Mostrando entradas con la etiqueta Aitan. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Aitan. Mostrar todas las entradas

martes, 6 de octubre de 2026

57. Sordello. Documentum Honoris. Aissi col tesaurs es perdutz


Documentum Honoris.

Sordel, Sordello, Goito, Goit

Dal canz. P (trascrizione di Enrico Molteni).

Aissi col tesaurs es perdutz
Aitan con istai escodutz,
Teng eu aitan per perdut sen
Quan om lo cela 'l vai cubren.
Que ploms val melz qu' argenz ni aurs
Rescos: per zo es lo tesaurs
Perdutz, qui nol met e nol dona,
Si com largues' ab dreg faizona; 
El senz es perdutz eissamen
Qui nol descuebr' entre la gen
E non obra segon razo, 
Si con es mestiers a sazo.
E sitot mos senz non es granz, 
Vuell far saber entrels prezanz 
Zo, que er profieh e onors 
A totz cels a qui plaz valors, 
Qu' aprendre et retener volran 
Zo qu'auzir en mos ditz poiran; 
Sitot las razos son diversas, 
Tan qu' eu sai que seran aversas
Per aprendre et per retenir,
Quar no si podon be seguir. 
Mas s'en aital obr' eu fallia, 
Miravilla granz no seria, 
Segon que l'auzirez complida 
De granz rasos quan er finida. 
E quar no sai divinitat,
Leis, ni decretz, ni m' es mostrat, 
Ni m' en val forsa d' escriptura, 
Anz o faz tot en aventura,
Ab un pauc de sen natural; 
Mas ab tot zo mi sera mal, 
Si de l'ensegnamen, qu' ai pres 
De far, son per ome repres, 
Ni s'om diz que ancmais aitals 
En fos negus ni tan cabals.
Ar auja qui be vol entendre, 
Qu' om no enten be ab contendre. 
Premeramen vuell far saber
Qu' om deu amar Deu e temer 
Part totas res; quar om no val 
Re ses Dieu, ni fai be ses mal, 
Ni neguna valors partida
De Dieu non deu esser grazida; 
Quar ab Dieu pot om toz bes far, 
Es pot om de totz mals gardar; 
Per ço es fols qui Dieu desempara 
Pos ome de toz bes empara; 
Quar ab la gracia de Dieu 
Pot l'om aver del segle leu, 
E qui par amdos es grazitz 
De tota gracia es complitz.
Qui vol saviamen regnar 
Obs l'es totz tems deja portar 
Una balanza en son corage 
Per melz conosser l'avantage 
De las fazendas; quar soven 
Aurez de doas res talen 
A far, que leumen non podez 
Conosser qual melz far devez. 
Aqui a mestier la balanza, 
En que conoscaz vostra erranza, 
Ni qual per dreg melz devez far. 
Ges nos fai be ses lo pesar; 
Car de chascuna re s'eschai 
Que vos metaz razo, e lai 
O la balanza mais pendra, 
Tenez, quar be vos en prendra. 
E no sol tuella voluntatz, 
Quar soven vei, et es vertatz, 
Que per voluntat es lo senz 
Desviatz; per queus dic breumenz, 
Que nulz oms esser no pot ges 
Be savis, si donx, com ques pes, 
No capdella son foll talan 
Ab son sen, quel garda de dan. 
Qui vol be venzer son guerrier, 
Se mezes deu venzer premier, 
Zo es son cor; quar plus mortal 
Guerrier non a om ni plus mal 
De son cor, quan li viral fre
Vas lo mal el depart del be. 
Ni ia lo cor non er vencutz, 
Si del sen nom mo la vertutz; 
Ni ja vertutz non er sobrera 
Del sen menz de valor entera, 
Pos que lo cor es escompres 
A far mal, ni o a empres.
La re del mon, que om deuria 
Faire plus voluntier, seria 
Aquella, si bei esgardatz, 
Qui a Dieu et al segle platz; 
E l'autra, zos dic veramen, 
Qu' om deu far plus forzadamen, 
Es cella qu'ennueja a amdos: 
Quar, si est tan aventuros 
Qu' a amdos fassaz lur plazer, 
Vos non podez plus conquerer, 
Quar en tot quan es non a plus. 
Per ques deu esforzar chascus 
