Poème sur la mort de Robert Roi de Naples (1343). Amb umil cor lo rey, si con podia,

Poème sur la mort de Robert Roi de Naples (1343).

Amb umil cor lo rey, si con podia,

ans que fenis, dis: "No s meravilhes

si ay revestit lo rey Andrieu c'uey es

del realme; car dreg es e razon,

Carle Martel, lo sieu avi que fon,

e mon frayre de mi fon premier nat,

degra regir miels que yeu lo regnat.

Consiensa del tort per cert avia,

per que yeu cre que als sieus tornat sia."

Adonx feni, don fon mot gran pezansa;

qui vi raubas trencar e mans vestirs,

caras, cabels, plorar e far grans cris.

No y ac negun, non menes gran dolor,

dizent aysi: "Mot perdem bon senhor;

la sieua arma non puesca sufrir pena."

Gran fon lo dol que tota sa gent mena.

Gran dolor fon, qui auzi la depertida

del rey Robert am la donna gentil.

La regina va gitar un gran quil:

"Ay, bona amor, temps es que nos partam.

Si a Dieu plagues, volgra esser avan

morta que vos! Mays pueys que Dieu lo payre

ho vol aysi, yeu non puesc al re fayre."

Lo rey auzi que la donna planhia:

aysi com poc el la va confortar:

"Huey es lo jorn, Dieus mi vol apellar;

el sia grazit, que pron sa ay vescut.

Pueys que a cel son voler m'es salut,

a sel mi rent, quan que l peccayre sia,

m'arma, mon cors meta en sa baylia."

Ben deu planher tota la sancta gleya

la sieua mort, car en tot son vivent

de la gleya es agut son sirvent,

gonfaronier de papa quin Clement. (Papa Clemente V)

E del seyzen el fora eysament,

si agues vescut, captengra lo tot dya.

Fe sperital en el bon pe avia.

De la razis el es mogut de Fransa,

per que Frances lo devon sospirar

e de sa mort planher e gaymentar.

Lo rey Robert, mant hom lo planhera,

tals portamens en sa vida fach a

que tota gent en deu aver pezansa,

especialmens lo noble rey de Fransa.

Com de Velli, aquel planh e sospira 

la mort del rey, el n'a dreg e razon,

car l'amava de fin cor e de bon.

A'n pauc lo cor de trastot no l falhi;

cant aus la mort, el ha dig cap encli:

"Bel Senher Dieus, ben m'as descapdellat

de bon senhor, mas Dieus en sia lauzat,

e la verge humil santa Maria

sa sieua arma tenga en sa baylia."

Complansa, vay senes tota bestensa

per lo pays, de levant al ponent.

Per Proensa passa premierament,

dedins Nissa tu t'en vay comensar,

tro la verge sancta Mari' a la mar;

per Masselha passaras e per Arle,

tro aqui s'estent lo poder del rey Carle.

Ad Ayx t'en vay, complancha, senes falha,

petitz e grans humilmens saludar,

com un dels luox que l rey volia amar

de Proensa: preguem devotament

santa Clara per lo bon rey valent,

en paradis avocada li sia,

totz sos clamans de destric gardat sia.

Ad Avinhon t'en vay pueys al sant payre,

car razon es, e pueys als cardenals,

al college, pueys a totz los reals;

aqui es cap e razis de la fe

lo veray Dieu que tot lo mont soste.

L'arma del rey non sufra nulha pena:

totz en preguem humil de gracia plena.

A sant Loys, ver cors sant de Masselha, 

complancha, vay an gran devocion.

Aquel senher que sufri passion,

pregue, si l play, per lo rey cabalos

que aia l'arma el regne glorios, 

e l'acuelha el sieu digne repayre,

bon gaug ses fi a tot fizel peccayre.

Amen.

Arnaut Vidal, Castelnoudarri, violeta d'aur, 1324, Mayres de Dieu, verges pura,

Arnaut Vidal.

Cirventes, loqual fe 'n Arnautz Vidal dal Castelnoudarri, e gazanhet ne la violeta d'aur, a Toloza: so es a ssaber la premiera que s'i donet, e fo en l'an M. CCC. XXIV.

Mayres de Dieu, verges pura,

vas vos me vir de cor pur,

ab esperansa segura,

tal qu'ab merse m'assegur,

que m'escur

say tan qu'a la fi s'atur

m'arma lay on gaugz s'atura.

Verges, ab dreyta mezura,

prec, preguetz Dieu no m mezur,

car per dreg, en loc escur

m'arm' auria cambr' escura;

e car de vos no m rancur,

dels gaugz dels sels non endur.

Verges, ses par de plazensa,

per nostr' amor fos plazens

a Dieu tan qu'en pres nayshensa,

dont pueys per nos fo nayshens.

Humilmens

vos prec que m siatz guirens,

e que m portetz tal guirensa

qu'ieu an lay, ses defalhensa,

on gaugz non es defalhens:

car yeu de cor soy crezens

que, qui 'n vos ha sa crezensa,

no mor perdurablamens,

ans er ab gaugz revivens.

Regina dels sels, d'ondransa,

car totz homs que us es ondrans,

ondratz sera, ses doptansa,

sol sia ferms, no doptans,

mil aytans

per vos, qu'etz fons aondans,

on Dieus trobec aondansa

de totz bes; vostr' amparansa

requier, que m si' amparans

vostre filhs e perdonans

mos pecatz; car perdonansa

fay als sieus fizels clamans:

tant es dous e merseyans.

