Mostrando las entradas para la consulta novel ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta novel ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

jueves, 29 de octubre de 2026

Helias de Solier. Canso de plangh del gran foc de Tholosa.

Helias de Solier. 

Las joyas del gay saber, p. 148-151; cf. 275. Cette pièce se rapporte au grand feu de Toulouse (1463), sujet traité par le même auteur dans un sirvente (p. 143-147). - Grdr. § 50, p. 81.

«Recreación artística digital del Gran Incendio de Toulouse del 7 de mayo de 1463, el trágico evento que inspiró el lamento ("canso de plangh") del trovador Hélias de Solier.»



Canso de plangh del gran foc de Tholosa.

Am dolor, ses trobar pausa,
vezen l'engoys de Tholoza,
velh cantar am votz ploroza (vull cantá en veu plorosa)
del peryment de tant bes.
Holas, qui guardar la guausa, (v. Hélas!)
en greus sospirs se repausa,
contemplan lo foc engres.
Qui vic ja may tal destressa!
Ni causa tant desquausida
ja may plus no foc ausida,
qu'en senlant fayso vengues. (semblant)
No 's possible que s refessa,
de cent ans, la gran rudessa
que l foc en dos jorns comes.
Aquela mala vesprada
nos portec a totz desayre:
le foc volava per l'ayre,
no y avia mur que tengues.
El fasia per tot passada:
ayga ni vi ni trinquada
no y poc contrastar en res.
Pensar podetz la cridesta
que s menava per la vila
de toquacen e d'esquila:
totz eran d'engoysa ples
de tal orribla tempesta.
Mot es causa desonesta
le gran dapnatge que y es.
Estimar no ce poyria (estimá no se podríe)
aquel mal crusel dapnatge;
car le foc d'engual pasatge, (d'igual)
coma fier e descortes,
quatre cens ostals ardia:
cascus de sos bes perdia 
de sinc partidas las tres.
Per maior tribulacio
requirens nostres pecatz
em estatz dapnificatz
de gran poble que mort es,
he de frutz la perdicio,
qu'es venguda sus l'estio,
d'un crim a pauretat mes.
Mot foc bona la venguda 
del rey de Fransa novel, (del nou rey de Fransa)
car vic l'acsident crusel (ya que va vore l'acsidén cruel)
per totas partz, si cum es.
De la sciutat abatuda (de la siudat abatuda)
la vertat foc conoguda (la verdat va sé coneguda)
per lo rey e sos comes.
Per so le rey se declina
donar grasia, per cent ans,
de talhas als abitans,
e totz autres carx remes,
comensans he prenens sima
en l'an de la millezima 
quatre cens saysanta tres. (1463)
Demostra nos la scriptura (mos demostre la escritura : Biblia)
que per los crims detestables,
qu'eron al mon continuables,
Dieus n'ac a degus merces;
ans peric tota natura:
Nohe, am sa noyritura, (Noé, en sa familia, dessendensia)
sol demorec que visques.

miércoles, 28 de octubre de 2026

Vie de Saint Trophime. Tostems aus dir c'on deu aver conselh (Bartsch)


Vie de Saint Trophime. Tostems aus dir c'on deu aver conselh (Bartsch)