De far zo quez a amdos lor plaza, 
E quel contraire ges no faza. 
Que s' a amdos faiz lor pesar, 
Res no s'en pot pues razonar; 
Quar no pot re d' aqui enan 
Aver qui 'n vai lo ver trian. 
D'una razo vos vuell parlar,
Qu'es greus d'entendre et d'ensegnar, 
Mas alques vos n'acertarai 
Segon lo pauc sen que eu ai. 
Soven soi aguez demandatz 
Perquel segles es pejuratz; 
E quam m' o ai pro albirat 
Preon ni en mon cor pensat, 
No puesc pensar sia per als 
Lo pejuramenz ni lo mals, 
Mas sol per lo deffaillimen 
Dels cors de la malvaza gen. 
El deffaillimenz don lor ve ? 
Zo fai a dir, em pes e cre, 
Que tot o ajan fait pecat; 
Quar, pos foron multiplicat, 
Foron corrumput l' elemen, 
E per aquel corrumpemen, 
Tan fo granz e de granz errors, 
Si corrumperon las humors, 
Dont es per forza de natura 
Creada tota creatura
Ab voluntat del creator.
Veus perque son tornat menor
Li cors de la gen, e la vida
D' om e plus corta e plus marrida. 
La vertatz lo mostrel semblanz, 
Qu'om sol viure joves cent anz, 
Aora n'es maiz del terz menz. 
Pos que la vertutz es mermada
De la natura e pejurada, 
Qu'en la mermanza natural 
Taign que mermon el bo el mal.
Quar dels elemenz quatre son
Las quatre umors, quil ver despon, 
E nos de las quatre umors tug 
Em creat, zo sai be ses cug. 
E pos mermada es lor vigors 
E lor vertutz e lor valors,
De natura, qui res no forsa,
Mas solamen bos noirimenz
Res mais non la forza ni venz. 
Per sos deuriam be noirir, 
Qu' om pot tan usar e tenir 
Un affar, qu' a natura torna, 
Qu' apenas pues res l' en destorna; 
E per zo fai son dan chascus 
Qu' es mal noiriz et en mal us; 
E qu' es be noiritz be l' en ve 
Quar lo bos us l' en donnal be. 
Be sai qu' eu ai parlat trop breu 
De tan gran razo e trop leu; 
Mas eu m' en soi breumen passaz 
Quar volria semblar senatz,
C' om dis que molt mo de gran sen 
Qui en paucs ditz granz faiz compten.
Sitot eu ai fort razonatz
Los avols, los bos els malvatz, 
Razonamenz ni uchaisos
Noi te pro ni nulla razos
Qu' usquex no deja esser almenz 
D' aitan quan pot ni sap valenz 
E qui val segon son poder, 
Ni vio gen segon son saber, 
Ja negus blasmes nol segra 
Ni bos pretz non li faillira.
Mais vuell ab ome gen noirit
Trevar que ab lo ben aibit; 
Que be pot esser que semblar 
Non vuell l'ardit d'armas a far 
Nil larc de mon aver despendre; 
E per aizom vuell mais atendre 
En segrel be acostumat,
Qu' ab aquel, s' eu n' ai voluntat, 
Poirai far nueh e jorn mon pro;
Que las costumas an sazo
Molt plus soven que l' aib no an; 
Qu' esser puesc totz jornz ses engan 
Amesuratz e ver dizenz,
Francs e de bels acuillimenz,
Be respondenz en toz mos ditz,
Netz en mos faiz granz e petitz,
Ben acuillenz e gen onranz,
Umils e ben aparianz,
De bon aire, gent ensegnatz:
Zo es lo bes acostumatz.
Per zol vuell mais segr' on qu' el sia,
Quel ben aibit; quar tota via
M'en pot mais de bes escazer,
Ses costar de cors ni d'aver; 
Pero cel a qui prez mais costa 
De cors ni d' aver, plus n' ajosta.
E qui bes vol faire prezar
Entres valenz, si deu poignar 
De far que pros aitan quan vio; 
Car fort petit val prez d'un brio, 
Ni nulz om, quis cuja far pro, 
No pot pro far, quil ver despo; 
Ni pot cor noble ni gentill 
Aver, anz par que l' aja vill; 
Que per re nos pot sadollar 
Nulz nobles cors de ben a far, 
Car li nobles cors, on plus fa 
De be, major voluntat n' a.
