Mostrando entradas con la etiqueta rege. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta rege. Mostrar todas las entradas

domingo, 19 de abril de 2026

Ref, Refrim, Refut

Ref, s. f., ref, sorte de maladie des oiseaux de proie.
Apres febres solon aver
Auzels grans mals per noncaler;
Ref e tesga son li pejor, (N. E. Tesga : Ver rasca.)
Quar per ref suefron tal dolor
Al cap qu' el cap e 'ls oills lur n' enflon.
Deudes de Prades, Auz. cass.
Après fièvres ont coutume d'avoir les oiseaux grands maux par nonchaloir; ref et teigne sont les pires, car par ref ils souffrent telle douleur à la tête que la tête et les yeux leur en enflent.
(chap. Ref, una enfermedat dels muixons de cassa o rapiña. Podríe sé la sarna. La tiña se díe rasca, potsé perque done picassó y te vols rascá seguit.)

Rasca, tiña, teigne

Refrim, s. m., refrain, ramage.
Aug d' auzelhs chans e refrims.
(chap. Escolto dels muixons cans y refrecs : refregadissa, refregadisses.)
Guillaume de Cabestaing: Ar vei qu' em.
J'entends d'oiseaux chants et ramages.
Per bruoill au lo chant e 'l refrim.
A. Daniel: Chanson d' un.
Par bois j'entends le chant et le refrain.
- Bruissement, agitation, frémissement.
Belh m'es quan d'armas aug refrim.
Guillaume de Montagnagout: Belh m' es.
Il m'est beau quand d'armes j'entends le bruissement.
E m plai refrims dels penos.
Pierre de Bergerac: Bel m' es cant.
Et me plaît le frémissement des étendards.

2. Refrinhar, v., retentir, résonner, bruire, frémir.
L' aura es dousana
E refrinh lo chan pels plais.
B. Martin: Amar deg.
L'aure est douce et le chant retentit dans les bois.
Dous chans...
Que fai l' auzelet menut,
Don refrinhon li batut. 
Pierre d'Auvergne: Bel m' es.
Doux chant... que fait l'oiselet menu, dont résonnent les sentiers.
(chap. Refreg o refrec, refregs o refrecs, 1 refrega, 2 refregues; refregadissa, refregadisses; v. refregá, refregás: yo me refrego, refregues, refregue, refreguem o refregam, refreguéu o refregáu, refreguen; refregat, refregats, refregada, refregades; yo refregaré; yo refregaría; si yo refregara. Latín re + fricare. ESP. Refriega.)

Refut, Refui, s. m., du lat. refutare, refus, répudiation, dédain.
Loc. O si per altra m' avez en refui.
H. Catola: No m puc.
Ou si pour autre vous m'avez en refus.
Ges nostres Frances no 'ls an mes en refutz.
Roman de Fierabras, v. 508.
Point nos Français ne les ont mis en dédain.
Ans que torn en oblida,
Lo crims a tan corregut
Qu' ilh es tornada en refut.
Hugues de Saint-Cyr: Longamen.
Avant qu'il tourne en oubli, le crime a tant couru qu'elle est tournée en dédain. 
CAT. Refus. IT. Rifiuto. (chap. dels verbos refutá o rehusá, refús, repudiassió, desdén, no voldre algo o an algú, repudiá, desdeñá.)

2. Refuda, s. f., refus, dédain.
Longa amors, es refuda.
T. de Blacas et de Rambaud: En Raymbautz.
Long amour, c'est refus.
Loc. No m getas en refuda.
R. Bistors: A vos meillz.
Ne me jetez pas en refus.

3. Refuzamen, s. m., refus.
Lo denan dig refuzamens
Non es als mas sostrazemens.
Brev. d'amor, fol. 13.
Le devantdit refus n'est autre que soustraction.
IT. Rifiutamento. (chap. Refutamén, repudiamén.)

4. Refusar, Refudar, Refuydar, v., refuser, dédaigner.
L' uns me pren, l' autre me refusa.
P. Bremon Ricas Novas: Tut van.
L'un me prend, l'autre me refuse.
Per la gran malautia lo refuydavan tug.
(chap. Per la gran enfermedat lo repudiaben tots.)
V. de S. Honorat.
A cause de la grande maladie ils le refusaient tous.
Loc. prov. Larguesa refuda 
E pren escarsetat.
Guillaume de la Tour: Un sirventes.
Générosité refuse et avarice prend.
Part. pas. Vielh vestir refuydatz. 
T. de Gui et de Falco: Falco.
Vieux vêtement dédaigné.
CAT. Refusar. ESP. Refusar, rehusar. PORT. Refuzar. IT. Rifiutare.