Tostems aus dir c'on deu aver conselh
dels ancians e c'on prenna espelh
en lors bels fatz e'n lur ditz eissament:
e car l'antic en lur comensament
pregavan Dieu, lo payre glorios,
tot enaysin lo devem pregar nos
que elh nos don complir nostre dechat
a sa onor e senes falsetat.
Tengut nos an enclaus aquest escrig
nostres clerges, tro c'on lur o a dig,
per pereza e per nesietat: 
mas aras l'an de novel revelat, 
car conoison que per lur gran pereza,
per lur delieg e per lur avareza
an perduda la renda que avien
en Alisquams, tant com ben lo servien; (v. campos Elíseos)
qu'ieu ay auzit que gran devosion
i avien totas gens per lo mon,
e ben de luen s'i fazien portar
sil que morien de sa otra la mar.
Con ayso sie, demandas o als viels,
els o diran plus gent que ieu e miels.
Pero comtan que plus aut de Layon,
encara mays plus aut que de Mascon,
venien mortz que avien elegit
e'n lur gaje layssavan establit
c'on los meses en un vayselh de fust,
mot fort sarat e que fosa ben just.
Cant eran mort, los metien sos parens,
pueys metien lo en lo Roze corent;
entro aval ad Arle deysendien,
car plus en sus decendre non podien,
per la vertut del sementeri sans,
que Dieu sagret, c'om apella Alisquams.
Encaras mais reconta, et es vers,
que de Tolzan e de tot Carcases
e de Franza e de tota Espanha,
foson en plan o foson en montanha,
tant com tenian los regnes de sa mar,
cant eran mort, s'i fazien portar.
E tutz avien tant gran devosion
los avesques e ls contes e l baron
que a penas alons jaser volian:
aytant gran fe al sementeri avian.
E si fazien totz los ricz embaymar (embalsamar)
et an cavalz vo an carris portar;
e li paures que aver non avien,
a lur parens prometre si fasien,
los salesan dedintre e defors: (los salaren de dins y de fora)
e cant fora ben saonat lo cors,
lo portesan en Arle soterar, (lo portaren a Arlés a enterrá : soterrar)
en Aliscamps, lo qual volc Dieus sagrar.
So es l'espelh qu'ieu desus dig avia: (l'espill)
el qual espelh totz fizels si deuria
mirar en so que fasien los antics.
Mais nos semblam los jovenetz mendics, 
car no siguem las pezadas dels viels
que dizien et o fasien mot miels (que dién y u féen mol milló)
que nos non fam, per que laysam estar (que natros no fem)
lo sante luoc que Dieus dignet sagrar.
Mas ges del tot non es nostre lo dans,
ans y an part selhs que rosins anblans
e bels cavals sojornatz e corens
tenon d'aquo que lur ufron las gens.
Per lur deport e per lur quavalquar
dezamparon lo servir de l'autar (desamparen lo serví del altá)
e non mostron tota la veritat
del sante luoc aysi com fon sagrat.
Molt o fan miels de la relegion:
sels que i son, dison en lur sermon
q'ils sont tutz sans e lo lur eysamens:
per que tiran ad els totas las gens,
que non sabon la vera sagrason
que Jezus fes al sementeri bon.
E per aquo quar tota gent non sap
la gran vertut que l sementeri cap,
ieu o diray a tot lo mont per ver:
sol de l'auzir es grans gauc e plaser.

en Aliscamps, lo qual volc Dieus sagrar.

Huc del Valat, 1372, violetta, Per l'amistat, on fort mon cor se fiza,

Huc del Valat.

Huc del Valat, 1372, violetta, Per l'amistat, on fort mon cor se fiza,


Las joyas del gay saber, p. 16-19; cf. p. 247. - Grdr. 50, p. 79.

Am aquesta canso e dansa mesclada Huc del Valat, mestre en medecina de Monpeslier, gasanhec la violetta, l'an M. CCC. LXXII. (1372)

Per l'amistat, on fort mon cor se fiza,
de vos, gentils, cuy pretz e laus enansa,
dompna, si us play, vuelh chanso far e dansa,
no per us rims, mas per novela siza
gent deviza:
quar la dousors que l novel temps amena,
s'es tan prehon dins lo mieu cor enclausa,
que d'estar gays no pot jorn aver pausa,
e per causa,
pus que l'ausel en may am la serena.
De tal gaug es m'arma plena
que no m cessi d'alegrar, 
etz on pus me vuelh fondar
en chantar,
mays ay d'amors joy sens pena.
Doncs pel desduyt que m'es datz per estrena,
ceray jhoyos, hondran vos, dona cara,
ses cossentir res per que m torn amara
l'amors de vos, qu'e mon cor jhoy semena
e remena;
quar, pauxs enfant, no sabentz l'aventura
ni l'astre be qu'el mon aver devia,
done mon cor a vostra senhoria,
lo tercz dia
que parlantz fuy segon cors de natura.
Per so doncs, am bona cura,
chan so del vostre cors gay,
quar ayshi, dona, viuray,
si a vos play,
rixs, que jhoy m'en assegura;
e si l'amors se reffrena
de vos, pel mieu cors nafrar … (lacune de deux vers.)
d'amar vos hon pretz germena.
Hanc, pueys que us vy, non agui jorn endura
de gaug entier ni de tot ben sofracha,
ni d'amar vos no mi fec res empacha,
quar fis espers m'en donec am figura
regla pura,
que vos etz mars de jauzimen hornada,
e creys valors e fontz don pretz s'asagua,
per que m'adutz volers dreytz qu'ieu retragua,
que m'apagua
l'onor e l laus de que vos etz dotada.
Sus totas etz coronada,
gentils flors d'umilitat,
amb excellent castetat,
que us ha dat
lo pretz que us a 'nluminada; 
car vos etz de gaug la vena;
don cascus deu vos lausar,
creyser e multiplicar
e pensar
quom dreg d'amor determena.
De motz bos haips e de ricx etz ornada
e de bos faitz complidament garnida,
honrad' etz d'ans e de vielh sen complida,
senes erguelh e de vertat parada
e fonsada,
etz etz ses frau, avinens e jhoyoza,
neta de cors e d'arma fort devota,
humils d'esguart e d'estat sens riota,
no punt lota,
pros en be far etz en totz ditz aondosa.
La vostr' amor grasciosa
m'empenh lo cor a servir
etz a lausar e bendir
e grasir
vos, flor ses par, amorosa;
e quar etz de bos fruytz mena,
pel vostre pretz eyshausar
e jhoy dar,
com nadan fay la balena.