Verges, us gaugz me coforta

tot jorn d'amoros cofort;

car per la virginal porta

intret Dieus dins vostre port,

don estort

em tug a durabla mort:

que nostra vid' era morta,

quar Adams tenc via torta,

manjan del frug a gran tort.

Mas yeu en vos ay conort,

ab tal esper que m conorta

que vostra bontatz me port

mest manh glorios deport.

Flors de paradis, ondrada

per los arcangels ondratz,

flors sus els tros aut montada,

flors que vostr' amic montatz,

flors de patz,

flors on gaugz s'es encastratz,

flors en purtat encastrada,

flors que no fo desflorada

pel frug, ans remas floratz

vostre cors, quan Dieus fo natz

de vos, verges ses par nada,

prec vos que merse m'aiatz,

tan que m n'an ab los salvatz.

Si cum soy lay autreyatz

on vertutz es autreyada,

en vostra cambra ondrada

duzesca, car lay ondratz

mans desfagz si que ls refatz.

Prec vos que de la re fada,

verges, per qu'om es damnatz,

si us plats, guirens nos siatz.

Barlaam, Josaphat. En aquel temps que hom comenset los monestiers edificar,

Légende de Barlaam et Josaphat. 

Ms. de Paris, fr. 1949, fol. 180a. - Grdr. § 54, p. 88. St. p. 63.

En aquel temps que hom comenset los monestiers edificar, e ls monegues e ls hermitans comenseron a creyser la renomada de la crestiandat, fon luenh saupuda que venc tro en la terra d'India. Motz hy ac d'omes que desampareron lurs possessions e tornavan a conversion. Esdevenc si que en aquella terra ac un rey que avia nom Avenis; aquel era de mot gran poder e de mot gran riqueza, e gentil hom e poderos contra sos enemix, e de la riqueza d'aquest mont ben azondos; mays encar segon l'arma era mot mal azornatz, car el crezia las ydolas.

E domens qu'el vivia aysi dousament el joy et el delich d'aquest mont, que avia aquo que si volia, veieyre li fon que una cauza tant solament li falhia, que mot l'agreuiava e mot li mermava sa gloria, so es a ssaber que non podia aver enfant. Lo glorios linage dels crestians e las mayzons dels monegues e dels hermitans mesprezavon lo coutivament del rey, e 

per menassas ni per paor de mort non laysavan a prezicar la ley de Jesu Crist ardidament e ses paor. Et aco que a la ley s'apertenia, estudiozament fazian, e prezicavan lo nom de Jesu Crist. Cant lo rey Avenis auzi aquesta paraula que aytals gens s'eran levadas que mesprezavan las ydolas e prezicavan lo nom de Jesu Crist e que non doptavan morir, mot fon plen de gran yra e de gran tristor, e comanda per tota sa terra a sos baylons et a ssos senescals que totz sels que poyrian trobar que creyrian el nom de Jesu Crist, que per diversas mortz los fezessan morir. E sertas li benahurat amic de Nostre Senhor s'en annavan davant lo rey e reprenon li la soa fellonia e la soa mescrezensa. E cant lo rey o auzi, de gran yra era plens e fazia los morir per diverses martiris.

Cant la terra d'India era en aytal error, un prebost del rey que mot era de gran poder e de gran gentileza e de gran pres en la cort del rey, cant el auzi aytal fellon comandament, mesprezet la vanetat d'aquest mont tan fortmens que prezent si mezeys l'abit de religion pres e mes si en un dezert, e la soa vida era en dejunis et en vigilias. Lo rey Avenis amava lo mot e mot li portava d'onor gran. E cant lo rey auzi aytal cauza de luy, non vos pot hom dir lo gran dol que el ac en son cor, car aytal amic avia 

perdut, e de tot en tot crec adonx la soa yra contra los morgues. Adoncx trames sos sirvens per los puetz e per los dezertz e per motz luox que l quezessan amablamens e que li amanessan. E cant venc a cap de pessa, aquil que l'anavan querent, serqueron tant que troberon lo; preron lo e meneron lo davant lo rey. Garda le rey e vi lo pauramens vestit, seluy que tant resplandens vestirs solia vestir e tant delicadamens solia viure, e vi lo lag e mesprezat e vestit a guiza d'ermitan. De la tristor e de la yra que avia lo rey parlava e dizia a seluy: "Oy, tu fol' arma perduda; per qual cauza tu as mudada ta gloria ni ta honor que solias aver en mon regne; car tu eras premiers en ma cort, onratz davant totz los autres; en aytal dezonor et en aytal viltat as mudada ta gloria, e que cuias gazanhar? Car totz nostres dieus e tot lo joy d'aquest mont as laysat 

per un home que es apellat Jesu Crist - per que as ayso fag?" 

Cant le bons homs auzi ayso, alegrament e sanament respondet e dis: "Reys, si tu vols de mi auzir razon, gieta de ton palays tos enemix, et adonx respondray ti d'aquo que tu volras demandar, que, tant com

aquilh y seran, neguna paraula tu non poyras recebre en pas que yeu ti diyses; per razon vuelh que m'aucias, o fay de mi que ti volras."

Lo rey respondet e dis: "E qui son aquist enemix que mandas hostar?" 

