Mostrando las entradas para la consulta latz ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta latz ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

domingo, 4 de octubre de 2026

20. Rambaldo di Vaqueiras. Aras cant vei verdejar

20. Rambaldo di Vaqueiras. *

La prima poesia è data secondo il testo ricostituito da P. Meyer (Recueil d'anciens textes bas-latins, provençaux et français, Paris, 1874, p. 89); 
per la seconda si dà la lezione del Bartsch (Crest. prov. p. 128); 
per la terza la lezione d'J pubbl. dallo Stengel (Rivista di filologia romanza, I, 33; cf. Crescini, Araistrigò, Padova, 1887).

Rambaud de Vaqueiras. Raimbaut.

Aras cant vei verdejar
pratz e vergiers e boscatges
voil un descort comensar
d'amor per qu' ieu vauc a ratges:
c'una domnam sol amar, (domna 'm : me)
car camjatz l'es sos coratges,
per qu'ieu fauc desacordar
los motz els sons els lengatges.
Ieu so quel que ben non aio,
ni encora non l'averò
per abrilo ni per maio, 
si per ma dona no l'ò; 
e s'entendo son lengaio
sa gran beutat dir non so. 
plus fresqu' es que flor de glaio
e ia no m'en partirò.
Bele douse dame chiere, 
a vos mi don e m'otroi; 
ja n'aurai mais joi' entiere
si ne vos ai e vos moi. 
molt estes male guerriere 
si je muer par bone foi, 
mais ja per nule maniere 
nom partrai de vostre loi.
Dauna, io mi rent a bos, 
coar es la mas bon' e bera
c'anc fos, e gaillard' e pros, 
ab que nom fossetz tan fera. 
mout abetz beras haisos
ab color fresqu' e noera. 
bos m'abetz, e sibs agos 
nom sofraisera hiera.
Mas tan temo vostro pleito 
todo 'n soi escarmentado, 
per vos ai pen' e maltreito
e mio corpo lazerado.
la not cant jatz en mio leito
soi mochas vetz resperado; 
per vos era non porfeito; 
faillit soi en mon cuidado, 
mais que faillir non cuide io. 
Bels Cavaliers, tant es cars 
lo vostr' onratz senhoratges 
que cada iorno m'esglaio. 
oimè! lasso, que farò 
si cele que j'ai plus chiere
me tue, ne sai por quoi?
ma dauna, he que dei bos 
ni peu cap santa Quitera, 
mon corasso m'avetz traito
e mot gen favlan furtado.

Truan, mala guerra sai volon comensar
domnas d'esta terra e vilas contrafar;
en plan o en serra cuidan ciutat levar
ab tors: quar tan poja l'onors
de leis que sotzterra lor pretz el seu ten car,
qu'es flors de totas las melhors
na Biatritz; car tan lor es sobreira 
qu'encontra leis faran totas senheira
e guerr' e foc e fum e polvereira. 
La ciutatz s'ajosta e fan murs e fossatz;
domnas ses semosta i venon daus totz latz,
si que pretz lor costa e jovens e beutatz;
em pes quel filha del marques
n'aura dura josta, car a conques en patz
totz bes e totz bos aibs cortes:
e quar es pros e franch' e de bon aire,
non estara plus en patz que sos paire,
que tornatz es a lansar et a traire.
Domnas de Versilha volon venir en l'ost, 
Sebeli e Guilha e na Riqueta tost;
la mair' e la filha d'Amsiza, quan que cost; 
apres ven de Lenta n'Agnes,
e de Ventamilha na Guilhelm' a rescost.
empres er la ciutatz en pes;
de Canaves i ven molt gran companha,
de Surian e domnas de Romanha,
na Tomazin' el domna de Suranha.
Engles e Garsenda e Palmeir' e n'Auditz,
n'Aud' e na Berlenda, n'Agnes e n' Eloitz
volon que lor renda joven na Biatritz;
sino, las domnas de Ponso
en querran esmenda, e lai part Mon Senitz
somo la ciutatz contenso,
qu'ades guerrei leis qu'es tan bon' e bela, 
que sos gens cors tol a la damizela
et a totas color fresqu' e novela.
Maria la Sarda el domna de San Jortz, 
Berta e Bastarda, mandon tot lor esfortz,
que joves Lombarda no rest de sai los portz: 
e sai qu'a na Biatritz plai,
quar lor reiregarda non pot esser tan fortz
qu'esglai lo seu fin pretz verai.
donan lor senh, cavalcon ab gran joia,
fag an ciutat et an li mes nom Troia, 
poestat fan de mi dons de Savoia.
La ciutatz se vana de far ost en arrenc, 
e sonal campana, e lo velhs comuns venc, (sona 'l : la)
e ditz per ufana que chascuna desrenc; 
pois ditz quel bela Biatritz
es tan sobeirana de so quel comuns tenc, 
c'aunitz n'es totz e desconfitz. 
trompas sonon e la poestatz cria: 
demandem li beutat e cortezia, 
pretz e joven; e totas cridon: sia!
La ciutatz si voja e movon lor carros, 
el velhs comuns poja, e geton en lor dos 
cuirassas de troja ab que cobron lor os: 
gambais an et arcs e carcais,
e non temon ploja, ni mals temps no lor nos. 
oimais veirem de grans assais.
de totas partz comenson a combatre,
na Biatritz cuidan de pretz abatre;
mas non lor val, s'eran per una quatre.
Per lor murs a fendre fan engenhs e carels, 
e calabres tendre, gossas e manganels,
foc grezesc acendre e fan volar cairels:
de jos trencan murs  ab bossos.
per tal nos vol rendre lo seus gentils cors bels
joios, fatz de belas faissos.
totas cridan: ajuda tras l'esponda !
l'un' a l'autra; la tersa ten la fronda,
e trazon tuit li genh a la redonda.
Na Biatritz monta, e vas de pretz garnir;
ausberc ni porponta non vol, e vai ferir;
cel' ab cui s'afronta es certa de morir;
e jonh et abat prop e lonh.
fait a mainta jonta si que l'ost fai partir;
pois ponh tant quel carros desjonh.
tanta n'a prez' e derrocad' e morta, 
quel velhs comuns s'esmaj' es desconorta, 
si qu'a Troia l'enclaus dedins la porta.
Na Biatritz, bem plai quar etz estorta 
a las velhas, quel vostres gens cors porta 
pretz e joven qu'a lor proeza morta.
Bels Cavaliers, vostr' amors mi conorta 
em dona joi e m'alegr' em deporta, 
quant autra gens s'esmaj' desconorta.