Elucidari de las proprietatz de totas res naturals; palaytz de savieza, Guasto, compte de Foysh

Elucidari de las proprietatz de totas res naturals.

Elucidari de las proprietatz de totas res naturals. palaytz de savieza;



I. Début du poème dédicatoire, Denkmäler der provenzalischen Litteratur p. 57-59. 
II. fol. 72 d, 75 d et 164. Cf. Appel, Zeitschrift fur rom. Philologie XIII (1889), p. 225 ss. - Grdr. § 57, p. 91. St. p. 69.

I. 

Comensa le palaytz de savieza fayt a istancia del noble princep Guasto, compte de Foysh. (Gaston, Foix)

X. Que ve le comte dins le palaytz.

Dins un palaytz mi sezen l'autre dia
bel donzel vi garnit de gran cundia,
libre legent, entendre no l podia:
per fort dezir de saber tot ardia.
Gen m'avize de sa phizonomia:
semlec ordit per la philozophia;
mantel portec gent foldrat d'azautia,
d'armas senhal, sembel de valentia.
De cor humil l'englozec son vizagge,
e m dissh: "L'estil del libre m'es salvagge,
escur, subtil; yeu requier declaragge.
Sera m util, expres en mon lenguagge."
Quan yeu auzi sa corteza requesta,
estranh mi fo, novel mot e de festa.
A mon avis jorn semlec de tempesta,
tot eviro m'anet rodan la testa.
Ma dona vic le donzel a la porta,
hurtan, cridan, et non ges ab votz morta,
ses trig, me dissh que baysses la conporta:
"Intre dedins, quar nostras armas porta."

Savieza depinh las proprietatz del comte.

"Ceptre d'honor, corona de nobleza,
castel segur, columpna de fermeza,
font de dossor et fluvi de franqueza,
cintel d'amor et anel de proeza.
De drech capdel, flor de cavalaria,
amic fizel, miralh de cortezia,
saphir de pretz, cedre de galhardia,
liri glars netz, tenor de melodia.
Thesaur s'acuelh de valor et s'atura
en son capduelh, aysso l ve per natura.
El vens erguelh, ab humils ha junctura,
per que l recuelh dedins nostra clausura."

Que ve le comte dins le palaytz.

El dins que fo remirec le caragge
de la dona, que parec de paragge.
Emperial semlec son senhoragge,
libre portec et ceptre d'avantagge.
Linx no fo par a lies en gardadura,
ni le solelh, mas semlec nuech escura.
Talh cert no hac ni dex en sa statura;
al sieu voler mermec, crec sa mezura.
A vetz son cap les cels passec d'auteza,
mi no sobrec ad horas de grandeza.
Sa rauba fo partida, be larc teza,
balagtz robis no si fan de beleza.
Mot fo subtil et prima la textura,
uzar no s pot ni rumpre sa costura.
D'estox, retalhs, de scindens' es segura,
per colp de dart, de flecha no peiura.
El sieu miralh vi totas creaturas,
dels elemens lors virtutz et mixturas,
herbas, peyras, metalhs, ni quals naturas
han cels, mars, mons et totas lors mezuras.
Ela mi dissh, auzi de mas aurelhas:
“Guasto de Foyssh, mostrar t'e, per que vuelhas:
no 's tan plazent ambra ni l frug d'abelhas;
lunh temps no vist tan grandas maravelhas."


II.
De las cauzas pertenens ad humanal conservacio.

Resta apres le tractat de las cauzas intrans en humanal compozicio, que digam de las cauzas pertenens adz humanal conservacio. Entre aquestas 
prumier direm de la vianda, quar de l'ayre tractarem en son loc. 
De vianda o aliment. Costanti. Vianda o aliment es substantia convertibla, al corrs donant noyriment, creysshement et sostenement,
ses conversio del qual aliment le corrs per accio de calor soptament si degastaria et a corrupcio vendria, quar aquo que tot jorn si degasta, restauracio no pendria. Mas prumier que aytal converssio si fassa, cove que la vianda sia preparada, apres que sia maschada, apres que el loc de digestio sia alogada; apres cove que sia digerida, et la partida pura de la no pura separada, apres que sia distribuida et ves (enves) quascu membre trameza et destinada, apres que per accio de natura en semlansa dels membres sia transmudada, quar autrament en lor substancia no poyria estre encorporada. Et apres tot aysso si fa sa conversio et sa incorporacio talment que aquo que en la vianda es caut et humit si convertissh en natura de sanc et de carn, aquo que es freg et sec, en natura de nervis et d'osses, et semlantement de (de) las autras 
partidas. Et encorporada la vianda en corrs joves li dona creyssho et noyriment; encorporada en corrs vielh li dona en calor natural, temprament, noyriment, duracio et restaurament, que mantas codicios (condicios) so de vianda. Et sapjas que viandas que en se han natural calor et humiditat, si convertissho de leu en sanc, quar ab el han semlansa et conformitat; mas viandas que no han ab el semlansa si convertissho ab dificultat, et algunas engendro trop sanc, autras pauc, las quals may dono greuch que noyriment. Et sapjas que aquela vianda que es de sanc subtil generativa, es may a natura convenient que autra, 
exceptat que may es convenient ad aquels qui vivo en exercici et tribalh 
vianda de gros sanc generativa. Et aten que vianda engendrant trop sanc ret pauca superfluitat, et engendrant pauc sanc tropa. 
Costanti. Et generalment segon las diversitatz de las viandas so varias las complexios dels membres, lors qualitatz et dispozicios.
Galias. Per que deves saber que megge que vol be reglar vita et sanetat corporal deu atendre la substancia de la vianda, sa qualitat, sa quantitat et si es al qui la pren proporcionada, e l temps el qual es ministrada.