Quex deu de totz bos aibs usar 
Tan quan pot, quar fi prez ni car 
Non aura ja, lausel quis vol, 
S' us bos aibs los autres li tol; 
Quar ben i a tal qui se fia 
En l' un tan quels autres n' oblia. 
Aquels no pot esser fort pros, 
Sitot el es d' aquel aib bos, 
Car, pos lo mestiers es giquiz 
De l' aib per qu' aicel es graziz 
Pels pros, a no chaler si met 
Cel ques te ab un aib solet, 
E deu l' en be penr' en aissi, 
Pos plus non vol aver ab si.
Pero de tals n' i a, que an 
De bos aibs, qu' a prezar non fan; 
Qu'ardimenz no fai a prezar 
D' ome oltracujat, zom par, 
Ni deu esser per re prezatz 
De null om escars lo solatz, 
Ni l' ensegnamenz del coart. 
Quar, qui be o tra e depart, 
S' al oltracujat en pren be 
Una vez, el fara tal re 
A l' autra, que se eis metra
A mort e chascu quel segra; 
Nil cobeitos nos vol formir 
D' aver solaz, mas per cubrir 
S' avolesa e sas cubeitatz; 
Nil volpillz no es ensegnatz, 
Mas c' om no li deja menbrar 
Son volpillage ni blasmar.
Mas pos Dieus tol conossemen
Ad ome, no val pos nien
Res que aver posca ni aja,
Anz sembla que breumen dechaja,
Que conossenza es la raziz 
De totz bos aibs granz e petitz;
Per que nuls aibs non dura re,
Si conossenza nol soste, 
Plus que l'arbres que vai moren, 
Pos la razitz li vai faillen.
Part tot, deu om de far fallenza 
Blasmar cel que a conossenza, 
Que non la uel segre nil plaz. 
Bem pes, e per sia vertaz, 
Qu' el masquet en desaventura, 
Pos tan malvaza es sa natura, 
Quel be el mal conos, e fai
Lo mal, e de totz bes s' estrai, 
Vergoigna a messa a una part, 
Per que Dieus de s' amor lo part.
Totz oms deu son amic blasmar 
Quan fai mal, el be deu lauzar; 
Qu' om no ama be coralmen 
Son bon amic, qui nol repren 
Quam faill, e no lauza lo be 
Quan lo fai, qu' enaissis cove 
Qu' om lauzel be, el mal reprenda, 
Per qu' om ades al be si prenda, 
E si chastiu de far los mals. 
Mas uns n' i a fols naturals, 
Qui s' iraisson sils reprendez
Ni de lor beus entrametez.
D' aquelz no sai conseill donnar, 
Mas c' om los lais del tot estar; 
Et aurai meravilla gran
Si totz tems lur faitz mal non fan. 
Totz oms qui bes vol far grazir, 
Deuria plazer far e dir
Ses ennueg; quar qui plazer fai, 
E pues ennueg, tot o desfai. 
Per qu' om deu ab sos ditz genzar 
Sos faitz quan los fai, e daurar 
Ab sos faitz sos ditz, pos los dis; 
Qu' aissi l' en sec bos gratz e fis. 
Quar, si vos mi faiz onramen 
E pues anta, torna a nien, 
E si zo que m' avez donat, 
Mi tolez, pauc ai esplegat. 
Don totz oms si deu accordar, 
Tan tost com comenz' a regnar, 
De far a granz et a petitz 
Plazer, si vol esser grazitz; 
E quan non pot lo plazer faire, 
D'enueg a far si deu estraire; 
Qu'aissis pot far grazir chascus 
Al siegle, e non, estiers, negus. 
Qui quatre causas be no fai 
Non pot aver bo pretz verai, 
E qui totas be las fazia 
Ja menz de bo pretz non seria. 
Sabez quals son? c' om teng' ades 
Son arnes bel e gen en pes
De son poder, qu' aissi s'enten. 
E tengu' om ades eissamen 
Son arberc ubert e sezat, 
Serven cels qui venon de grat, 
Sitot lo segners es aillors,
Qu' enaissi s' en dobla l' onors;
E teng' ades neta sa fe 
En ditz e 'n fatz; e gar si be 
Del sieu destruire et pejurar 
Per pretz qu' en vuella conquestar. 
Quar nulz oms no destrui lo seu 
Que no perda son prez en breu. 
Tot aizo es vist e provat
En aquelz qu' aissi an regnat.
…