E l benahurat li respont: "So es yra e cobeeza. Aquestas doas cauzas tollon ad home que non pot entendre razon; mas si tu hostas aquestas 

desobre tu, e per aquestas doas cauzas tu as en tu saviza e lialtat, verayament tota cauza diray a tu." E l rey respont: "Hyeu ti autrey que yra e cobeeza giete de mon cor que y fassa aver saviza e lialtat. 

Digas mi, don t'es venguda aytal error que aquo que vezem et auzem, aias laysat per nulla esperansa." Respont l'ermitans e dis: "Reys, si tu vols auzir lo comensament, escouta.

Els jorns de mon jovent, cant eu era joves, auzi una paraula que mot es bona e de profiech e de gran salut e que mot mi intra el cor aytant fort que hanc pueys no n parti. La paraula es aquesta: so es a veieyre als fols que aquellas cauzas que son divinas, que hom non pot vezer, deu hom mesprezar atressi com si non eran, et aquellas que son d'aquest 

mont, deu hom amar e car tener atressi com si eran durablas. 

Non conoyses per qual cauza hyeu ay dezamparat aquest mont? 

Car la sobeyrana apellation m'a apellat a vida durabla; e cant plac a la benignitat de Nostre Senhor Jesu Crist que m volc desliurar del poder del dyable, el mi fes mesprezar la vanetat d'aquest mont, et adonx yeu mi consiriey que aquest mont non era mays cant nient e vanetat, e perpensiey mi per que yeu era fatz e que m covenia ad annar davant 

mon Senhor per rendre razon; et adonx dezampariey tot cant avia e segui lo, e fas li gracias; car li plac que m desliures del poder del dyable e de las tenebras d'aquest segle e car mi demostret via per on podia annar a luy. E dic ti que neguns autres bens ni neguna autra via non es bona mays cant aquella don tu, caytieus reys, yest partitz e desesperatz, per que nos em partitz de la toa conpanhia; car nos ti vezem a Dieu dezagradable per so car tu mesprezas Nostre Senhor Jesu Crist que es senher de tot cant es et es egals a Dieu lo payre que l sel e la terra establi e de sas proprias mans formet home e l mes en paradis; e l dyable per sa enveia decep lo, mas lo benigne Senher que nos formet, regardet si a las obras que avia fachas de sas mans e volc per nos 

sufertar mort e passion, per la qual nos desliuret de la poestat del dyable. E tu, caytiu rey, offendes en la cort de celuy que nos a fach dignes d'aytals bens ad aver, e tu yest el delieg de ton cors totz entendutz e de las ydolas que yeu veg que apellas dieus. Oy, e tu tant 

solament non tolles als crestians ben, que abans o fas a totz aquels que als tieus comandamens obeziyson. E sapjas en ver que hyeu non ti creyray ni non consentiray als tieus comandamens d'aquesta maniera ni encontra Dieu non faray fellonia ni mon bonfaytor ni mon bon salvador non renegaray, si tu a bestias salvagas mi liuravas per devorar o a glazi o a fuoc mi fazias morir. Non temi ni non am la prezent vida, que, plena es de vanetat o d'enfermetat tant fortment que longa cauza seria a dire.

Mays per bona paraula ensenha mo senher sant Johan que tot lo mont es pauzatz en malignitat, e que non vuelha hom lo mont ni las cauzas que y son, que tot cant es el mont es cobeeza de la carn et enveia dels huelhs, e lo mont traspassa en la cobeeza de luy, et aquel que faza la volontat de Dieu, permanra en durabletat. E per far la volontat de Dieu ay dezanparat totas cauzas, e de totz aquels que crezon Dieu Nostre Senhor en ay fag mos amix e mos frayres e mos parens, e d'aquels que ja foron mieu amic e mieu frayre, et yeu m'en soy lunhatz e permane en la soleza et esperi Nostre Senhor que m fassa venir salut."

Totas aquestas paraulas e mays d'autras ganren dis le bons homs al rey. E cant lo rey l'auzi, fon mot sosmogutz en yra e volc lo ferir; mays per honor e per reverencia de si mezeys et el s'en retenc e comenset li a dire: "Caytiu, e don t'es moguda aytal perdicion que tant as aguda ta lenga a recontar aquesta fablazon? Sertas, si al comensament de tas paraulas non ti agues promes que partis yra de mi, a fuoc liurera ta carn; mas car al comensament de tas paraulas mi conjuriest e per l'amor que solia aver an tu, sufre ta vida; leva ti e fug denant los mieus huelhs que ja mays non ti veion e que non ti destrua." 

Adonx le bons homs s'en tornet el desert mot corrossatz, car lo martiri non avia sufert; ans sertas cascun jorn suffertava martire en sa consciencia contra las temptacions del dyable. E cant le bons homs s'en fon annatz, lo rey fon mot yratz e consiret si de diverses turmens encontra los monegues et honorava plus largamens que non solia sos 

dieus e sas ydolas.