De covit o del dinnar.

Vianda et beuragge a covit o a dinnar so ordenatz talment que prumier  
las viandas so preparadas, apres las personas covidadas, apeladas, les setis els redresso, taulas, toalhas meto, prumier els so lavatz, apres assetjatz.
Les hostes e l senhor so el loc principal, las donas enapres han loc especial.
Los filhs totz et las filhas han loc en lor partida, 
les sieus messagges ponch le senhor no oblida.
Cotels et saliners pauzo prumierament,
pa, tassas o enaps porto segundament. 
Apres meysshes diverses, grans et be copiozes,
porto les servidors aptes et graciozes.
Laun covida l'autre et parlo bel essems; (la un convide al atre)
per donar alegrier sono les instrumens.
Et vis et autres meysshes soven so variatz, 
especias et fruches a la fi ministratz.
Apres, quan es del tot le dinnat afinat, (lo diná)
l'ayga es tantost presta et quascu es lavat.
Gracias fan a l'hoste, mas a Dieu tot prumier, (a Deu primé)
et pueyss els porto beure al prumier et darrier. (radé)
Et quant han totz begut assatz et per talent,
retorna s'en al propri quascu alegrament.

De la cena o sopar. Yzidori. (Isidoro)

Jaime II de Aragón, el Justo, reg. 55, fol 63, 10 diciembre 1305, cena

Cena es talment dita, quar cenon, don ve aquest nom, vol dire comu. 
Et antiquament fo costuma de cenar o sopar en loc patent et comunal per exquivar deshonestat. 
Papias. Mas quant als temps prezent podem dire que cena pren son nom de cenos, que vol dire umbra, cum quascu per granda avareza fassa en loc rescost et umbros sa cena, [** o es dita cena de cenos, que vol dire ca, car trops homes fan lor cena a guiza de ca] cum tota lor vianda vuelho devorar ses far adz autre partida. 
(** les mots entre crochets se trouvent à la marge, écrits d'une autre main.)
Las condicios conveniens al dinnar so conveniens a cena. Empero aquela cena es mot noblament ordenada, quan si fa en temps convenient, no trop tost ni trop tart, en loc suficient, segur, delicios et be espacios,
quan le senhor joyos dona liberalment,
quar a totz bela cara de l'hoste es plazent;
quan so ls meysshes diverses et apte ministratz,
per que de laun manje hom si l'autre no l platz;
quan les vis so plazens, aptes les servidos,
et quascu covidat a l'autre gracios,
quan so auzitz diverses muzicals instrumens,
torchas so alumnadas claras et resplandens,
viandas ministradas, leugieras, delicadas,
d'espazi prezentadas, et non ges trop cochadas; (no gens rápida)
quar vianda cochoza de ser es mot dampnoza (minjá rápit; fast food)
et non es be gauioza, quan d'escot es penoza; 
quan colchas delicadas apres so adaptadas:
aytals so aproadas cenas per totz lauzadas,
cum crida la scriptura declarant en figura
del rey Gran-Assueri qui optenc tot l'emperi.

D'Alamanha. Yzidori.