sábado, 11 de julio de 2026

Tant, Tan, Tantet, Aitant, Aytant, Aitan, Aytan, Atretant, Atretan, Atretán

Tant, Tan, adv., lat. tantum, tant, autant, si, tellement.
Senes lieys non puesc viure,
Tant ai pres de s' amor gran fam !
Le Comte de Poitiers: Farai chansoneta.
Sans elle je ne puis vivre, tant j'ai pris grande faim de son amour !

Guillaume IX, comte, Poitiers, Aquitaine, Aquitania

Peccatz a tan dossa sabor.
(chap. Lo pecat té tan dolsa sabor : dols gust.)
Gavaudan le Vieux: Patz passien.
Péché a si douce saveur.
Loc. Tro trobi pretz, si tant es qu' en loc sia.
Rambaud de Beaujeu: En Peire.
Jusqu'à ce que je trouve mérite, si tant est qu'en lieu (quelque part) il soit.
Non a par en tan quan lo mon te.
Pistoleta: Ancmais.
N'a pas de pareille en autant que (en tout ce que) le monde contient.
ANC. ESP. Envió una saeta tant gran.
Poema de Alexandro, cop. 1027.
ANC. PORT. Tam digna e tam necessaria.
Chron. del re Alfonso V, prol., t. 1, p. 202.
Adv. comp.
Anc de lectuari non li det tant ni quant. V. de S. Honorat.
Oncques d'électuaire il ne lui donna tant ni quand (peu ni beaucoup).
Cil que non amon tan ni quan.
T. d'Aimeri de Peguilain et d'Elias d'Uisel: N Elias.
Ceux qui n'aiment tant ni quand (peu ni beaucoup).
A cels que Dieu non creiran non aprofechara ni tan ni can.
Liv. de Sydrac, fol. 95.
À ceux qui Dieu ne croiront pas ne profitera ni tant ni quand (ni peu ni beaucoup).
ANC. FR. Toz jors li va merci criant,
El ne respont ne tant ne quant.
Fabl. et cont. anc., t. IV, p. 77.
Per qu' ieu non puesc mon cor partir ab tant. 
Pons de Capdueil: Tant m' a.
C'est pourquoi je ne puis séparer mon coeur soudain.
Ab tan la dona s' es levada
En pes.
R. Vidal de Bezaudun: Unas novas.
Aussitôt la dame s'est levée en pieds.
ANC. FR. Commence son sermon à tant
Et dist à tous en audience.
Roman de la Rose, v. 11037.
Per tant mos planhs no us espaven.
Ozils de Cadartz: Assatz es.
Pourtant ma plainte ne vous épouvante pas.
Conosc be que per amor murrai,
E ges per tan d' amor no m puesc partir.
Perdigon: D' amor no m puesc.
Je connais bien que par amour je mourrai, et point pourtant d'amour je ne puis me séparer.
Platz mi guerra e m sap bo
Entr' els rics homes que so,
E dic per que ni per tan.
Pierre de Bergerac: Bel m' es cant.
Me plaît la guerre et me sait bon entre les puissants hommes qui sont, et je dis pourquoi et comment.
Conj. comp. Tant com d' argent val mais aurs.
Deudes de Prades, Auz. cass.
Autant comme or vaut plus qu' argent.
L' am tan cum puesc ni say.
Arnaud de Marueil: Cui que fis.
Je l'aime autant comme je puis et sais.
ANC. FR.
Ne jà sis niez Lohier terre en paiz ne tendra,
Tant come en Normendie li quens Richart vivra.
Roman de Rou, v. 4342.
Tant quant chascus ama plus son prosme, tant er alt el regne de Dieu.
Trad. de Bède, fol. 23.
Autant que chacun aime plus son prochain, autant il sera haut au royaume de Dieu.
Qui nos soste tan quan per terra annam. Poëme sur Boèce.
Qui nous soutient tant que par terre nous allons.
Tan tro que razos li cossen
De far ben a son servidor.
Richard de Barbezieux: Be volria.
Tant jusqu'à ce que raison lui consent de faire bien à son serviteur.
Tro que puesca en tan venir
Qu' ab mos huels son bel cor remir.
P. Vidal: Ges del joi.
Jusqu'à ce que je puisse venir en tant qu'avec mes yeux son beau corps je contemple.
CAT. Tant. ESP. MOD. Tan. PORT. MOD. IT. Tanto. (chap. Tan, tans, tanta, tantes. Tans sompos y tantes sompes ñan a la Ascuma que no voldrán vore que la T de tant ya se va pedre al chapurriau antic o llengua romana. Aixó va passá en moltes datres paraules, com pon, fon, Fonsalada, Foncuberta.)