Domens que l rey era en aytal error et en aytal pensier, un filhs li nasquet a meravilhas bels, e la gran beutat de luy figurava aquo que de luy era a esdevenir. E dizian que en tota la terra non era vist tant bel enfant ni tant agradable. Le rey ac a meravilhas gran gaug de la nativitat de luy, et apelleron l'enfant Jozaphat. E lo rey si com autre fol annet s'en al temple de sas ydolas far gracias e lauzor, e le caytiu non conoysia a qual senhor covenia rendre lauzor per lo gaug de la nativitat de son filh. E lo rey fes far festa et ajustet ganren dels coutivadors de cels que azoravan las ydolas, e de l'autre pobol ajustet ganren, et a celebrar la 

festa el fes ausir ganren de taurs al sacrifizi far, e donava sos dons als grans et als paucz et als rix et als paubres en la sollempnitat de la festa que l rey fazia. Et esdevenc si que aquil cinq barons qui si fazian savis de l'art de la estrolomia, aquels lo reys fazia estar e prop de si e demandava a cascun d'aquels que dizessan d'aquel enfant cals devia esser. Et ac n'i motz que dizian que l'enfant seria de gran riqueza e de gran poder e sobre totz los autres reys que enans hy avian estat. Un dels estrolomiayres que fon plus savi dels autres, dis al rey; "Si con sels que m'ensenheron d'estrolomia, en tant com yeu puesc conoyser, trobi que 

aquest enfant non sera en ton regne, mas en autre regne melhor ses compte, et es a mi veieyre que la religion dels crestians que tu persegues el recebra, e que el mezeys y aura sa esperansa." 

Cant le reys o auzi, mot o receup greu, e tornet sa leticia en tristor.

En aquella ciutat on el era, basti un palays a meravilhas bel, et en aquel 

fes cambras mot bellas e mot resplandens; e cant l'enfant ac la etat d'enfanteza, el lo mes el palays et establi li servens e ministres, e aquilh eran joves mot e de gran beutat, e comandet ad aquels que negun home de lains non intres e que neguna cauza d'aquesta vida que pogues engenrar yra non li manifestes hom, ni mort ni vilheza ni enfermetat ni pauretat ni neguna autra cauza, si non era joyoza e delichabla, non li aportes hom denant per so que non pogues consirar neguna cauza ad esdevenir. 

E comandet que neguna cauza pauca ni gran de Jesu Crist non li deches hom; et aquo que l'estrolomiayre li avia dig, mandava que sobre totas cauzas fos celat. E cant neguns dels ministres era malautes, el rey lo 

comandava gitar foras.

Raimon Feraut. Vie de Saint Honorat. Ayssi dis l'estoria, con Herenborc,

Raimon Feraut. Vie de Saint Honorat.

Ayssi dis l'estoria, con Herenborc, la reina, mayre de sanct Honorat, mes en heregia l'emperador e son marit frayre.

El temps ancianor, so retray l'escriptura,

que Mahomet de Meca, malvayza creatura,

e Johan Gaunes feron ley de falsa figura,

de peccat e d'error,

don foron verinat mot duc e mot persant,

Pinabels de Bugia e Sidracs d'Oriant,

Marsilis de Marroc an son frayre Aygolant,

que foron rey clamat

d'Agen e de Girona, de Murcia la bella,

de Tholeta la gran tro ins en Compostella,

Granada, Saragossa, de trastota Castella,

e rey de Pampalona:

aquests crezien la ley de la malvayza gesta,

Baffum e Tervagant honravan en lur festa. (Baffumet)

Per so qu'els cristians poguessan far conquesta

e menar a desrey,

ad Andrioc d'Ongria doneron lur seror,

prince de Cumania e de tota l'onor,

frayre Leon lo Grec, que fom de gran ricor

e de gran manentia,

Heremborc la plus bella de cara, de faysson,

huels vars e saura testa con fil d'aur environ,

bel vis, boca rizent e colorat menton,

flor de tota Castella;

roza fresca de may non es plus colorada;

gent cors e bellas mans, de faysson mesurada,

gent parllant e plazent qu'a totas gens agrada

e sa beutat retray.

Des milia combatens ac per ella d'aiuda

l'emperayre Leons, tro que agues vencuda

la guerra de Budac, que avia lonc temps aguda,

qu'era reys veramens

de Sur, de Nicosia, d'Acre e d'Escalona,

de Domas, de Nichea, d'Antiocha la bona.

L'emperayre Leons li baysset la corona

e li tolc la Turquia

ab Andrioc, son frayre, prince de Cumania,

que la bella Heremborc avia en sa baylia.

Tant s'esforset li domna que mes en heregia

l'emperador e l frayre.

Ay, Jesu Crist, lo payre, quals dans e quals dolors,

que per aquesta donna perda tant grans senhors,

Andrioc e son frayre, la leys christianors,

e trastot lur repayre!

Ayssi dis la gesta, con Herenborc pantayset, cant era prens de sanct Honorat, que un ray de flama li eyssia del cors, que si estendia entro al cel en forma de colompna.

Pueys non tardet gran temps que l domna si sentia

ensencha de son cors: domens qu'ella dormia

dins son palays ausor sotz palis de Suria,

vi una vesion de mot grant espavent:

eyssir vi de son cors una flama luzent

en forma de colompna, que tro al cel s'estent.

Lo rays d'aquesta flama an la bella clayror

venia tro en Espanha e la ley payanor

vincia et encaussava e gitava d'onor.

Et Andriox, lo reys, que era en Turquia,

pantayzet aquel ser que l dona s'ajassia:

una flama luzent del ventre li eyssia.

Et aquesta clardatz d'Espanha e d'Aragon

encaussava la seuta de Mahom lo gloton, (secta de Mahoma)

de tota payania tro a Montmelion.

En gran pensament son lo reys e la reyna

d'aquesta vezion e cascun s'atayna.

Non restet en lur terra ni devins ni devina,

l'uns non o dis a l'autre, en son cor o celava,

als savis de lur seuta cascuns o entervava.