Alamanha es nobla a (e) glorioza regio en Europa, que pren aytal nom del fluvi dit Alaman, pres del qual aquel poble fe prumier rezidentia. Autrament es dita Germania, quar es en gens germinoza et mot populoza. Deves orient ha le fluvi dit Danubi; deves miech jorn le fluvi Reni; deves occident et septentrio la mar maior. Et es una Germania nauta que dura entro ls mons Ripheis et entro la mar mediterranea;
l'autra es de ssa le fluvi Reni. Cascuna es mota rica a glorioza et en gens d'armas fortz numeroza. Grandas so de statura, ardidas per natura, so grans cassadors et trebalhadors; de cara graciozes, alegres et gauiozes,
han saurs pels en color, so liberal de cor. Mas les Saxos entre els en totas aquestas cauzas han maior excellencia, qui so ditz Saxos, quar ayshi 
cum saxum, qui es peyra, contra lors enemics so durs et fortz batalhan, per mar et per terra. Mas sobre totz autres pobles valo en mar. Autras proensas ha en cascuna Germania mot excellens, cum es Austria et Bavaria, pres del Danubi, Suevia et Alzacia pres del Rene, et tropas autras. Dels Saxos Germas les Angles descendero, le linagge dels quals en Bretanha la maior persevera, et ressemlo de longura et costumas segon que ditz Beda.

martes, 27 de octubre de 2026

Seneca ou lo savi. Le jugge que servisi pren


Seneca ou lo savi. Le jugge que servisi pren



Le jugge que servisi pren
greu fara lial juggamen.
Jugge qu'en dreit absol lo tort,
per dreit se lia a la mort.
Hom bo laissa per Dieu mal far
e l mal per la pena sessar.
Soven per las autrus foldatz
ve hom les bos mal trebalatz.
Qui vol entiers autrus malan
ni los esseta, no s'engan;
car maldizen ditz falssetatz
e l savi cobre las vertatz.
Savi s'aluenha d'autru huis,
e l fol agacha pel pertuis.
Greu esta savi ses fasenda,
car ades troba on se prenda.
Qui pert son temps de son pro far,
ges, can se vol, no l pot cobrar.
De tals fasendas for ti tracha,
que de trop parlar ve sofracha.
Tres causas malditz Salamos:
hom viel, neci, luxurios,
et home manent messongier,
e paubre ergulos, mal parlier.
Le savi am son gent parlar
se fa a tota gent amar,
e l fol conquista enemixs,
can parla, e pert sos amicxs.
Am lo fol no t'acompanhar,
si no t vols am lu degolar.
Fols es qui vol esser privatz
d'ome que vol seguir foldatz.
Si fil de Dieu devenir vols,
aias merce dels orfanols.
Cala t, si parlar no sabias, (cállate; calla, si parlá no “sabíes”)
que per aisso soptatz no sias.
A covit en autru maiso
sapjas grasir e l pauc e l pro.
Tot paubre que s te per pagatz
a may que l ric trop assedatz.
Lials homs salva son vesi,
e l fals tot en risen l'ausi.
Ton coragge e tas maisos
garda d'ome qu'es bausios.
E gara be la tua causa,
que l savi te la sua clausa.
Bon cossel, si fol le te dona,
no l mespreses per la pressona.
So que a tostems vols establir
de lonc temps deus veser consir.
A far amic fay lonc demor,
mas pueiss l'ama de tot ton cor.
L'amic, cant as lonc temps amat,
ama l, cant poyras, a ton grat.
Re no pres pueiss aquel parel,
c'an renhat lonc temps d'un cossel,
can les veg pueissas sopartir,
que l'us degra l'autre sufrir.
Fizels amic lun temps no fal
per paubrieyra ni per trebal.
Aquel amic tenc per estranh
que a la gran cocha sofranh;
a la cocha conoicheras
si val tos amix ni si l'as.
que las paraulas van mentens.
Paraula dossa fai amix
et asuauia enemix.
Aias amix, mais no d'un for,
un aias, cui digas ton cor.
Doas forsas ha e ssa ma
qui pot aver amic certa.
Fizel amic la vida val,
e qui ama Dieu a l'aital.
L'amic castia e sselan
e l'enemic en desfizan.
L'amic castia aspramen,
e l'enemic en cossenten.
A tos amix sias lials
a la cocha, ho seras fals.
El mon non a tan dossa causa
d'amic am cui hom parlar ausa.
L'amic castia en apert
e pueiss lausa lo en cobert.
Aquel es vertadiers amix
que t'esenha com te castix.
L'amic que te castia t'ama:
aquel creiss ton be e ta fama.
Aquel amic, a cui non cal
si tu fas be o si fas mal,
te lausara tot quant faras,
e ja de lui no t gausiras.
En ton amic te fizaras
que pus lial l'en trobaras;
e qui e son amic no s fia, 
de far engan lo met en via.
De tot t'acossela am un,
non ges am tot ho am degun.
Non laisses ges l'amic privat
pel novel que no as vezat.

viernes, 23 de octubre de 2026

Alba. En un vergier sotz folha d'albespi

Alba.