Valen marques, ja non dires de no, 
Que aitals es, e vos sabes ben, co 
Me tinc ab vos a lei de vassal bo, 
Cant assailhis a Cart entr' Ast e No,
Cant quatre sen cavalier a tenso
Vos encausavon feren az espero,
Que nos tengron ab vos mas sol trei companho; 
Can vos tornes e feris de rando,
Pueis vos dupteron mais non fai grua falco, 
Et hieu tornei a vos als magers obs quei fo, 
Que hieu e vos levem malamen del sablo 
N' Albert marques, qu' era cazutz jos de l'arso. 
Et ai estat per vos en mainta greu preiszo
Per vostra guerra, e n' ai a vostre pro 
Fag maint asaut e ars mainta maiszo 
E pres maint colp d'outra la garniszo;
E vos cobri a Messina d'un gros gambaiszo, 
En la batailha vos vinc en tal sazo, 
Queus ferion pel peitz e pel mento 
Dartz e cairels, sagetas, lanseo, 
Lansas e bran e coutel e fausso. 
Pueissas prezes Randas e Paterno, 
E Lissel e Termen e Lendin e Aido 
E Pale e Pazerma e Qualatagiro.
Fui als premiers sotz vostre gonfano; 
E cant' anes per crozat ves Saisso, 
Hieu non avia en cor, dieus m' o perdo, 
Que passes mar, mai per vostre resso 
Levei la cros e pris confessio. 
Adoncx era pres lo fort castel Babo
E no m' avion re forfag li Grifo, 
Quel vinc ab vos guerrejar a bando 
Entorn Blaquerna sotz vostre gonfano.
E portei armas a lei de Bramansso 
D'elm e d'ausberc e de gros gambaiszo, 
Em combatei sotz la tor al peiro 
Ei fui nafratz d' outra la garniszo 
E portei armas aitan pres del domo 
Tro que cazec l' emperador fello,
Sel que destruis son frair' ab trassio. 
Can vil gran fum e la flam' el quarbo 
El mur traucat en maint luec ses bon so 
Eus vi el camp per combatr' a bando 
Ab tan gran gaug ses tota failhiszo, 
Que dels lur eron sent per un per raszo, 
E vos penses de far defensio,
El coms de Flandres e Franses e Breto, 
Alamans e Lombartz e Borgonho 
Et Espanhols, Proensals e Gasco, 
Tug fom rengat, cavalier e pezo,
E l'emperaire ab lo cor al talo 
Esperonet son malvais companho; 
Plen d' avolesza pueis volgron li gloto, 
Nos fom austor et ilh foron aigro, 
E cassem los si com lops fai mouto; 
E l' emperaire fugit s' en a lairo 
E laisset nos palais Boqualeo 
E sa filha ab la cara faisso.
...
E franc vassal, can ser a senher bo, 
Pretz l' en rema e an bon guizardo; 
Perq' ieu esper de vos esmend' e do, 
Senher marques.

* Biografia, v. in Facsimili di antichi manoscritti, tav. 2; inoltre, dallo Chabaneau (op. cit. p. 86): 
... Et apellava la Bel Cavalier; e per aiso l'apelava enaisi que a 'n Raembaut segui aitals aventura, que podia vezer madona Biatritz quant el volia, sol qu'ela fos en sa cambra, per un espiraill don neguns non s'apercebia. et un jorn venc lo marques de cassar & entret en la cambra e mes la soa espaza a costa d'un leit e tornet s'en foras. e madona Biatritz remas en cambra e despoillet se son sobrecot e remas en gonella. e tolc l'espaza e se la ceins a lei de cavallier, e trasia la for del fuer e getet la en alt, e pres la en sa ma e menet se l'al bratz d'una part e d'autra de l'espasa, e tornet la costa del leit. et en Raembautz de Vaqueiras vezia tot so que vos ai dich per lo spiraill. don per aiso l'appellet pois totas vez Bel Cavalier en sas chansos...

miércoles, 30 de septiembre de 2026

Ugo Faidit. Lo donatz proensals.

Testi antichi provenzali.

1. Ugo Faidit.
Lo donatz proensals.

Ugo Faidit. Lo donatz proensals.

Secondo il ms. Landau (v. Biadene in Studj (studii) di filologia romanza, I, 370-88, II, 93) con alcune delle correzioni più necessarie, tratte dai mss. editi dallo Stengel (Die beiden ältesten provenzalischen Grammatiken, Marburg, 1878). Estratti.

Las oit partz qe om troba en gramatica, troba om en vulgar proenzal, so es: nomen, pronomen, verbum, adverbium, participium, coniunctio, prepositio et interiectio.
Nomen es apelatz per so qe significa substancia ab propria qualitat o ab comuna, e generalmen totas las causas a las quals Adams pauset noms, poden esser noms apeladas. en nom a cinq causas: species, genus, numerus, figura, casus.
Species o es primitiva o es derivativa. primitivus es aqel noms q'es per se e non es venguz d'alcum autre nom ni d'alcun verbe, sicom es bontaz. derivativus es aqel noms qe ven d'autre loc, sicon bos, qe ven de bontat: qe bos non pot hom esser ses bontat.
Genus es de cinq maineras (maneiras): masculis, feminis, neutris, comus, omnis. masculis es aqel que aperten a las masclas causas solamen, sicum es bos et mals e fals et leials. feminis es aquel que aperten a las causas feminils solamen, sicum es bona, bela, mala et falsa. neutris es aqel que no aperten a l'un ne a l'autre, sicum es gaugz e bes. mais aici non sec lo vulgars la gramatica els neutris substantius; ans se dizen aisi cum se fosen masculin, quia secundum gramaticam non deberet poni s in fine sicut hic, sicum aici: granz es lo bes qe aqest m'a fait, e granz es lo mals que m'es vengutz de lui. comun son aqueill que apertenen al mascle et al feme ensems, sicum sun li particip qe fenisen in ans vel in ens; qu'eu pos dire: aqest cavaliers es avinens, aqesta domna es avinens. mas el nominatiu plural se camja d'aitan que conven a dire: aquil cavalier sun avinen, aquelas domnas sun avinen. omnis es aquel que aperten al mascle et al feme et al neutri ensems, qu'eu pos dire: aqest cavaliers es plasens, aquest bes m'es plasens.
Numerus es apelatz singulars et plurals. singulars quan parla d'una causa solamen, plurals quan parla de doas o de plusors.
Figura o es simpla o composta: simpla sicum es coms, composta sicum es vescoms, qu'es parz composta, zo es apostiza, de ves et de coms.
Li cas sun seis: nominatius, genetius (genitius), datius, acusatius, vocatius et ablatius. lo nominatius se conois per lo, sicom lo reis es vengutz; genetius per de, sicum aquest destriers es del rei; datius per a, sicum mena lo destrier al rei; acusatius per lo, sicum ieu vei lo rei armat; el vocatius, o tu segner reis secor me; l'ablatius, eu vau ab lo rei, per lo rei, ses lo rei, del rei. e no se pot conoisser ni triar l'acusatiu del nominatiu si no per so, quel nominatius singulars, quan es masculis generis vel comus ou omnis, vol s en la fin de la diccion e li autre cas nol volun. el nominatius plurals no lo vol, e tuit li autre cas lo volon el plural. pero lo vocatius deu semblar lo nominatiu en totas las dicios qe finissen in ors et en las autras dicios queus dirai aici: deus, reis, francs, pros, bos, cavaliers, cansos; et els autres locs on lo vocatius non a s en la fin, si es semblans al nominatiu al menhz en silabas et en letras, que deu aver aitals e tantas cum lo nominatius, trait sol s en la fin.
Pero de la regla on fo dit de sus quel nominatius cas no vol s en la fin quan es pluralis numeri, voilh traire fors totz los femenis, qe non es dit mas solamenz dels masculis e dels neutris, que son semblan el plural per totz locs, sitot s'es contra gramatica. e lai on fon dit del nominatiu singular que vol s per tot a la fin, volh traire fors totz aquelz noms qe fenissen en aire, sicum emperaire, amaire e donejaire; et en eire, sicum es Peire, beveire, raeire, tondeire..; e las rismas qe fenisen en ire, sicum es traire, consentire, escarnire, ferire, escrimire, gronire. mas aquelas rimas que fan in ires, sicum es albires, vol s, e consires e desires. e devetz saber que tuit aquelh queus ai dit, dun lo nominatius singulars fenis en aire et en eire et en ire, fenisson totz los cas dels oblics singulars en dor, sicom es a dire l'emperaire, de l'emperador; amaire, de l'amador; lo beveire, del bevedor; lo ferire, del feridor; trait los vocatius, que devon semblar los nominatius, sicum es dit de sus.
De la regla del nominatiu singular, que vol s a la fin, volh ancar traire fors maestre, prestre, pastre, senher, pejer, sordejer,... majer, meiller, sor, bar, gencer, leugier, greuger...; et in enre, sicum menre, penre, tenre; e toz los ajectius neutris, quan son pausat senes substantiu, sicum: mal m'es, greu m'es, fer m'es, estranh m'es qu'el aja dit mal de me.
E voil ben traire fors encar dels pronoms alcus, sicom es eu idest ego, tu, el, cel, aicel idest ille, qui, aqest, aqel, ill, cill, acill, nostre, vostre, qe no volun s en la fin e sun del nominatiu singular.
Tres declinazos sun, el nominatius cas de la primeira declinason fenis en a, e tuit li autre cas essamen; del singular devez entendre, car en lo plural volon li cas s, d'aqesta declinason, en la fin trastut... pero propheta e papa no volon s en la fin del nominatiu plural, mas en totz los autres cas lo volon. 
celh que fenissen in ans vel in ens, quan s'ajusten ab femini substantiu, volon s el vocatiu a fin; mas quan s'ajusten ab masculin substantiu, no lo volon...
E sun d'autra mainera (maneira) nom qe non se declinon, sicum es vers ab toz sos conpost, e tuit li adjectiu que fenissen in os sicum es amoros, envejos, trait pros e bos. e tuit aquelh qe fenissen in as larg, no se declinon nis mudon, sion substantiu o sion adjectiu, sicum nas, pas, vas, ras; e cortes sec aquela medesma regla; et pes, contrapes, cens, sirventes, ences, deves, mes, borses, bles, des, marqes, gles, bres, comes, escomes et pres ab toz sos compost. 
et aqist sobredit que van aissi seguen aqella meteisma regla, e tuit li nom provincial, qe se derivon de las provincias, que fenissen in es, sicum frances, angles, jenoes, polhes, e tuit aquest sobredit fenissen in es estreit. 
d'aquelz qe fenissen in es larg, sicum es confes, ades; encaras d'aquels qe fenissen in as larg, no se declinon, sicum es bas, cas, gras, clas, las, mas; tals es mescaps, Aics, fals, bauz, descauz, cautz, faltz, encauz, lanz, fars, ars, martz, latz, glatz, jatz, patz, catz, aus, claus compost, laus, raus, ais, cais, fais, lais, tais, brais, Clavais, melhz, fems, tems, Rems; in ers larg guers, dispers, Bezers, Lunbers; in ers estreit aers, ders, aders; in is gris, paradis, san Daunis, Assis, Paris, ris, vis; in itz berbitz, ditz, contraditz; ... in ols fols, pols, Ajols, doutz, poutz, soutz; in ors larg cors, mors; in ontz Germonz, gergonz, pontz; bis, lis, Alis; in ors estreg ors, sors, resors; crotz, notz, potz; burcs; plus, reclus, conclus, confus, pertus, Dedalus, Tantalus, us, fus, Artus, Cerberus (Artur Quintana, Juaquinico Monclús). e tut aquest qu'eu ai dit de sus, no se declinon nis mudon nien in singular ni im plural, e coren per totz cas egalmen...

