat
Preon ni en mon cor pensat,
No puesc pensar sia per als
Lo pejuramenz ni lo mals,
Mas sol per lo deffaillimen
Dels cors de la malvaza gen.
El deffaillimenz don lor ve ?
Zo fai a dir, em pes e cre,
Que tot o ajan fait pecat;
Quar, pos foron multiplicat,
Foron corrumput l' elemen,
E per aquel corrumpemen,
Tan fo granz e de granz errors,
Dont es per forza de natura
Creada tota creatura
Ab voluntat del creator.
Veus perque son tornat menor
Li cors de la gen, e la vida
D' om e plus corta e plus marrida.
La vertatz lo mostrel semblanz,
Qu'om sol viure joves cent anz,
Aora n'es maiz del terz menz.
Pos que la vertutz es mermada
De la natura e pejurada,
Qu'en la mermanza natural
Taign que mermon el bo el mal.
Quar dels elemenz quatre son
Las quatre umors, quil ver despon,
E nos de las quatre umors tug
Em creat, zo sai be ses cug.
E pos mermada es lor vigors
E lor vertutz e lor valors,
De natura, qui res no forsa,
Mas solamen bos noirimenz
Res mais non la forza ni venz.
Per sos deuriam be noirir,
Qu' om pot tan usar e tenir
Un affar, qu' a natura torna,
Qu' apenas pues res l' en destorna;
E per zo fai son dan chascus
Qu' es mal noiriz et en mal us;
Quar lo bos us l' en donnal be.
Be sai qu' eu ai parlat trop breu
De tan gran razo e trop leu;
Mas eu m' en soi breumen passaz
Quar volria semblar senatz,
C' om dis que molt mo de gran sen
Qui en paucs ditz granz faiz compten.
Sitot eu ai fort razonatz
Los avols, los bos els malvatz,
Razonamenz ni uchaisos
Noi te pro ni nulla razos
Qu' usquex no deja esser almenz
D' aitan quan pot ni sap valenz
E qui val segon son poder,
Ni vio gen segon son saber,
Ja negus blasmes nol segra
Ni bos pretz non li faillira.
Mais vuell ab ome gen noirit
Trevar que ab lo ben aibit;
Que be pot esser que semblar
Non vuell l'ardit d'armas a far
Nil larc de mon aver despendre;
E per aizom vuell mais atendre
En segrel be acostumat,
Qu' ab aquel, s' eu n' ai voluntat,
Poirai far nueh e jorn mon pro;
Que las costumas an sazo
Molt plus soven que l' aib no an;
Qu' esser puesc totz jornz ses engan
Amesuratz e ver dizenz,
Francs e de bels acuillimenz,
Be respondenz en toz mos ditz,
Netz en mos faiz granz e petitz,
Ben acuillenz e gen onranz,
Umils e ben aparianz,
De bon aire, gent ensegnatz:
Zo es lo bes acostumatz.
Per zol vuell mais segr' on qu' el sia,
Quel ben aibit; quar tota via
M'en pot mais de bes escazer,
Ses costar de cors ni d'aver;
Pero cel a qui prez mais costa
De cors ni d' aver, plus n' ajosta.
E qui bes vol faire prezar
Entres valenz, si deu poignar
De far que pros aitan quan vio;
Car fort petit val prez d'un brio,
Ni nulz om, quis cuja far pro,
No pot pro far, quil ver despo;
Ni pot cor noble ni gentill
Aver, anz par que l' aja vill;
Que per re nos pot sadollar
Nulz nobles cors de ben a far,
Car li nobles cors, on plus fa
De be, major voluntat n' a.
Quex deu de totz bos aibs usar
Tan quan pot, quar fi prez ni car
Non aura ja, lausel quis vol,
S' us bos aibs los autres li tol;
Quar ben i a tal qui se fia
En l' un tan quels autres n' oblia.