En un vergier sotz folha d'albespi



En un vergier sotz folha d'albespi
tenc la dompna son amic costa si,
tro la gaita crida que l'alba vi.
Oi Deus, oi Deus, de l'alba! Tan tost ve!
“Plagues a Deu ja la noitz non falhis,
ni l meus amics lonh de mi no s partis,
ni la gaita jorn ni alba no vis!
Oi Deus, oi Deus, de l'alba! Tan tost ve!
Bels dous amics, baizem nos, eu e vos,
aval els pratz on chanto ls auzellos;
tot o fassam en despeit del gilos:
Oi Deus, oi Deus, de l'alba! Tan tost ve!
Bels dous amics, fassam un joc novel,
ins el jardi on chanton li auzel,
tro la gaita toque son caramel.
Oi Deus, oi Deus, de l'alba! Tan tost ve!
Per la douss' aura qu'es venguda de lai,
del meu amic bel e cortes e gai,
del seu alen ai begut un dous rai:
Oi Deus, oi Deus, de l'alba! Tan tost ve!”
La dompna es agradans e plazens,
per sa beutat la gardon mantas gens,
et a son cor en amor leialmens.
Oi Deus, oi Deus, de l'alba! Tan tost ve!

jueves, 22 de octubre de 2026

Giraut de Cabreira, Ensenhamen. Cabra juglar, non posc mudar

Giraut de Cabreira, Ensenhamen.

Giraut de Cabreira, Ensenhamen

non posc mudar
q'eu non chan, pos a mi sap bon;
e volrai dir,
senes mentir,
e comtarai de ta faison.
Mal saps viular
del cap tro en la fenizon.
Non sabz fenir
al meu albir
a tempradura de Breton.
Mal t'ensegnet
cel que t mostret
los detz a menar ni l'arson.
Non saps balar
ni trasgitar
a guiza de juglar guascon. 
Ni sirventesc
ni balaresc
non t'auc dire nuilla fazon.
Bons estribotz
non t'eis pelz potz,
retroencha ni contenson.
Ja vers novel
bon d'en Rudel
non cug que t pas sotz lo guingnon,
de Markabrun
ni de negun
ni d'en Anfos ni d'en Eblon.
Jes gran saber
non potz aver,
si fors non eis de ta reion.
Pauc as apres,
qe non sabs jes
con eu tras portz
per son esfortz
intret en Espaign' a bandon;
los colps mortals
qe fero'l dotze compaignon,
can foron mort
e pres a tort,
trait pel trachor Ganelon
a l'amirat,
per gran pechat,
et al bon rei Marselion.
Del Saine cut
c'aias perdut
et oblidat los motz e l son;
ren no n diçetz
ni no n sabetz:
pero no i ha meillor chanson.
E de Rotlan
sabs altretan
coma d'aiso que anc non fon.
Conte d'Artus
non sabes plus,
ni del reproier de Marcon.
Ni sabs d'Aiolz,
com anet solz,
ni de Machari lo felon;
ni d'Anfelis
ni d'Anseis
ni de Guillelme lo baron.
De Florisen
non sabs nien
ni de las ganas de Milon.
Del Loerenc
non sabs co venc
...
ni sabs d'Erec
com conquistec
l'esparvier for de sa reion.
Ni sabs d'Amic
consi guaric
Ameli lo seu compaignon.

miércoles, 21 de octubre de 2026

Raimbaut III, Comte d'Orange. Pos tals sabers mi sortz e m creis

Raimbaut III, Comte d'Orange.

Rambaud, Raimbaut, Raembautz; Orange, Aurenga

I.

Pos tals sabers mi sortz e m creis
que trobar sai et eu o dic,
mal estara si non pareis,
et er me blasmes si m'en gic;
que cant hom ditz ab la lenga
so que ben en pes non tenga,
non pot aver sordeior dec,
can ditz so que no s covenga.
Ar ai gaug, car sebram dels freis,
e remanon sol li abric
dels auzeletz, et es lor leis
qu'us mais de cantar no se tric,
qu'usquecs s'alegr'en sa lenga
pel novel temps que lor venga;
e dels albres qu'eran tuit sec
lo folhs pels branquils s'arenga.
E qui anc jorn d'amar se feis,
no s tanh qu'eras s'en desrazic,
mas per lo gai temps que pareis
deu quecs aver son cor plus ric;
e qui non sap ab la lenga
dir so que s coven, aprenga
consi ab lo nou temps s'esplec,
c'aissi vol pretz que s captenga.
Estat ai fis amics adreis
d'una que m'enguanet ab tric,
e car anc s'amors mi destreis,
totz temps n'aurai mon cor enic:
qu'aras no volh ab la lenga
dir que s'amors mi destrenga,
per c'us autres ab leis s'abrec
et eu catz so que el prenga.
Ab leis remaigna l malaveis
e l'engans, et ab son amic,
que tals m'a a sos ops conqueis,
don ja non creirai fals prezic;
ans volh qu'om me talh la lenga,
s'eu ja de leis crei lauzenga
ni de s'amor me desazec,
si n sabia perdr' Aurenga.
Be m deu plazer et es ben dreis
qu'anc mais tant en autra non tric;
que Nostre Senher el mezeis
ab pauc de far non i falhic,
qu'a penas saup ab la lenga
dir: "Aitals volh que s devenga." 
La grans beutatz qu'en leis parec,
non volc qu'autra s'i espenga.
Domna, no us sai dir loncs plaideis,
mas de me podetz far mendic
o plus ric que anc no fo reis:
del tot sui en vostre castic,
sol que m digatz ab la lenga
consi volretz que m captenga,
qu'eu ai cor qu'enaissi m'estec
e que ja ves vos no m fenga.
Domna, no us quier ab la lenga
mas qu'en baizan vos estrenga
en tal loc on ab vos m'azec,
e que dinz mos bratz vos senga.