sábado, 5 de septiembre de 2026

Ves, Vas, Vais, Vays, Avas, Deves, Devas, Devays, Enves, Vers, Vertir - Entraversadamens

Ves, Vas, Vais, Vays, Vert, prép., lat. versus, vers, envers, contre, à l'égard de.
A vos bona dona e pros
Ves cui van tug mei cossir.
Rambaud de Vaqueiras: A vos.
A vous bonne dame et méritante vers qui vont tous mes pensers.
Ab l' alen tir vas mi l' aire.
P. Vidal: Ab l' alen.
Avec l'haleine je tire vers moi l'air.
Aytantost vengro los us vays los autres. Philomena.
Aussitôt ils vinrent les uns vers les autres.
L' una fremna que vert la terra pent. Poëme sur Boèce.
L'une frange qui vers la terre pend.
Vill ves elhs eys, vill ves setgl' e ves Dieu.
Durand de Carpentras: Un sirventes.
Vils envers eux-mêmes, vils envers le monde et envers Dieu.
Domna, s' ieu quezi socors
Vas vos, non o fis de ver.
Bertrand de Born: S' abrils.
Dame, si je cherchai du secours contre vous, je ne le fis de vrai.
- En comparaison de.
Li port amor tan fin e natural,
Que tuit son fals ves mi li plus leial.
B. de Ventadour: Quan par.
Je lui porte amour si pur et si naturel, que tous sont faux en comparaison de moi les plus loyaux.
Conj. comp. Totz autres joys fora petitz
Vas que lo mieus jois fora grans.
B. de Ventadour: Pels dols.
Toute autre joie serait petite en égard à ce que la mienne joie serait grande.
Vas qu' era grans la ricor.
Giraud de Luc: Si per malvatz.
En comparaison de ce que la richesse était grande.
ANC. FR. Et dit que clerc ne sevent mie
Vers chevaliers un tot seul as.
Fabl. et cont. anc., t. IV, p. 361.
Si hom péche vers altre, à Deu se purrad acorder, e s'il péche vers Deu, ki purrad pur lui preier? Anc. trad. des Liv. des Rois, fol. 4.
CAT. Vers. IT. Verso. (ESP. Versus : contra. Chap. Contra, VS.)

Techi CF VS Golden Jacob; Ves, Vas, Vais, Vays, Vert, prép., lat. versus, vers, envers, contre, à l'égard de.

2. Avas, conj., en comparaison de, comme, autant que.
Girautz fo chavallers pros e valens,
Anc, avas lo seu, cors no fo tan gens.
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 56.
Giraud fut chevalier preux et vaillant, oncques, autant que le sien, corps ne fut aussi gentil.

3. Deves, Devas, Devays, Dever, prép., vers, devers, du côté de, envers.
Mas juntas deves lo pais
On ieu sai, dona, que vos es.
Arnaud de Marueil: Dona genser.
Les mains jointes vers le pays où je sais, dame, que vous êtes.
Er venon sai deves Orien
Li Tartari.
Guillaume de Montagnagout: Per lo mon.
Maintenant viennent ici devers Orient les Tartares.
Dels parenz qu' aten devas Espagna,
Secors ogan non creia qu' a lui venia.
Le Comte d'Empurias: Al onrat rei.
Des parents qu'il attend du côté d'Espagne, qu'il ne croie pas qu'à lui il vienne cette année secours.
Devays Barsalona e devays Lerida. Philomena.
Devers Barcelone et devers Lérida.
Mercadiers que enga dever Fransa.
Bertrand de Born: Miez sirventes.
Marchand qui aille du côté de France.
- Daus, contraction de devas.
Daus orient entro 'l solelh colguan.
P. Cardinal: Tos temps.
Devers orient jusqu'au soleil couchant.
Cant anaretz vostra dona vezer,
Daus lo latz dregz vos anatz assezer.
Ozils de Cadartz: Assatz.
Quand vous irez votre dame voir, devers le côté droit vous allez vous asseoir.
Adv. comp. Il raubon deves totz latz.
G. Figueiras: No m laissarai.
Ils volent de tous côtés.
Ils venon daus totz latz.
(chap. Ells venen de tots los costats.)
Bertrand d'Allamanon: So segle.
Ils viennent de tous côtés.
ANC. FR. Deves le vent mist l'escu en chantel.
Roman d'Agolant. Bekker, v. 509.
Marchéanz qui poisson menoient,
Et qui devers la mer venoient.
Roman du Renart, t. 1, p. 30.
Tout droit de devers luy je viens. Charles d'Orléans, p. 320.
ANC. CAT. Deves, devers. IT. Di verso.