D'aquesta vezion tot lo plus s'acordava

que Herenborc la reyna porta va un enfant

que de tota Castella e d'Espanha la grant

encaussava la seuta Mahom e Tervagant.

La bella Herenborc avia mot gran paor

que, si saupes lo reys la vezion maior,

fezes aucir l'enfant a mot gran dezonor.

Aras layssa lo reys la guerra de Turquia,

cavalca sas jornadas, tro que fom en Ongria,

e trobet qu'en palhola Herenborc si jassia.

Aliurada jasia d'un precios enfant,

net, de clara faysson e de belleza grant:

Andronic li mes nom lo reys, car l'amet tant.

Noyrissas fes venir e gardas li queria

que gardessan l'enfant, car gran paor avia

que per la vezion la mayre l'auciria.

Aras creys e meilhura Andronix lo plazens:

lo reys li fes venir escudiers e sirvens,

que trastotz sos plazers li aguessan prezens.

Pres de Nicomedia avia fach Constantis,

lo payre d'Andrioc, el forest, en jardis,

un gran palays rial, hon si noyr Andronis.

Andronix lo plazent s'es noyritz el palays,

de solas, de baudor a tant con volc e mays:

mays hanc non si donet a nulh malvays rellays.

Un dia s'esdevenc que Andronix lo plazens

manjava en la forest amb algun de sas gens,

c'uns cristians li venc e ques li humilmens:

"Almorna, filh de rey, mi fay far a ta gent

per Jesu Crist, lo rey de paradis plazent."

Tantost li fes donar trastot son compliment.

Enfans de pietat e de gran esperanza

es lo bels Andronix e de gran aondansa,

a paures vergonhos, a gent de malanansa.

Cant tornet al palays, el atrobet sa mayre,

la bella Herenborc, e dis li son veiayre.

"Car filh, que aves fach deforas el repayre?"

"Donna, venc de deport et ay vist un message

de Jesu Crist, lo rey, que es de gran parage.

Es el nostre cozins ni de nostre linhage,

aperten a mon payre ni a l'emperador?

Reys es de paradis, so dizon li pluzor."

"Bel filh," dis Herenborx, "ben parllas de folor.

Non plassa a Baffumet que cest Jesu Crist sia

emperayre ni reys ni de lur compagnia:

hom fom malauros, pendutz per sa folia.

Sels que crezon en el son fals galiador,

lebros e malanant e vivon a dolor:

trop si banhon en sanc de filh d'enperador."

Herenborc fom marrida e penset son afar,

con son fill Andronic non pogues atrobar

negun d'aquesta ley, an qui pogues parlar.

Comandament fom fach tantost de part lo rey

que totz homs que crezes en so que Jesus fey,

moris a mala mort ho renegues sa ley.

Ar moron cristians an tota lur companha:

per lo regne d'Ongria e per tota Alamanha

fan aucire los sancts tro en la gran Espanha;

quant Dieus lo glorios aparec verament

a tres verays cors sancts qu'estavan penedent

lonc temps el mar de Creta, en una isla plazent.

Aysso fom sanct Capracis, sanct Mayons, sanct Lions,

que de gran sanctitat eran e lums e fons;

mays plus complitz estava sanct Caprassis, le dons.

Aquests eran agut philozophe nomnat:

las riquezas del mont avian dezamparat,

amics foron de Dieu, plens de gran sanctitat.

"Anas," dis Jesus Crist, "lay en Nicomedia,

en la forest del rey tenes la drecha via:

trametray vos dos filhs d'Andrioc, rey d'Ongria,

e menares los en lay on aures mandat;

aquest eyssaussaran tota crestiandat."

//

Antoine Sardou, 1874, «La vida de sant Honorat, légende en vers provençaux, par Raymond Féraud, troubadour niçois du XIIIe siècle»

Amanieu de Sescas, essenhamen de la donzela.

Amanieu de Sescas, essenhamen de la donzela.

Ms. de Paris, fr. 22543. - Milà y Fontanals, De los trovadores en España, Barcelona 1889, p. 443-446 (Font). - Grdr. 33, p. 51 s. St. p. 52.

De vostr' esgardamen

vos man, cant al mostier (monasteri)

seretz per lo mestier (siréu, estaréu per lo menesté)

e per la mess' auzir, (y pera escoltá la missa)

que ls huelhs sapchatz tenir (que'ls ulls sapigáu retindre)

de folamen gardar,

mas jos o vas l'autar,

si gandir y podetz.

E lay no bastiretz

parlamen ni cosselh,

qu'ieu pel vostre sen velh

en bona chaptenensa,

e c'am faitz de plazensa

siatz per tot grazida.

Enpero s'az ichida

vol deguna solatz,

lau c'ab sela n'aiatz

et ab sels que l voldran

e no sobreguaban,

que torne ad enuey,

ab nueiza ni ab bruey. (ni en nosa ni en brugit, soroll)

Car donzela cridiva

non es fort agradiva

ni l'esta d'avinen;

e li pus conoissen

dizon que no n es bel.

Sobrecot ni gonel,

que us sia conogut,

no portetz descozut (no portéu descusit)

ni lunh autre vestir.

E si voletz bastir

solatz de jocx partitz,

no ls fassatz descauzitz,

mas plazens e cortes.

Can vendras, bela res, (cuan vindrás, bella cosa)

sobre taul' al manjar,

lau que us fassatz portar

aigua fresca denan.