II. 

Escoutatz, mas no sai que s'es,
senhor, so que volh comensar:
vers, estribotz ni sirventes
non es, ni nom no l sai trobar,
ni ges no sai co l me fezes,
s'aital no l podi' acabar,
que hom mais no vis fach aital per home ni per femna en est segle ni en 
l'autre qu'es passatz.
Si tot m'o tenetz a foles,
per tan no m poiria laissar
que eu mon talan non disses;
no m'en poiri' om castiar:
tot quant es no pretz un poges
mas so qu'ades vei et esguar.
E dir vos ai per que: quar s'eu vos o avia mogut e no us o trazia a cap, tenriatz m'en per fol; quar mais amaria seis deniers en mon ponh que mil sols al cel.
Ja no m tema ren far que m pes
mos amics, aquo l volh pregar,
s'als ops no m vol valer manes,
pos m'o profer ab lonc tarzar;
plus leu que cel que m'a conques
no m pot nulh autre gualiar.
Tot aisso dic per una domna que m fai languir ab belas paraulas et ab loncs respeitz, no sai per que. Pot me bon esser, senhor?
Que ben a passat quatre mes,
oc, e mais de mil ans, so m par,
que m'a autreiat e promes
que m dara so que plus m'es car.
Domna, pos mon cor tenetz pres,
adoussatz me ab dous l'amar.
Deus, aisso que sera?
Qu'eu sui per vos gais, d'ira ples,
iratz, jauzens mi faitz trobar:
e sui m'en partitz de tals tres
qu'el mon non a, mas vos, lor par;
e sui fols chantaire cortes,
tan qu'om m'en apela joglar.
Domna, far ne podetz a vostra guiza, com fetz n'Aima de l'espatla, que l'estuget lai on li plac.
Er fenisc mon no sai que s'es,
qu'aissi l'ai volgut batejar:
pos mais d'aital non auzi ges,
be l dei enaissi apelar;
e diga l, quan l'aura apres,
cui que s'en volha azautar.
E si hom li demanda qui l'a fach, pot dir que cel que sap ben far tota fazenda, quan se vol.

Marcabrun. A la fontana del vergier, ++

Marcabrun. 

Marcabrus, Marcabruns, Marcabrun, Marcabrunela,

I. Ms. de Paris, fr. 856, fol. 173c (C). - Appel, Provenzalische Chrestomathie, p. 96 (Ap.); Crescini, Manualetto provenzale, Verona 1892 - 94, p. 12 s. 
II. Mss. A C I K R T. Appel, Provenzalische Chrestomathie, p. 101 s. (Ap.). 
III. Ms. du Vaticain 5232, fol. 27a (A), Mss. de Paris, fr. 856, fol. 177a (C), fr. 22543, fol. 5b (R). - Diez, Leben und Werke der Troubadours, 2e éd. Leipzig 1882, p. 37 ss.

I. 

on l'erb' es vertz josta l gravier,
a l'ombra d'un fust domesgier,
en aiziment de blancas flors
e de novel chant costumier,
trobei sola, ses companhier,
cela que no volc mon solatz.
So fon donzel' ab son cors bel,
filha d'un senhor de castel;
e quant eu cugei que l'auzel
li fesson joi e la verdors,
e pel dous termini novel,
e que entendes mon favel,
tost li fon sos afars camjatz.
Dels olhs ploret josta la fon
e del cor sospiret preon.
“Jesus,” dis ela, “reis del mon,
per vos mi creis ma grans dolors,
quar vostra anta mi cofon,
quar li melhor de tot est mon
vos van servir, mas a vos platz.
Ab vos s'en vai lo meus amics,
lo bels e l gens e l pros e l rics;
sai m'en reman lo grans destrics,
lo deziriers soven e l plors.
Ai, mala fos reis Lozoics
que fai los mans e los prezics,
per que l dols m'es el cor intratz!” 
Quant eu l'auzi desconortar,
ves leis vengui josta l riu clar.
“Bela,” fi m eu, “per trop plorar
afola cara e colors;
e no vos qual dezesperar,
que cel que fai lo bosc folhar
vos pot donar de joi assatz.”
“Senher,” dis ela, “ben o cre
que Deus aia de mi merce
en l'autre segle per jasse,
quon assatz d'autres peccadors;
mas sai mi tol aquela re
don jois mi crec; mas pauc mi te,
que trop s'es de mi alonhatz.” 