4. Enves, prép., vers, envers, contre, du côté de.
Tenc son cami enves lo port. V. de S. Alexis.
Tint son chemin vers le port.
Al sieu voler no m vuelh defendre,
Ni enves lieis de nulha re contendre.
Rambaud d'Orange: Si de trobar.
Du sien vouloir je ne me veux défendre, ni contre elle en nulle chose contester. 
Be m' an perdut lai enves Ventedorn
Tuit mei amic, pus ma domna no m' am.
B. de Ventadour: Be m' an.
Bien m'ont perdu là du côté de Ventadour tous mes amis, puisque ma dame ne m'aime pas.
ANC. FR.
Si la plus longue vie est moins qu'une journée,
Une heure, une minute envers l'éternité.
Premières Œuvres de Desportes, fol. 326.
CAT. Enves, envers. IT. Inverso.

5. Vers, adj., inverse, renversé, versé.
Aissi com hom tra l' estam
A sens vers qu' era a drech.
Garin d'Apchier: Aissi com.
Ainsi comme on tire la trame en sens inverse qui était à droit (à l'endroit).
D' aiga versa en jus. Tit. de 1262. DOAT, t. CXXIV, fol. 12.
D'eau versée en bas.

6. Vertir, v., lat. vertere, tourner, retourner, revenir.
O per vertir lo ben en mal. V. et Vert., fol. 3.
Ou pour tourner le bien en mal.
Part. prés. Loc. Abans d' un mes verten. Roman de Gerard de Rossillon, fol. 34. 
Avant d'un mois revenant (révolu). 
No us o auria dig de dos ans totz vertens.
Pierre du Corbiac: El nom de.
Je ne vous l'aurais dit de deux aus tous revenants (révolus).
Part. pas. Vecvos a Rossilho G. vertit. Roman de Gerard de Rossillon, fol. 33.
Voici à Rossillon Gérard retourné.
ANC. FR.
Rou esteit de lièpre tot taint e tot vertiz. Roman de Rou, v. 989.
De servir Dieu, pense donc d'y vertir. Cretin, p. 216.
ESP. PORT. Verter.

7. Vertibilitat, s. f., vicissitude, changement, liberté d'agir.
Be o mal podia elegir, quar havia en son arbitre vertibilitat.
Eluc. de las propr., fol. 9.
Bien ou mal il pouvait choisir, car il avait en sa volonté liberté d'agir.
ESP. Vertibilitad (MOD. Vertibilidad).

8. Vertige, Vertitge, s. f., lat. vertigo, vis, spirale.
Forma de vertitge am la qual es uberta la mayre.
Revolva la vertitge. 
Trad. d'Albucasis, fol. 38 et 36.
Forme de spirale avec laquelle est ouverte la matrice.
Qu'il retourne la vis.
- Vertige.
Vertige de cap, es vici de la vista. Eluc. de las propr., fol. 81.
(chap. Vértic de cap, es vissi de la vista.)
Vertige de tête, c'est vice de la vue.
ESP. (Vértigo) PORT. Vertigo. IT. Vertigine. (chap. Vértic, vertics : temó a les altures, y cuan te mareges.)

9. Vertex, s. m., lat. vertex, vertex, haut, sommet.
Vertex, o sima. Eluc. de las propr., fol. 36.
(chap. Vértex - o vértice-, o sima : lo pun mes alt de una montaña, lo pic, la punta.)
Sommet, ou cime.
ANC. FR. Le froit le prent en la vertiz.
Roman de Partonopeus de Blois, t. II, p. 5.
ESP. Vértice. PORT. Vertex, vertice. IT. Vertice. (chap. Vértex, vértice geodésic, sima, punta, pic, lo mes alt.)

10. Versar, v., verser, renverser, répandre.
Can viro payas lo gran trezaur versar. Roman de Fierabras, v. 3374.
Quand les païens virent le grand trésor répandre.
Deu adobar lo valat en fayson que non verse.
Trad. du Tr. de l'Arpentage, part. I, c. 36.
Doit arranger le fossé de façon qu'il ne verse pas.
Fig. Garda tos sens no sobriesca ni vers. 
Serveri de Girone: Qui bon frug.
Prends garde que ton sens ne surabonde ni verse.
Part. pas. Qu' al ben ferir n' i aia de versatz.
Blacasset: Gerra mi play.
Qu'au bien frapper il y en ait de renversés.
IT. Versare.

11. Avertir, v., lat. advertere, tourner, détourner, aviser, avertir.
Se avertiss cant grans bes a perdut. V. et Vert., fol. 49.
Se détourne quand de grands biens il a perdu.
Sospiran la m cug far avertir.
Aimeri de Peguilain: De fin' amor.
En soupirant je crois la faire détourner vers moi.
Part. pas. Es enans avertitz 
Que l' aguaitz sia issitz.
Pierre d'Auvergne: Gent es.
Est avant averti que le guet soit sorti.
Que sia savis e discretz e fort avertitz e ben aperceubutz. V. et Vert., fol. 72.
Qu'il soit sage et discret et fort avisé et bien intelligent.
CAT. ESP. PORT. Advertir. IT. Avvertire. (chap. Advertí; donassen cuenta, acatassen.)

12. Avertimen, s. m., advertance, attention.
Ab gran deliberatio e gran avertimen e ferm cocelh. V. et Vert., fol. 79.
Avec grande délibération et grande advertance et ferme conseil.
ESP. Advertimiento. PORT. Advertimento. IT. Avvertimento.
(chap. Advertimén, advertimens; advertensia, advertensies; cridá la atensió, atensions.)

13. Inadvertansa, s. f., inadvertance.
Per inadvertansa et insufficiensa.
(chap. Per inadvertensia e insufissiensia.)
Statuts des Tailleurs de Bordeaux. Ord. des R. de Fr., 1462, t. XV, p. 476.
Par inadvertance et insuffisance.
CAT. ESP. PORT. Inadvertencia. IT. Innavvertenza, innavvertenzia.
(chap. Inadvertensia, inadvertensies; falta de atensió.)

14. Advers, (lat. adversus), adj., adverse, opposé, contraire.
Condemnat en leyals despensas a la partida adversa.
Cout. de Saussignac, de 1319.
Condamné en loyales dépenses envers la partie adverse.
CAT. Adverso. ESP. PORT. Adverso. IT. Avverso. (chap. Advers o adverso, adversos, adversa, adverses; contrari, contraris, contraria, contraries; oposat, oposats, oposada, oposades.)

15. Adversal, adj., adverse, opposé, contraire.
Los cas de dreit et de costuma contraris, o adversals.
Tit. de 1310. DOAT, t. XV, fol. 191.
Les cas de droit et de coutume contraires, ou opposés.

16. Adversari, Adeversari, Aversari, adj., lat. adversarius, contraire, opposé.
Mai nos es adversaris. Brev. d'amor, fol. 30.
(chap. No mos es mes adversari o contrari u oposat.)
Plus il nous est contraire.
- Subst. Adversaire, ennemi.
Menar mon adversari a desconfezimens.
Pierre de Corbiac: El nom de.
Mener mon adversaire à déconfiture.
Las humors son adversaris del cors.
Syei aversari an gran joia.
Liv. de Sydrac, fol. 34.
Les humeurs sont adversaires du corps.
Ses adversaires ont grande joie.
ANC. FR. Verrunt lur adversarie el temple. Anc. trad. des Liv. des Rois, fol. 4.
CAT. Adversari. ESP. PORT. Adversario. IT. Avversario, avversaro.
(chap. Adversari, adversaris, adversaria, adversaries; enemic, enemics, enemiga, enemigues, com los ascumites.)

17. Adversitat, Aversitat, s. f, lat. adversitatem, adversité.
De autrui adversitat.
Los mals e las adversitatz del mun (: mon). 
V. et Vert., fol. 10 et 32.
D'adversité d'autrui.
Les maux et les adversités du monde.
Angoissas a en aversitat qui, en prosperitat, a grans profeiz.
Trad. de Bède, fol. 6.
Angoisses a en adversité qui, en prospérité, a grand profit.
CAT. Adversitat. ESP. Adversidad. PORT. Adversidade. IT. Avversità, avversitate, avversitade. (chap. Adversidat, adversidats.)