Lo vi atrempatz tan

que jes no us fassa mal;

car dona res no val

ni donzel' atressi,

pus se cargua de vi; (si mol se carregue de vi)

ans es mestiers ontos, 

e l focs luxurios

nais d'aquel, et assatz

d'autres mestiers malvatz

qu'ieu non dic ni diria.

Sobre manjar, amia,

jes vostre companho

ni ls autres deviro

non anetz covidan, (no ne anigáu convidán)

car non par benestan

c'om covit home sa;

mar sel que denan n'a,

be vuelh manjuc, si l platz;

pero, s'il n'a pertratz

denan, faitz azauteza,

e l covitz er pegueza.

E tenc per vostr' onor,

sie us falho servidor,

que vos talhetz premieira (que vos talléu primera, primé, antes, abans)

que vostra companhieira:

pero si companhs es,

fort sera mal apres,

si no ser vos e si; (si no servix a vos y an ell : si mateix)

jes a dreg no l noiri

sos maestre veramen.

Mal noyrir mal apren, (mal nutrí, nutrit, enseñat, mal adeprén)

et es leu conogut. (y es fássilmen conegut)

E can veiretz vengut

temps de taulas levar

e de las mas lavar (y de les mans llavá, rentá)

ni veiretz rezensada (voréu)

vostra don' e lavada,

refrescatz vostras mas,

que l lavar es fort sas

apres manjar e netz. (después de minjá y llimpio)

Et aiatz totas vetz

al lavar companhia,

si podetz, que no sia

mal jutjat per negu,

ni per vayr ni per bru.

E cant iretz sezer,

vuelh vos aperceber (vull vos apersibí)

que us en anetz pus bas,

si podetz a nulh cas,

de vostra don' aitan

que ab lieys d'un garan

no siatz, vostre vol.

E s'aizina us o tol,

aia'n doas o dos

entre de lieys e vos,

si podetz ab bel genh.

Bela, may vos ensenh,

si en aquela sazo

negus homs vos somo

e us enquier de domney,

jes per la vostra ley

no vos siatz estranha

ni de brava companha.

Defendetz vos estiers

ab bels ditz plazentiers.

E si fort vos enueia

son solatz e us fa nueia, (tos fa nosa)

demandatz li novelas:

"Cals donas son pus belas,

o Gascas o Englezas,

ni cals son pus cortezas,

pus liais ni pus bonas?"

E s'il vos ditz: "Guasconas,"

respondetz ses temor:

"Senher, sal vostr' onor,

las donas d'Englaterra

son gensor d'autra terra."

E s'il vos ditz: “Engleza”,

respondetz: "Si no us peza,

senher, genser es Guasca."

E metre l'etz en basca:

si apelatz ab vos

dels autres companhos

que us jutgen dreg o tort

de vostre desacort.

E negus que us enquieira

no us truep mala parlieira,

neys s'era enemicx

de totz vostres amicx.

Car si com es grazitz

hom, cant es afortitz

contra sos mals guerriers,

er grazitz a sobriers

vostre pretz ab bo laus,

s'es cortes' e suaus

et humil e plazens

a totas bonas gens,

c'om no us conosc' erguelh,

donzela, qu'ieu no vuelh

siatz de brau respos.

D'autras defensios

podetz far avinens,

sie us play, may de cinc cens,

ses dir dechauzimen

e ses far falhimen.

Matfre Ermengau, lo breviari d'amor. Dels metges, Ayssi parlan li maldizen

Matfre Ermengau, lo breviari d'amor.

I. Ms. du British Museum, reg. 19. C. 1. fol. 127b (A); Ms. de Paris, fr. 858, fol. 127d (B); Ms. Harlei. 4940, fol. 130b (C). 

II. Mahn, Gedichte der Troubadours 1, 184-186. - Le Breviari d'amor de Matfre Ermengaud p. p. Azaïs, 2 voll., Paris 1862 - 84. Cf. Jahrbuch für romanische Literatur 5, 402. - Grdr. § 34, p. 53. St. p. 43.

I.

Dels metges.

Los metges peccan eyssamen

en manta guiza, quar seguen

las doctrinas de Galia;

per so que puescan vieure sa

lonc temps et ab cor vigoros,

son mot ardent e mot curos

de seguir tot delieg carnal,

e de l'esperit no lor cal.

Mas en so qu'es plazent al cors

meton nueg e jorn lor esfors;

don volon aver palafres,

belas raubas e bels arnes

e viandas delicadas

e trop ben aparelhadas,

et auzir esturmens e cans

e sentir cauzas odorans;

e tot aysso volon seguir,

quar es profieg a retenir

al cors la calor natural,

mas a l'esperit es mortal.

Et esquivo cum lo malan

so qu'es a l'arma profechan;

quar al cors seria nozen,

del qual an cura maiormen.

E dono per cosselh leyal

als autres que fassan aytal,

e per corporal sanetat

cosselhan qu'om fassa peccat.

E soven fan mant home bo

morir senes cofessio;

quar si an greu malautia,

no sosteno qu'om lor dia

quez els se deian cofessar,

per duptansa de may greuiar,

e curo mays de corporal

sanetat que d'esperital.