(chap. Rehusá, refutá, repudiá, desdeñá. Yo rehuso, rehuses, rehuse, rehusem o rehusam, rehuséu o rehusáu, rehusen; rehusat, rehusats, rehusada, rehusades; yo rehusaré; yo rehusaría; si yo rehusara. Yo refuto, refutes, refute, refutem o refutam, refutéu o refutáu, refuten; refutat, refutats, refutada, refutades; yo refutaré; yo refutaría; si yo refutara. Yo repudio, repudies, repudie, repudiem o repudiam, repudiéu o repudiáu, repudien; repudiat, repudiats, repudiada, repudiades; yo repudiaré; yo repudiaría; si yo repudiara.)

Rege, Reze, adj., lat. rigidus, roide, rigide, rude.
A mors fort e rege, et aysi s' en venja.
Naturas d'alcunas bestias.
Il a morsure forte et rude, et s'en venge ainsi.
Leo... son col est mot rege e quaysh no plicable.
(chap. León... son coll es mol rígid y casi no plegable.)
Eluc. de las propr., fol. 253.
Lion... son cou est moult roide et quasi non pliable.
Fig. Regea dureza, es reneiamens de blasme. Trad. de Bède, fol. 2.
Rigide dureté, c'est reniement de blâme.
Loc. A una coinassa presa,
E dona sus a brassa reza
Tant, tro que l' a tot peceiat.
Roman de Jaufre, fol. 48.
Il a pris une cognée, et il donne dessus à brassée roide tant, jusqu'à ce qu'il l'a tout brisé.
Adv. Den s plus rege espaventar. Brev. d'amor, fol. 93.
Doit s'épouvanter plus roidement.
Venc la 1 vays l' autre tant rege e tant fort. Philomena.
Là vint l'un vers l'autre si rudement et si fortement.
(chap. Rígid o rígit, rigids o rigidts, rígida, rígides. Ressio, ressios, ressia, ressies.)

2. Regessament, Regezamen, Regeamen, adv., rudement, rigidement.
Aytantost venc la 1 vays l' autre tan regessament ... que las lansas elhs escutz trauquero. Philomena. 
Aussitôt là vint l'un vers l'autre si rudement... que les lances les écus trouèrent.
Tiran fort e regezamen. Brev. d'amor, fol. 93.
Tirant fort et rudement.
Vos regeamen la movetz. Liv. de Sydrac, fol. 46.
Vous rudement la mouvez.
ANC. CAT. Regeament. (chap. Ressiamen, rígidamen, fortmen, rudamen.)

3. Rede, adj., roide.
Lo vai ferir aut sobr' el bras
Tan cum pogratz lansar un rede chas.
Asta reida de fraisser.
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 69 et 11.
Le va frapper haut sur le bras autant comme vous pourriez lancer un roide chat.
Lance roide de frêne.

4. Reidament, adv., rudement.
El ricx parla reidament. Trad. de Bède, fol. 34.
(chap. Lo ric parle rudamen, en rudesa.)
Le riche parle rudement.
5. Rot, adj., roide.
A 'l col tan rot que no 'l pot plegar.
Naturas d'alcunas bestias.
Il a le cou si roide qu'il ne le peut plier.
ANC. FR. Il n'i bouta mie de roit,
Mès de son doi moult doucement
I fiert troi foiz en un tenant.
Nouv. rec. de fabl. et cont. ant., t. 1, p. 211.
Coment je sais del roit espieu férir.
Roman de Garin le Loherain, t. 1, p. 183.

6. Regeeza, s. f., roideur, rigidité, rigueur.
Regeeza cove a aver en recost, e pietat en apert. Trad. de Bède, fol. 8.
Rigidité il convient d'avoir en secret, et piété ouvertement.
CAT. Rigidesa. (ESP. Rigidez.) PORT. Rijeza. IT. Rigidezza. (chap. Rigidesa, rigideses; rigor, rigors.)

7. Aredar, v., roidir, empeser.
En luoc d' ausberc fai camis' aredar.
Sordel: Lo reproviers. 
En place de haubert il fait chemise empeser.