18. Aversier, Averser, s. m., adversaire, ennemi.
Defendemens defendens d' aversiers. 
G. Riquier: Fortz guerra.
Rempart défendant d'ennemis. 
D' on par qu' elh nos es aversiers.
G. Riquier: Be m.
D'où il paraît qu'il nous est adversaire.
- Démon, diable.
Es lo majers aversers
Qu' en infern abite ni sia.
Roman de Jaufre, fol. 58.
C'est le plus grand diable qui en enfer habite et soit.
ANC. FR. Atant prenent à chevauchier;
N'en sorent mot li aversier.
Que ferai de cel aversier,
Cel déable, cel mescréu. 
Roman du Renart, t. III, p. 242 et t. II, p. 340.

19. Convertir, Covertir, v., lat. convertere, convertir, tourner, changer.
Viandas que han natural calor et humiditat, si convertissho de leu en sanc.
Si convertish en natura de sanc et de carn.
(chap. Se convertix en naturalesa de sang y de carn; convertix sone igual que convertish, se podríe escriure de les dos maneres, pero no may com los catalanistes escriuen: converteix.)
Eluc. de las propr., fol. 73.
Aliments qui ont naturelle chaleur et humidité, se convertissent facilement en sang.
Se convertit en nature de sang et de chair.
Si s denhes convertir,
Er complida sa valensa.
Pons d'Ortafas: Si ai perdut.
Si elle se daignait changer, serait complet son mérite.
- En matière de religion et de morale.
Convertir aquetz mescrezens a creire lo tien sanct nom. Liv. de Sydrac, fol. 5.
Convertir ces mécréants à croire le tien saint nom.
Que us o digua per miels vos convertir.
Giraud le Roux: Nul hom non.
Que je vous le dise pour mieux vous convertir.
Part. pas. De peccadors convertitz.
G. Riquier: Sancta Verges.
Des pécheurs convertis.
ANC. FR. Icels ki sunt convertit à quer.
Seiez convertit, fil des homes.
Anc. trad. du Psaut. de Corbie, ps. 84 et 89.
CAT. ESP. Convertir. PORT. Converter. IT. Convertire. (chap. Convertí, convertís : yo me convertixgo o convertixco, convertixes, convertix, convertim, convertiu, convertixen; convertit, convertits, convertida, convertides; convertiré; convertiría; si yo me convertira o convertiguera al catalanisme me podéu fotre una brancada al cap, tos dixo.)

Manel Riu Fillat, no passarás fret si escomenses la "lluita" armada.

20. Convers, adj., lat. conversus, tourné, retourné, renversé.
Funges dels quals la razitz es subtil, e 'l cap de aquel es gros, e ja las labias de aquels so conversas. Trad. d'Albucasis, fol. 28.
Fongus desquels la racine est subtile, et le chef de celui-là est gros, et déjà les lèvres de ceux-là sont renversées.
- Subst. Frère lai, convers.
Fals clerge e fals convers.
Raimond de la Tour: Ar es ben.
Faux clercs et faux convers.
Quar de lor vey conseillers e covers.
Augier: Totz temps serai.
Car d'eux je vois conseillers et convers.
- Adv. comp. Réciproquement.
Mas per tan lo premiers
Non es segon ni ters,
Ni 'l segon per convers
Premier ni ter per ver.
G. Riquier: Als subtils.
Mais pourtant le premier n'est second ni troisième, ni le second réciproquement premier ni troisième véritablement.
CAT. Convers. ESP. PORT. IT. Converso. (chap. Convers o converso, conversos, conversa, converses; convertit al cristianisme, convertits, convertida, convertides. Conversa tamé es conversasió.)

21. Conversio, Coversio, s. f., lat. conversio, conversion, décomposition, transmutation, transformation.
Entre las viandas, algunas so be nutritivas et de leugiera conversio.
Eluc. de las propr., fol. 73.
Entre les aliments, aucuns sont bien nutritifs et de légère décomposition.
- En matière de religion et de morale.
Adonc plaz nostra conversio a Deu.
Si 'l coversios es bona.
Trad. de Bède, fol. 42 et 51.
Alors notre conversion plaît à Dieu.
Si la conversion est bonne.
- En termes de versification.
Conversios, es cant mant verset e motas clausas o motas coblas finissho per una meteyssha dictio. Leys d'amors, fol. 123.
Conversion, c'est quand maint verset et plusieurs clauses (distiques) et plusieurs couplets finissent par même mot.
CAT. Conversió. ESP. Conversión. PORT. Conversão. IT. Conversione.
(chap. Conversió, conversions.)

22. Convertiment, Convertimen, s. m., conversion.
Lo convertimen de sant Paul. Calendrier provençal.
(chap. Lo convertimén de san Pablo; conversió. Pol pot sé Pablo o Hipólit, com lo ascumita, suposo que es de Areñs de Lledó.)
La conversion de saint Paul.
D' aquels sai ieu las obras e los convertimens.
Pierre de Corbiac: El nom de.
De ceux-là je sais les oeuvres et les conversions.
ANC. CAT. Convertiment, convertement. ESP. Convertimiento. 
IT. Convertimento. (chap. Convertimén, convertimens.)

Ascuma, Calaseit, Calasseit, Calaceite 2

23. Convertible, adj., lat. convertibilem, convertible, transmutable.
Aliment, es substancia convertibla.
Eluc. de las propr., fol. 73.
Aliment, c'est substance convertible.
Celles-là sont... digestives et convertibles.
- Qui peut être retourné, changé.
Totz nombres so entre si convertibles, quar aytan fan detz vetz quatre cum quatre vetz X. Eluc. de las propr., fol. 280.
Tous nombres sont entre soi convertibles, car autant font dix fois quatre comme quatre fois dix.
CAT. ESP. Convertible. IT. Convertibile. (chap. Convertible, convertibles.)

24. Conversiu, adj., conversif, propre à convertir.
Ferment... es de pasta levatiu,… et en sa semlansa conversiu.
Eluc. de las propr., fol. 208.
Ferment... est de pâte lévatif,… et en sa semblance conversif.

lleute; Ferment... es de pasta levatiu,… et en sa semlansa conversiu.

25. Conversacio, Conversatio, s. f., lat. conversatio, conversation, société, vie, demeure, séjour, commerce, fréquentation.
La bella conversatio de Jhesu Crist.
Nostra conversatio es el cel.
Tota lur conversatios es en Dieu.
Nostra conversatio es tota celestials.
V. et Vert, fol. 36, 27, 58 et 99.
La belle conversation de Jésus-Christ.
Notre vie est au ciel.
Toute leur société est en Dieu.
Notre conversation est toute céleste.
La luxuriosa conversacio. Trad. de la 2° Épître de S. Pierre.
La luxurieuse fréquentation.
Avia estat de bona conversatio en l' orde dels prediquadors.
Cat. dels apost. de Roma, fol. 199.
Avait été de bon commerce dans l'ordre des prédicateurs.
CAT. Conversació. ESP. Conversación. PORT. Conversação. IT. Conversazione.
(chap. Conversassió, conversassions; conversasió, conversasions; frecuentassió, frecuentassions; vida, vides; sossiedat, sossiedats.)

26. Conversament, Conversamen, s. m., fréquentation, compagnie.
Anc jorn no us plac, Jozi, conversamens.
T. D'Esquilha et de Jozi: Jozi diatz.
Jamais ne vous plût, Jozi, compagnie.
ANC. ESP. Conversamiento. IT. Conversamento. (chap. Conversamén, conversamens : compañía, ojo en les males o roínes compañíes.)