Ascuma, Calaseit, Calasseit, Calaceite 2

2. Tant, Tan, adj., lat. tantus, tant, si nombreux, si grand.
Dans la langue des troubadours, le mot tant étant indéterminé, emportait avec lui l'idée du pluriel, quoique le substantif auquel il se rapportait fût au singulier. 
En Lemozi, ont a trag mant cairelh
En tanta tor, tans murs e tant anvan
Fag e desfag, e fondut tant castel,
E tant aver tolt e donat e mes,
E tant colp dat e receuput e pres,
E tanta fam, tanta set et tant son.
Bertrand de Born: Quan la novella.
En Limousin, où il a tiré maints carreaux en si nombreuses tours, si nombreux murs et si nombreuses fortifications fait et défait, et renversé si nombreux châteaux, et si nombreuses richesses enlevé et donné et dépensé, et si nombreux coups donné et reçu et pris, et si grande faim, si grande soif et si grand sommeil.

catalán = castellano, Cathelongne, Castelongne

Tanta veuva, tant orfe cosselhar.
Rambaud de Vaqueiras: Honrat marques.
Tant de veuves, tant d'orphelins protéger.
ANC. FR.
Nobles et renoumez de tantes victoires.
Duquel nous avons là dessus parlé tantes foiz.
Chr. de Fr., Rec. des Hist. de Fr., t. III, p. 211 et 210.
Subst. Qui no sap devezir
Tantz d' entre tantz.
Giraud de Borneil: Leu chansoneta.
Qui ne sait diviser tant d'entre tant.
Loc. Ben l' amav' ier, huey l' am dos tans.
E. Fonsalada: De bon luec.
Je l'aimais bien hier, aujourd'hui je l'aime deux (fois) autant.
Me fauc trop piech qu' elha no m fai cen tans.
G. Faidit: Tant a ponhat.
Je me fais bien pire qu'elle ne me fait cent (fois) autant.
Don ja bes non li venha
Ses mil tans de dolor.
Pons de Capdueil: Ben es folhs.
Dont jamais bien ne lui vienne sans mille (fois) autant de douleur.
ANC. FR. Et si disoies que cent tans
Ere plus bele et plus plesans
Que pucele que tu séusses,
Tu iez plus bele et plus plesans
Que cele n'est cent mile tans
Qui cest anel m' avoit doné.
Fabl. et cont. anc., t. II, p. 425 et 422.
CAT. Tant. ESP. PORT. IT. Tanto.