Lo Decamerón en chapurriau, Giovanni Boccaccio, Llibre de cuentos. Texto complet

II. 

trobei pastora mestissa,
de joi e de sen massissa.
E fon filha de vilana,
cap' e gonel' e pelissa
vest e camiza treslissa,
sotlars e caussas de lana.
Ves leis vinc per la planissa:
“Toza,” fi m eu, “res faitissa,
dol ai gran del ven que us fissa.”
“Senher,” so dis la vilana,
“merce Deu e ma noirissa,
pauc m'o pretz si l vens m'erissa,
qu'alegreta sui e sana.”
“Toza,” fi m eu, “cauza pia
destoutz me sui de la via,
per far a vos companhia;
quar aitals toza vilana
no pot ses parelh paria
pastorgar tanta bestia
en aital loc tan soldana.”
“Don,” fetz ela, “qui que m sia,
ben conosc sen o folia.
La vostra parelharia,
senher,” so dis la vilana,
“lai on se tanh si s'estia,
que tals la cui' en bailia
tener, no n a mas l'ufana.”
“Toza de gentil afaire,
cavaliers fon vostre paire
que us engenret en la maire,
car fon corteza vilana.
Con plus vos gart, m'es belaire,
e per vostre joi m'esclaire,
si fossetz un pauc humana.”
“Don, tot mon linh e mon aire
vei revertir e retraire
al vezoig et a l'araire,
senher,” so dis la vilana;
“mas tals se fai cavalgaire
qu'atrestal deuria faire
los seis jorns de la setmana.”
“Toza,” fi m eu, “gentils fada
vos adastret, quan fos nada,
d'una beutat esmerada
sobre tot' autra vilana:
e seria us ben doblada
si m vezi' una vegada
sobeira e vos sotrana.”
“Senher, tan m'avetz lauzada,
que tota 'n sui enoiada.
Pos en pretz m'avetz levada,
senher,” so dis la vilana,
“per so n auretz per soudada
al partir 'bada, fol, bada!'
e la muz'a meliana.”
“Toza, fel cor e salvatge
adomesg' om per uzatge.
Ben conosc al trespassatge
qu'ab aital toza vilana
pot hom far ric companhatge
ab amistat de coratge,
quan l'us l'autre non engana.”
“Don, hom coitatz de folatge
jur' e pliu e promet gatge.
Si m fariatz homenatge,
senher,” so dis la vilana;
"mas ges per un pauc d'intratge
no volh de mon piuzelatge
camjar per nom de putana." 
"Toza, tota creatura
revertis a sa natura.
Parelhar parelhadura
devem eu e vos, vilana,
a l'abric lonc la pastura:
que melhs n'estaretz segura
per far la cauza doussana."
"Don, oc; mas segon dreitura
cerca fols sa folatura,
cortes cortez' aventura,
e l vilas ab la vilana.
En tal loc fai sens fraitura
on hom non garda mezura,
so ditz la gens anciana."
"Toza, de vostra figura
non vi autra plus tafura
ni de son cor plus trefana."
"Don, lonh anetz;...
que tals bad' en la peintura
qu'autre n'espera la mana."

III.

Dirai vos en mon lati
de so qu'eu vei e que vi:
l segles non cuit dure gaire,
segon qu'escriptura di,
qu'eras faill lo fills al paire
e l pair' al fill atressi.
Desviat a son cami
jovens que torn' a decli,
e donars qu'era sos fraire,
va s'en fugen a tapi,
c'anc dons Costans, l'enganaire,
joi ni joven non jauzi.
Soven de pan e de vi
noiris rics hom mal vezi,
e si l tengues de mal aire,
segurs es de mal mati,
si no i ment lo gazaignaire
don lo reproviers eissi.
Lo mounier jutg' al moli;
qui ben lia ben desli;
e l vilans ditz tras l'araire:
bons fruitz eis de bon jardi
et avols fills d'avol paire
e d'avol caval rossi.
Eras naisson dui poilli,
beill, burden, ab saura cri,
que s van volven de blanc vaire
e fan semblan aseni:
jois e jovens n'es trichaire
e malvestatz eis d'aqui.
Moilleratz a sen cabri,
c'a tal para lo coissi
don lo cons esdeven laire;
que tals ditz: "Mos fills mori",
que anc ren no i ac a faire:
gardatz sen ben bedoi.
Re no m val s'eu los chasti,
c'ades retornon aqui,
e pois un non vei estraire
moillerat del joc coni,
an lo tondres per lo raire
Marcabrus d'aquel trahi.