27. Conversar, v., lat. conversari, converser, demeurer, séjourner, habiter, se conduire.
Fay lo conversar el cel.
La bella conversatio de Jhesu Christ que converset en aquest mun.
Visquet en aquest mun e converset mot pauramens.
(chap. Va viure an este món y se va comportá mol pobramen.)
V. et Vert., fol. 32, 36 et 53.
Le fait séjourner au ciel.
La belle société de Jésus-Christ qui habita dans ce monde.
Vécut en ce monde et se conduisit moult pauvrement.
Fig. En cui valors ab jois e sens coversa.
E. Cairels: Abril ni mai.
En qui valeur avec joie et sens habite.
Part. prés. Eran en Dieu molt entier,
Ben viven e ben conversan.
Brev. d'amor, fol. 145.
Ils étaient en Dieu moult accomplis, bien vivant et bien conversant.
ANC. FR. En tote Normendie n'osa-il demorer,
A Paris s'en ala, ù il seult converser.
Roman de Rou, v. 3856.
Challes, ses fiuz, et l'emperériz estoient demoré en France, et conversoient adonques on roiaume d'Aquitaine.
Gestes de Louis-le-Débonnaire, Rec. des Hist. de Fr, t. VI, p. 168.
C'estoient trois jeunes Mars et trois Amours ensemble
Qui, sous l'habit mortel, conversoient ici bas.
Premières Œuvres de Desportes, fol. 316.
CAT. ESP. PORT. Conversar. IT. Conversare. (chap. Conversá, viure, passá lo tems; parlá : converso, converses, converse, conversem o conversam, converséu o conversáu, conversen; conversat, conversats, conversada, conversades; conversaré; conversaría; si yo conversara en algú del Vaud en chapurriau, seguramen que me entendríe prou be.)

La nobla leyczon.

28. Conversa, s. f., rebours, contraire.
La conversa d' ests dos.
Nat de Mons: Al bon rey.
Le contraire de ces deux.
(chap. Conversa, converses : conversassió, parlá; no signifique lo contrari.)

29. Controversia, s. f., lat. controversia, controverse, débat, discussion.
Fo entre lor gran e longa controversia. Cat. dels apost. de Roma, fol. 143.
Fut entre eux grande et longue controverse.
El dit viguier d' aitals controversias conoichera.
Tit. du XIIIe siècle. DOAT, t. CXVIII, fol. 37.
Ledit viguier de pareilles discussions connaîtra.
ANC. ESP. PORT. IT. Controversia. (chap. Controversia, controversies.)

30. Divers, adj., lat. diversus, divers, différent.
De diversa color.
B. de Ventadour: Lo gens.
De diverse couleur.
Ieu tem que fos del respondre diversa.
E. Cairels: Abril ni mai.
Je crains qu'elle fut pour le répondre différente.
ANC. FR. Vous estes un bien divers homme. Farce de Pathelin, p. 60.
CAT. Divers. ESP. PORT. IT. Diverso. (chap. Divers, diversos, diversa, diverses; diferén, diferens, diferenta, diferentes; variat, variats, variada, variades.)

31. Diversamens, adv., diversement.
Tota la solfa sai e los set mudamens
Que don Gui e Boeci feron diversamens.
Pierre de Corbiac: El nom de.
Tout le solfége je sais et les sept mutations que don Gui et Boèce firent diversement.
Las donas eissamens 
An pretz diversamens, 
Arnaud de Marueil: Razos es. 
Les dames également ont mérite diversement. 
CAT. Diversament. ESP. PORT. IT. Diversamente. (chap. Diversamen o divérsamen.)

32. Diversar, v., lat. diversitare, différencier, varier.
Es me mortz, qu' ieu ben am non amatz,
Per que mos chans diversa.
G. Riquier: Amors m' auci.
C'est (pour) moi la mort, vu que j'aime bien non aimé, c'est pourquoi mon chant varie.
IT. Diversare.

33. Divorsi, s. m., lat. divorcium, divorce.
Si, per adulteri, es fayt divorsi. Fors de Béarn, p. 1089.
(chap. Si, per adulteri, es fet divorsi o divorsio.)
Si, pour adultère, est fait divorce.
CAT. Divorci. ESP. PORT. Divorcio. IT. Divorzio. (chap. Divorsi, divorsis; divorsio, divorsios; la película de Paco Martínez Soria, lo divorsio no!)

34. Diversitat, s. f., lat. diversitatem, diversité.
Per la diversitat dels pechanz. Trad. de Bède, fol. 48.
(chap. Per la diversidat dels pecadós.)
Par la diversité des péchants (pécheurs).
Ab diversitat de colors. La Crusca provensale, p. 100.
Avec diversité de couleurs.
CAT. Diversitat. ESP. Diversidad. PORT. Diversidade. IT. Diversità, diversitate, diversitade. (chap. Diversidat, diversidats.)

35. Diversifiar, Diversificar, v., diversifier, diviser, partager.
Qui s' en diversifia 
E muda sa oratio,
Mais en pren de devocio.
En IIII (4) oras del dia,
Rodan, si diversifia. 
Brev. d'amor, fol. 99 et 31.
Qui s'en diversifie et en change son oraison, en prend plus de dévotion.
En quatre heures du jour, en tournant, se partage.
Una meteyssha dictios se diversifica per creysshemen o per mermamen. 
(chap. Una mateixa (dicsió) paraula se diversifique per creiximén o per mermamén - merma.)
Leys d'amors, fol. 68.
Un même mot se diversifie par accroissement ou par diminution.
CAT. ESP. PORT. Diversificar. IT. Diversificare. (chap. Diversificá, diversificás : yo me diversifico, diversifiques, diversifique, diversifiquem o diversificam, diversifiquéu o diversificáu, diversifiquen; diversificat, diversificats, diversificada, diversificades; diversificaré; diversificaría; si yo diversificara les meues inversions.)

36. Diversificament, Diversificamen, s. m., diversité, variété, différence.
Aytals dictios prendo diversificamen per mutatio.
Aquest diversificamens de motz se fay per motas dictios. Leys d'amors, fol. 68.
Pareilles expressions prennent diversité par changement.
Cette différence de mots se fait par de nombreuses expressions.
(chap. Diversificamén, diversificamens; variedat, variedats; diferensia, diferensies; diversidat, diversidats.)

37. Divertiu, adj., divertif, modificatif, propre à détourner, à modifier.
Divertiva, en autra maniera dicha electiva. Leys d'amors, fol. 101.
Divertive, en autre manière dite élective.