3. Tantet, adv. dim., (lat.) tantillum, tantinet.
Diminutivas, coma tantet. Leys d'amors, fol. 100.
Diminutives, comme tantinet.
PORT. Tantino.

4. Aitant, Aytant, Aitan, Aytan, adv., autant, tant, si.
Pus lo mals aitan bos m' es,
Bos er lo bes apres l' afan.
B. de Ventadour: Non es.
Puisque le mal m'est si bon, bon sera le bien après la peine.
Aitant, ses plus, viu hom quant viu jauzens.
Sordel: Aitant ses.
Autant, sans plus, vit homme quand il vit joyeux.
Adv. comp. Aitan tost el va mandar. Philomena.
Aussitôt il va mander.
Ab aitan m' er grans gautz totz mals que m' en avenha.
Guillaume de Saint-Didier: Pus tan.
Partant me sera grande joie tout mal qui m'en advienne.
Ieu, senher, puesc mi d' aitan vanar
Qu' en vostra cort ai saubut gent estar.
Rambaud de Vaqueiras: Honrat marques.
Moi, seigneur, je puis d'autant me vanter que j'ai bien su me tenir dans votre cour.
Prép. comp.
Quascus pot laissar en son linhatge
Aitant d' efans que l' us puesc' esser pros.
Bertrand de Born: Bel m' es quan.
Chacun peut laisser dans sa lignée autant d'enfants que l'un puisse être preux. 
Conj. comp. Aitan com al premer dia.
Cadenet: Oimais m' auretz.
Autant comme au premier jour.
Aitan vezins com es lo degs de l' ongla.
A. Daniel: Lo ferm voler.
Aussi voisin comme est le doigt de l'ongle.
Aitant quant mars ni terra pot tener.
G. Faidit: A lieis cui am.
Autant que mer et terre peut contenir.
Cascun (cascum) de nos em en aitant plus nobles e plus autz en cant plus propriamen porta en si aquesta image. V. et Vert., fol. 33.
Chacun de nous nous sommes en autant plus nobles et plus élevés en quand (que) plus proprement il (chacun) porte en soi cette image.
ANC. ESP. 
Atan malos ensiemplos non fagades sobre nos.
Poema del Cid, v. 2741.
ANC. CAT. Aytant.

5. Aitant, Aytant, Aitan, Aytan, adj., tant, si nombreux, si grand.
Aytantas bonas cansos  
E tanz bon mot aurai fay.
B. de Ventadour: Aitantas. Var.
Si nombreuses bonnes chansons et si nombreux bons mots j'aurai fait.
Avia mogut tempestas e fachas aytantas naus perir. V. et Vert., fol. 98.
Il avait mû tempêtes et fait périr si nombreux navires.
Loc. Que no sia cortes e gens parlans...
E no valha ab amor cent aitans
No faria, s' estav' en so cabal.
Cadenet: Meravilh me.
Qu'il ne soit pas courtois et bien parlant... et ne vaille pas avec amour cent (fois) autant qu'il ne ferait, s'il était avec son chetel.
Ie us amava mil aitans mais que me.
Beranger (Berenger, Berenguer) de Palasol: Bona domna.
Je vous aimais mille (fois) autant plus que moi.
ANC. CAT. Aytant.

6. Atretant, Atretan, adv., autant, tout autant, aussi.
Pus qu' atretant es ves Dieus encolpatz
Selh que manten lairon quon es lo laire.
P. Cardinal: Un sirventes vuelh.
Puisqu'autant est vers Dieu inculpé celui qui soutient voleur comme est le voleur.
A celat l' am atretan, 
Fe qu' ieu li dey, 
Cum s' agues fait son drut de mey.
P. Rogiers: Per far.
En secret je l'aime tout autant, foi que je lui dois, comme si elle eût fait son amant de moi.
ANC. FR. Car il n'est riens ou monde que Diex autretant hace.
Jehan de Meung, Test., v. 1536.
(chap. Atretán.)