Aquels no pot esser fort pros,
Sitot el es d' aquel aib bos,
Car, pos lo mestiers es giquiz
De l' aib per qu' aicel es graziz
Pels pros, a no chaler si met
Cel ques te ab un aib solet,
E deu l' en be penr' en aissi,
Pos plus non vol aver ab si.
Pero de tals n' i a, que an
De bos aibs, qu' a prezar non fan;
Qu'ardimenz no fai a prezar
D' ome oltracujat, zom par,
Ni deu esser per re prezatz
De null om escars lo solatz,
Ni l' ensegnamenz del coart.
Quar, qui be o tra e depart,
S' al oltracujat en pren be
Una vez, el fara tal re
A l' autra, que se eis metra
A mort e chascu quel segra;
Nil cobeitos nos vol formir
D' aver solaz, mas per cubrir
S' avolesa e sas cubeitatz;
Nil volpillz no es ensegnatz,
Mas c' om no li deja menbrar
Son volpillage ni blasmar.
Mas pos Dieus tol conossemen
Ad ome, no val pos nien
Res que aver posca ni aja,
Anz sembla que breumen dechaja,
Que conossenza es la raziz
De totz bos aibs granz e petitz;
Per que nuls aibs non dura re,
Si conossenza nol soste,
Plus que l'arbres que vai moren,
Pos la razitz li vai faillen.
Part tot, deu om de far fallenza
Blasmar cel que a conossenza,
Que non la uel segre nil plaz.
Bem pes, e per sia vertaz,
Qu' el masquet en desaventura,
Pos tan malvaza es sa natura,
Quel be el mal conos, e fai
Lo mal, e de totz bes s' estrai,
Vergoigna a messa a una part,
Per que Dieus de s' amor lo part.
Totz oms deu son amic blasmar
Quan fai mal, el be deu lauzar;
Qu' om no ama be coralmen
Son bon amic, qui nol repren
Quam faill, e no lauza lo be
Quan lo fai, qu' enaissis cove
Qu' om lauzel be, el mal reprenda,
Per qu' om ades al be si prenda,
E si chastiu de far los mals.
Mas uns n' i a fols naturals,
Qui s' iraisson sils reprendez
Ni de lor beus entrametez.
D' aquelz no sai conseill donnar,
Mas c' om los lais del tot estar;
Et aurai meravilla gran
Si totz tems lur faitz mal non fan.
Totz oms qui bes vol far grazir,
Deuria plazer far e dir
Ses ennueg; quar qui plazer fai,
E pues ennueg, tot o desfai.
Per qu' om deu ab sos ditz genzar
Sos faitz quan los fai, e daurar
Ab sos faitz sos ditz, pos los dis;
Qu' aissi l' en sec bos gratz e fis.
Quar, si vos mi faiz onramen
E pues anta, torna a nien,
E si zo que m' avez donat,
Mi tolez, pauc ai esplegat.
Don totz oms si deu accordar,
Tan tost com comenz' a regnar,
De far a granz et a petitz
Plazer, si vol esser grazitz;
E quan non pot lo plazer faire,
D'enueg a far si deu estraire;
Qu'aissis pot far grazir chascus
Al siegle, e non, estiers, negus.
Qui quatre causas be no fai
Non pot aver bo pretz verai,
E qui totas be las fazia
Ja menz de bo pretz non seria.
Sabez quals son? c' om teng' ades
Son arnes bel e gen en pes
De son poder, qu' aissi s'enten.
E tengu' om ades eissamen
Son arberc ubert e sezat,
Serven cels qui venon de grat,
Sitot lo segners es aillors,
Qu' enaissi s' en dobla l' onors;
E teng' ades neta sa fe
En ditz e 'n fatz; e gar si be
Del sieu destruire et pejurar
Per pretz qu' en vuella conquestar.
Quar nulz oms no destrui lo seu
Que no perda son prez en breu.
Tot aizo es vist e provat
En aquelz qu' aissi an regnat.
…