38. Deversar, v., déverser, verser.
Fetz deversar. Guillaume de Tudela. 
Fit déverser.

39. Envers, Evers, adj., lat. inversus, renversé, culbuté.
Aqui veirem derrocar mainz vassals
E mainz jazer envers sotz los cavals.
Aicartz del Fossat: Entre dos reis.
Là nous verrons abattre maints vassaux et maints gésir renversés sous les chevaux.
Tant sayll enant e a travers
Qu' el donzellz es casutz envers.
V. de S. Honorat.
Tant saute en avant et à travers que le damoiseau est tombé renversé.
Fig. Pretz es mortz e cazutz et envers.
P. Raimond de Toulouse: Era pus.
Mérite est mort et tombé et renversé.
- Opposé, contraire.
Ieu la truep pus enversa. 
G. Riquier: Amors m' auci.
Je la trouve plus opposée.
Tu, qu' es evers vas lui, com o faras? Roman de Gerard de Rossillon, fol. 77.
Toi, qui es opposé à lui, comment le feras-tu?
- Injuste, faux.
Dels fis fai fols, oe dels dretz, envers. 
Serveri de Girone: Qui bon frug.
Des fidèles il fait faux, et des justes, injustes.
Ves Blanchaflor,
Floris ac cor galiador
E 'nvers.
Folquet de Romans: Domna ieu.
Envers Blanchefleur, Floris eut coeur trompeur et faux.
- Maladroit, embarrassé.
Ab lui foro VIII C (800) donzel apers;
De lor armas portar no son evers.
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 8.
Avec lui furent huit cents damoiseaux développés; de porter leurs armes ils ne sont point embarrassés.
- Allongé, étendu.
Li chival desotz els son tan evers,
Coro e brocho plus que nuls sers.
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 8.
Les chevaux dessous eux sont si allongés, ils courent et éperonnent plus que nul cerf.
ANC. FR. Chaent asdenz, chaent envers. Roman de Rou, v. 6905.
A la terre l'abat enviers. Roman del conte de Poitiers, v. 708.
- Subst. Envers, rebours, opposé.
Tenia 'l drech envers. 
Giraud de Borneil: Er auziretz.
Je tenais l'endroit (pour) envers.
Lo dreyt torna daus l' envers.
B. Martin: A senhor.
Il tourne le droit devers l'envers.
Loc. Aissi com hom tra l' estam
A envers qu' era a dreich.
Garins d'Apchier: Aissi com. Var.
Ainsi comme on tire à l'envers la trame qui était à l'endroit.
ANC. FR. Souvent se torna en costé...
Et à endroit et à envers.
Nouv. rec. de fabl. et cont. anc., t. I, p. 210.
Adverbial. Aquest engres, envers estraitz.
Pierre d'Auvergne: Belh m' es.
Ces fâcheux, formés à l'envers.
Voyez Regir.
CAT. Invers. ESP. PORT. IT. Inverso. (chap. Invers, inversos, inversa, inverses; lo contrari, per ejemple, de la dreta, la esquerra o zurda.)

40. Enversar, Eversar, v., renverser, tourner, retourner.
El ventre de la femna, lai on l' efas sy noiris,... a son remudar si eversa la maire. Liv. de Sydrac, fol. 65.
Au ventre de la femme, là où l'enfant se nourrit... à son remuer se renverse la matrice.
Fig. Mon vers an, qu' aissi l' enversi,
Que no 'l tengon bosc ni tertre.
Rambaud d'Orange: Ar s' espan.
Que mon vers aille, vu que je le retourne ainsi, de sorte que ne le retiennent bois ni tertres.
Part. pas.
Li Frances trabucan dos e dos enversatz. Guillaume de Tudela.
Les Français tombent deux à deux renversés.
Lo caval tombet mortz e 'l comte eversat.
Lo glotz a Floripar desotz si eversada.
Roman de Fierabras, v. 1364 et 2782.
Le cheval tomba mort et le comte renversé.
Le glouton a Floripar dessous soi renversée.
ANC. FR. Engleiz firent mult enverser.
Maint hoem unt cel jor enversé.
Roman de Rou, v. 13750 et 13609.
Tout estendu l'abat souvin et anversé.
Roman de Renaud de Montauban.
Des chevaux les vont enversant. Roman de Mahomet, v. 1779.

41. Pervertir, v., lat. pervertere, pervertir, gâter, corrompre.
Fig. Sabon pervertir lo dreg. V. et Vert., fol. 15.
(chap. Saben pervertí lo dret.)
Ils savent pervertir le droit.
Part. pas. D' on sembla miels pervertitz
Aquest mon que covertitz.
G. Riquier: Quar dreytz.
D'où semble mieux perverti ce monde que converti.
CAT. ESP. Pervertir. PORT. Perverter. IT. Pervertire. (chap. Pervertí, pervertís : yo me pervertixco o pervertixgo, pervertixes, pervertix, pervertim, pervertiu, pervertixen; pervertit, pervertits, pervertida, pervertides; pervertiré; pervertiría; si yo me pervertira o pervertiguera.)

42. Pervers, adj., lat. perversus, pervers, méchant.
Hom pervers cela sa sientia (: scientia). Trad. de Bède, fol. 43.
Homme pervers cache sa science.
Subst. Li prec que s gart dels pervers.
Raimond de la Tour: Ar es ben.
Je la prie qu'elle se garde des pervers.
CAT. Pervers. ESP. PORT. IT. Perverso. (chap. Pervers o perverso, perversos, perversa, perverses.)

Ignacio Sorolla Vidal, Natxo Sorolla Vidal, Penarroija de Tastavins

43. Perversament, adv., perversement.
Far perversament. Doctrine des Vaudois.
Agir perversement.
Non fa perversament.
Trad. de l'Ép. de S. Paul aux Corinthiens.
Elle n'agit pas perversement.
CAT. Perversament. ESP. PORT. IT. Perversamente. (chap. Perversamen o pervérsamen.)

44. Perversitat, Perversedat, s, f., lat. perversitatem, perversité.
Per lor perversitat.
Perversedatz de mal creis. 
Trad. de Bède, fol. 79 et 81.
Par leur perversité.
Perversité de mal accroît.
CAT. Perversitat. ESP. Perversidad. PORT. Perversidade. IT. Perversità, perversitate, perversitade. (chap. Perversidat, perversidats.)

45. Revertir, v., lat. revertere, retourner, revenir.
Pus en joy vuelh revertir
Ben deu, si puesc, al miels anar.
Le Comte de Poitiers: Mout jauzens.
Puisqu'en joie je veux retourner, je dois bien, si je puis, au mieux aller.
Tota creatura
Revertis a sa natura.
(chap. Tota criatura revertix (torne) a sa naturalesa.)
Marcabrus: L' autr' ier.
Toute créature retourne à sa nature.
Part. pas. A mon joy sui revertitz.
G. Rudel: Belhs m' es.
A ma joie je suis retourné.
ANC. FR. A tel seignor fet mal servir
Qu'à noient le fet revertir.
Ou chastel en sont reverti.
Roman du Renart, t. III, p. 293 et 263.
IT. Rivertere. (chap. Revertí. ESP. Revertir.)

46. Revert, s. m., retour.
No volh de Roma l' emperi,
Ni qu' om m' en fass' apostoli,
Qu' en lieis non aia revert
Per cui m' art lo cors e m rima.
A. Daniel: Ab guay so.
Je ne veux pas de Rome l'empire, ni qu'on m'en fasse pape, de sorte que je n'aie pas de retour vers celle pour qui me brûle le coeur et me grille.

47. Revers, adj., inverse.
O son reversas. Leys d'amors, fol. 26.
Ou elles sont inverses.
- Subst. Revers, rebours, envers.
Adv. comp. Fatz a revers. 
Le Moine de Montaudon: Gasc.
Fait à l'envers.
CAT. Revers. ESP. PORT. Reverso. IT. Riverso. (chap. Revers, reversos, reversa, reverses; invers, inversos, inversa, inverses.)

48. Reversos, s. m., rebours, opposé.
Adv. comp. Veiaire m' es qu' a reversos
M' en torn.
G. Rudel: Quan lo.
Il me semble qu'à rebours (à reculons) je m'en retourne.

49. Reversio, s. f., lat. reversio, inversion, rebours, retour involontaire.
Si obezeys a reversio. Trad. d'Albucasis, fol. 69.
S'il obéit au rebours.
ESP. Reversión. PORT. Reversão. (chap. Reversió, reversions : retorn, retornos involuntaris.)

50. Reversari, s. m., reversaire, figure de mots.
Ypallage se fay cant hom enten las paraulas per contrari, et aquesta apelam nos ysshamen reversari.
Dictatz apelatz reversaris.
Leys d'amors, fol. 126 et 118.
Hypallage se fait quand on entend les paroles par contraire, et celle-ci nous appelons également reversaire.
Mots appelés reversaires.

51. Reversal, adj., qui vient en revers, poussé en revers.
Sill que solion dire
Las pistolas ni 'ls missals,
Trairan peiras reversals.
P. Cardinal: L' afar del comte.
Ceux qui soulaient dire les épîtres et les missels, tireront des pierres poussées en revers.
PORT. Reversal.