D'autra part, quan vezo trebalh

d'alcun home, cuy mals assalh,

dolors o febres cartana

o febres cotidiana,

gotassa o lebrozia,

o autra greu malautia,

ja no n auran compassio

ni desplazer, ans lor es bo;

quar espero quez ilh auran

de la cura salari gran;

et outra l dig gran salari

auran lor ypotecari

especial, don hom pendra

tot aquo que mestiers fara

al dig malaute trebalhat;

et auran ja fag lor mercat

ab l'epotecari, lo qual (apotecari, boticari, farmasséutic)

auran pres per especial,

que lor partisca son gazanh.

Apres si l malaute si planh

d'alquna dolor que senta,

e ditz que fort lo turmenta

o el cap o en l'esquina,

el faran far medissina

ad aquel ypotecari,

o emplaustre o lectoari,

banhs, eyssarops o onchuras

et autras malaventuras;

e res d'aquo pro no l tendra,

e si o fay, petit sera.

Et apres, quan ve al comtar,

l'ypotecaris fay pagar

per so qu'om a de luy agut

detz tans que no li'n es degut,

si veritat dir volia.

Pueys d'aquela raubaria

a lo metges sa bona part,

lo ters o la meytat o l quart. (la tersera part, o la mitat, o la cuarta)

E si cuiatz a lor gandir 

e us fatz la recepta legir

dels lectoaris o dels banhs,

nomnar vos an per noms estranhs,

segon lor antidotari, 

las cauzas del lectoari,

per so que no las entendatz

en lunha guiza, ni puscatz

de las dichas cauzas saber

si las prezon outra dever.

E soven per gran bauzia

fan greuiar la malautia,

sia plaga o nayssedura,

et alongaran la cura,

per may aver salari gran

de l'home caytieu, malenan.

Apres quant an agut l'argent,

son en la cura neglegent,

don mant home veno a mort,

que foran vengut a bon port,

si no fos lor neglegentia; (negligén; negligensia)

o per fauta de scientia, (o per falta de siensia)

quant auran preza la cura,

obraran ad aventura

en alquna malautia,

que no y saubran pendre via (pendre, prendre)

certa, veraya ni fina,

segon l'art de mediscina; (medissina; medicina)

et al malaute prometran

qu'el per cert del mal lo guerran, (guerirán, curarán, sanarán)

per so que ls pague largament.

E quant els an tirat l'argent, (argent, argén, AG, plata, dinés)

fan lor compte; si val, valha,

o si que no, no m'en calha.

E dono bevenda mortal

en loc de la medicinal;

o faran autra bauzia,

que sie us vezo malautia (siu (B)

e sabo que no s pot curar

o qu'el no y podo cosselh dar,

pendran sobre se la cura,

tot per avareza pura:

et abans no y toquarian

entro que be pagat sian.

E faran vos un temps muzar

et en fol vostre argent gastar;

e quan tot er fag en derier,

no y conoysseretz melhorier. (no hi coneixeréu millora o milloría)

Et ayssi murtrisson la gent (a així, aixina assessinen a la gen)

e la raubo de lor argent. (y la roben dels seues dinés)

II.

Ayssi parlan li maldizen.

Ara m dizon li maldizen:

"No ns potz ges escapar tan gen,

quar ab sol qu'ab nos estias,

nos t'aurem pro guerentias

qu'an dig per les fols castiar

qu'amors tol mays que no vol dar, (tol : trau, pren; v. tollere, toldre)

e ses far socors ni plazer

dona trebalh e desplazer:

don trobaras, ab qu'enquieyras,

qu'en Riambaut de Vaquieyras, (Raimbaut de Vaqueiras)

dis d'aquest' amor ses temer:

"Mas per so m'en vuelh estener,

qu'amors tol mays que no vol dar,

qu'ie l vey per un be cent mals far,

e mil pezars contr' u plazer;

et anc no dec joy ses trebalh:

mas cum ja vuelha so egalh,

qu'ieu no vuelh son ris ni son plor,

pueys no n aurai gaug ni dolor, (pos no ne tindré - hauré - goch ni doló)

sivals no l seray mals ni bos,

e lays m'estar dezamoros."

Respon Matfres als maldizens.

"Per Dieu, non agra 'n Riambautz

razo, que fos ta mal azautz 

que s prezes a mal dir d'amors

que l avia fag tantas honors.

Empero l dig testimoni,

que fetz ab cor malenconi,

no val ges, de dreg, una glan, (una bellota, billota, aglan, glan)

si gardatz so que dis denan

en cela mezeyssa canso. (mateixa)

Dieus, quan tost oblidat li fo

qu'el avia dichas grans lauzors (qu'ell habíe dit : dites grans loors)

dels bes quez om pren per amors,

et avia 'n dig enayssi ver:

"Pero be say, si m dezesper, (pero be sé, si me desespero)

que l mielhs de pretz y dezampar,

qu'amors fa ls melhors melhorar (qu'amor fa als millós millorá)

e ls pus malvatz pot far valer,

e sab far de volpilh vassalh

e l dezavinent de bon talh,

e don' a mans paubres ricor;

e pus tant y trop de lauzor,

ieu soy tan de pretz eveios

que ben amera, si amatz fos."

Pus doncz amors ta fort lauzet,

si pueys tantost amor blasmet,

e de so qu'ac ben dig dis mal,

sos testimoni re no val,

qu'es contraris a se mezeys,

segon que dizon nostras leys.

E 'n Aymeric de Pegula (Pegulha, Pegulhan; Aimeric)

ditz reprenden cel qu'aysso fa: (va di reprenén al que aixó fa)

"Qu'aycel que si mezeys desment (si mateix)

del be qu'a dig, no m'es parvent,

pueys qu'es trobatz ben dizen fals,

que l deiam creyre dizen mals."

Ayssi parlon li maldizen.

"Que dizetz," dizo lh mal parlier,

"a'n Peir Vidal, le cavayer, (Peire Vidal, antepassat de Nachet S. V.)

que per amor trebalhec tan

e per amors pres mal e dan,

e ne clamec de trascio, (y ne va clamá, queixá de traissió)

per que dis en una canso:

"A vos mi clam, senhor,

de mi dons e d'amor,

qu'aquest duy traydor,

quar me fizava en lor,

mi fan vieure ab dolor,

per be e per honor

qu'ay fag a la gensor, (que hay fet a la mes genta : gentil, maja)

que no m val ni m'acor."

Respon Matfres als maldizens.

"Ad aquest vos dic ieu breumen

quez a sa vida non ac sen,

per que ges ieu non daria

un plom en sa guerentia;

quar per falsetat proada

li fo la lenga mermada, (la llengua tallada, mermada, P. Vidal)

per que'n dis d'aquesta razo

le bos morgues de Montaudo (le moine de Montaudon, Monges)

en un dechat qu'el compilec,

on seyze trobadors blasmec:

"Peyre Vidal es le derriers,

que non a sos membres entiers,

et agra l obs lenga d'argen,

al vila qu'era peliciers, (pellicer; pellissé, pelletaire)

quez anc pus se fe cavaliers

non ac pueys membransa ni sen."

Ayssi parlon li maldizen.

Aras dizon li maldizen:

"Aquo mezeys podem proar (aixó mateix podem probá)

per un autre gueren tot clar, (per un atra garantía)

que fo mot savis e mot bos

e blasmec en soas cansos

amors: aysso fo en Folquetz

que dis en un cantar que fetz

dels fals semblans qu'amors adutz: 

“Amors, per so mi soy ieu recrezutz

de vos servir, que mays no n auray cura; (auré, hauré, tindré)

qu'ayssi cum pus pres' hom layda penchura, (fea pintura)

quan li's de luenh, que quant li's pres vengutz,

prezav' ieu mays vos quan no us conoyssia:

e s'anc re vuelc, mays n'ay que non volia; (vach voldre, volé)

qu'ayssi m'es pres cum al fol queridor

que dis qu'aurs tot fos quant el toquaria." (Rey Midas; or)

Respon Matfres als maldizens.

"Ad aquesta guerentia

vos dic qu'en Folquetz fetz clamor

el dig cantar de fals' amor,

e declarec s'ententio (y va declará sa - la seua - intensió)

en cela mezeyssa quanso, (an aquella mateixa cansó)

don dis iratz e somogutz:

"Ab bel semblant que fals' amor adutz,

s'atray vas lieys fols aymans e s'atura,

quo l papalhons qu'a tant fola natura (papallona; mariposa)

que fier el foc per la clartat que i lutz: (que acabe al foc)

per qu'ieu m'en part e sigray autra via, (partixco; seguiré)

sos mal pagatz, qu'estiers no m'en partria, (partiría)

e sigray l'ayp de tot bo suffridor (patidó; v. suffrir)

que s'irays fort si cum fort s'umilia."

En Folquetz doncx entendia

en la dicha canso mal dir

de fals' amor, la qual esdir

ieu no vuelh de mals ni d'errors,

quar fals' amor non es amors

ni fals sestiers non es sestiers

ni fals diniers non es diniers,

segon que dizon nostras leys;

mas de ver' amor el mezeys

dis que falhiment non pot far,

que mays en fari' a blasmar,

si fezes lunh' error o mal,

quez un' autr' aytant quan mays val:

don dis az est' amor tot gent:

"Mas vos no m par puscatz far falhiment;

pero quan falh cel qu'es pros ni prezatz,

tant quant val mays tan n'es pus encolpatz,

qu'e la valor pueia colp' e deyssen.

E sitot hom perdona l forfaytura,

ja del blasme no l sera fagz perdos,

quar cel rema e malas sospeyssos,

qu'a mans ment cel que vas un desmezura." 

Ayssi parlan li maldizen.

Encaras dizo l'enveios

que tant blasmon los amoros:

"Nos avem un autre gueren,

qu'a digz mals d'amors per un cen

no n a dig dels autres negus;

auiatz doncx qu'en dis Marcabrus:

"Fams ni mortaudatz ni guerra

no fan tant de mal en terra

que amors qu'ab engan serra.

Escoutatz! (escoltéu!)

Quan vos veyra sus la bera,

non sera sos huelhs mulhatz." (sons ulls bañats; mullats)

Respon Matfres als maldizens.

“Ar, senhors, sia ieu escoutatz! (Ara, siñós, siga yo escoltat!)

Anc en Marcabrus non ac par

de mal dire, per que no m par

quez el sia dignes de fe,

quar d'amor no poc saber re,

quar dona lunh temps non amec

segon qu'el mezeys cofessec (segons qu'ell mateix va confessá)

en aquel mezeys cantar cert,

e dis ayssi tot ad ubert:

"Brus Marcx, le filh Marcabruna, (Marcabrus, Marcabrun)

fon engendratz en tal luna

que sab d'amor que s'esgruna. 

Escoutatz!

Pero anc non amec una

ni d'autra non fon amatz."