52. Reversar, v., renverser, bouleverser.
Part. pas. Salomo, cant ac tot lo mon reversat. V. et Vert., fol. 65.
Salomon, quand il eut tout le monde bouleversé.
Quecx a son bratz reversat
Que s' apareillon de ferir.
Roman de Jaufre, fol. 62.
Chacun a son bras renversé, vu qu'ils s'apprêtent à frapper.
Fig. Lur sens es tot reversatz e corromputz. V. et Vert., fol. 31.
Leur sens est tout renversé et corrompu.
ANC. ESP. Reversar. ESP. MOD. Revezar. IT. Riversare.

53. Sobrevers, s. m., bouleversement, débordement.
E 'l sobrevers non pren nulh mermamen.
P. Cardinal: Totz lo mons.
Et le débordement ne prend nulle diminution.
54. Sobreversar, v., surabonder, déborder, déverser, renverser.
Aras vey qu' el vay sobreversan.
B. Carbonel: Aissi cum cel.
Maintenant je vois qu'il va débordant.
Tal fon
Que sobrevertz cum aigua de toron.
P. Cardinal: Totz temps azir.
Telle fontaine qui déborde comme eau de touron.
Part. pas. N' es sobreversatz.
P. Cardinal: Totz lo mons.
Il en est débordé.

55. Sobreversament, s. m., surabondance, débordement.
L' ayga ven del valat per lo sobreversament o per la rompedura del valat.
Trad. du Tr. de l'Arpentage, part. I, c. 35.
L'eau vient du fossé par la surabondance ou par la rupture du fossé.

56. Travers, Transvers, adj., traversier, de traverse, détourné, transversal.
Si vau dreg o tenc via traversa.
(chap. Si vach (al) dret o ting vía transversa (camí transvers) : transversal : dressera.)
G. Riquier: No m sai d' amor. 
Si je vais droit ou je tiens voie détournée.
Tenrai via traversa.
G. Riquier: Amors m' auci.
Je tiendrai voie détournée.
Sia fayta seccio transversa. Trad. d'Albucasis, fol. 31.
Soit faite coupure transversale.
- Moral. Contraire, opposé.
Outracuidatz, travers, bavecx. 
Deudes de Prades, Auz. cass.
Présomptueux, contraires, bavards.
On mais am mi dons, pus m' es traversa. 
G. Riquier: No m sai d' amor.
Où plus j'aime ma dame, plus elle m'est contraire.
Fals clergues e fals convers
M' estan ins el cor travers.
Guillaume de Tor de Marseille: Ar es ben.
Faux clercs et faux convers me sont dans le coeur contraires.
Substantiv. Del lonc o del travers. Trad. du Tr. de l'Arpentage, part. I, c. 25.
Du long ou du travers.
Adv. comp.
Li un queron a travers, li autre adenant.
V. de S. Honorat.
Les uns cherchent à travers, les autres en avant.
A travers lo n' a tot trencat. Roman de Jaufre, fol. 29.
En travers il l'en a tout tranché.
Hom no la pot vezer ni de lonc ni de travers. Liv. de Sydrac, fol. 103.
On ne la peut voir ni de long ni de travers.
La tersa es de travers: so es de qual guisa li fraire e li cozin e li autre parent succedon l' us al autre. Trad. du Code de Justinien, fol. 72.
La troisième est indirectement: c'est de quelle façon les frères et les cousins et les autres parents succèdent l'un à l'autre.
Feric ne Rollan en travers per lo naz. Roman de Fierabras, v. 680.
En frappa Roland en travers sur le nez.
Menar de tort en travers.
Pierre d'Auvergne: Belh m' es qu' ieu.
Mener de tort en travers.
CAT. Traves. ESP. Travesio, transverso. PORT. Traveso, transverso. IT. Traverso. 
(chap. Transvers, transversos, transversa, transverses; de través.)

57. Traversa, s. f., traverse.
Que m menet per traversa.
E. Cairels: Abril ni mai.
Qui me mena par traverse.
- Contrarieté, opposition.
E m dona grat dels pros senes traversa.
G. Riquier: No m fai d' amor.
Et me donne accueil des preux sans traverse.
CAT. Travessa. ESP. Travesía. PORT. Travessa. IT. Traversa. (chap. Travessía, travessíes.)

58. Traversier, adj., traversier, de traverse, oblique.
E 'ls camis traversiers.
Izarn: Diguas me tu.
Et les chemins de traverse.
Tal colp ferir e drech e traversier. Roman de Gerard de Rossillon, fol. 80.
Tel coup frapper et direct et oblique.
- Posé de travers, allant en travers.
Escut al colh cavalg' ieu ab tempier,
E port sallat capairon traversier.
Bertrand de Born: Ieu m' escondisc.
L'écu au cou que je chevauche par le mauvais temps, et porte en salade chaperon traversier.
- Fig. Contrariant.
No respon mot d' orgulh ni traversier. 
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 41.
Ne répond mot d'orgueil ni contrariant.
Subst. La corona,...
Per lo sercle que torna deviro,
Se deu bona fama signifiar,
Pels traversiers, valor ab sa companha.
Mathieu de Quercy: Tant sui.
La couronne,... par le cercle qui tourne à l'entour, elle doit signifier bonne réputation, par les traversiers, valeur avec sa compagnie.
CAT. Travesser. ESP. Traversero. (chap. Travessé, travessés : classe de barrons. Camí de través, travessé o transversé.)

59. Traversar, v., traverser, mettre en travers, transpercer.
Can nos vim denan nos traversar
Tan cavalier.
Rambaud de Vaqueiras: Honrat marques.
Quand nous vîmes devant nous traverser tant de cavaliers.
Mas qu' en una
Carreta us en traverses, e no us cal espero.
T. de R. Gaucelm et de J. Miralhas: Joan.
Pourvu que sur une charrette vous vous mettiez en travers, et il ne vous faut pas d'éperon.
Part. prés. fig. Lenga forcat, traversan.
B. Martin: A senhors.
Fourchés de langue, traversants.
Volpils lengua traversana.
Marcabrus: Al mes.
Lâche langue transperçante.
CAT. Travessar. ESP. Travesar (Atravesar). IT. Traversare. (chap. Travessá; atravessá.)

60. Atraversar, v., traverser, balancer, secouer.
Vauc cum folla res pensaus,
Las mas e 'l cap atraversans
De sai en lai tot en aissi.
R. Vidal de Bezaudun: Belh m' es.
Je vais comme folle chose réfléchissant, les mains et le chef secouant de çà en là tout par ainsi.
CAT. Atravessar. ESP. Attravesar (Atravesar). PORT. Atravessar. IT. Attraversare. (chap. Atravessá : atravesso, atravesses, atravesse, atravessem o atravessam, atravesséu o atravessáu, atravessen; atravessat, atravessats, atravessada, atravessades; atravessaré; atravessaría; si yo atravessara lo Pantano de Pena caminán per damún del aigua.)

Pantano, embalse, Pena, Beceite, frontera, Valderrobres

61. Entraversadamens, adv., transversalement.
Levero 'l en crotz entraversadamens.
Pierre de Corbiac: El nom de.
Le levèrent en croix transversalement.
Le verbe entraversar se trouve encore dans la langue catalane.
(chap. Lo van pujá a la creu transversalmen.)
(N. E. El catalán siempre fue uno más de los dialectos de la lengua occitana, aunque Raynouard la contemple como lengua cuando escribe este Lexique Roman. De las lenguas valenciana y mallorquina o balear no escribió nada en estos volúmenes. Usó palabras de estas lenguas y puso CAT. Usó autores valencianos como Ausiàs March.)

dialèctes occitans, catalan comprés