8. Enregezir, v., roidir.
Part. pas. Tot son cors enregezitz. V. de S. Alexis.
Tout son corps roidi.

9. Rigoros, adj., lat. rigorosus, rigoureux, rigide, roide.
Fara rigorosa justicia. Arbre de Batalhas, fol. 113.
(chap. Fará rigurosa justissia.)
Fera rigoureuse justice.
Es apelada rigoroza quar mays aspramen fier per la propinquitat que han las dictios. Leys d'amors, fol. 110.
Elle est appelée rigoureuse parce que plus rudement elle frappe par la proximité qu'ont les termes.
CAT. Riguros. ESP. Rigoroso, riguroso. PORT. IT. Rigoroso.
(chap. Rigurós, rigurosos, rigurosa, riguroses.)

10. Riguor, s. f., lat. rigor, rigueur, rigidité.
Am riguor et al mielhs que poc. Cat. dels apost. de Roma, fol. 103.
(chap. En rigor y lo milló que va pugué.)
Avec rigueur et au mieux qu'il put.
CAT. ESP. PORT. Rigor. IT. Rigore. (chap. Rigor o rigó, rigors o rigós.)

jueves, 11 de agosto de 2022

Carta-puebla Cardona, 986, nostro Leudovico rege obediente

A vore si podeu lligí an esta carta de poblassió de Cardona del añ 986, quí es lo rey dels catalans (pista: ere tocayo del assessino de catalans y catalanes Companys). 

Carta-puebla Cardona, 986, nostro Leudovico rege obediente

Borrellus gratiâ Dei comes et marchio = Borrell (II), conde y marqués.
(comte, de comite, y no compte de cómputo, encara que se trobe de les dos maneres) de Barchinona y marqués (Marca Hispánica).   

Mes aball podeu lligí "secundum canonem et leges Gotorum", que no me fa falta traduí.

Lo tros final són los noms catalanissims.

//

XXX. (Apéndice 30 del viaje literario, tomo 8)

Charta populationis Cardonae anno DCCCCLXXXVI. (986) (V. pág. 148) 

(Carta-puebla de Cardona)

Ex autogr. in arch. cur. civil. Cardonae (1). 

(1) Quae cursivo caractere edita reperies, Lector, in autographo scias ob vetustatatem (vetustatem) detrito legi minime potuisse, et ex exemplari ibidem asservato suppleta, quod sec. XIII. exaratum est. 

Regnante in perpetuum Dño nostro Ihu Xpo, sexta etate mundi, in sexto miliario seculi, era millesima vigesima quarta, anno trabea incarnationis Dñi nostri Ihu Xpi D.C.C.C.C.LXXX.VI., resurrectionis dominicae nobis celebranda est II. nonas Aprilis, luna XX, Deo auxiliante, et sacro divino eloquio nobis confortante, et sub iussione magno imperio nostro Leudovico rege obediente, filio Leutarii regi, anno I eo regnante, et misericordia Dñi postulante: Ego Borrellus gratiâ Dei comes et marchio facio preceptum et securitatem adque liberacionem in castro vocitato Cardona, vel suis agacenciis, et ad omnes abitatores eius, seu et posteritatis et proienies eorum, de omne rerum facultatis eorum, quidquid ad usum ominum pertinet, seu aulodes illorum, ut de ab hodierno die, et tempora, supra memorata iure quieto ordine teneant, et possideant, et hic securiter et in perpetuum feliciter sine aliqua dubitacione vel inquietacione de nullo omine (homine). Quia quando in primis construxit avius meus Wifredus comis et marchio bone memorie, et edificavit istum castrum Cardona, cum suis terminibus, precepit in suo precepto et suo verbo... memorialem, ut omnes gentes, omnes abitatores, qui ibidem stare veniebant, aut cum illorum bona ad hec currebant, et hic vivere volebant, iure quieto tenuissent et possedissent perpetualiter. Et si aliquis malignus omo, aut superbiâ inflatus, aut scandalum cumulatus, aliquid tulisset vel diripuisset de sua facultate de illos abitatores omines, ille qui perdidisset, in duplum prendidisset de suam facultatem de illum malignum ominem, qui hoc malum fecisset; et si unum asinum perdidisset, ille qui perdidit, duos meliores prendidisset: et de aliis modis in omnibus rebus sic in duplum precepit custodiri vel defendere; et si unam alapam quamvis unus ex ipsis de abitatores eius percussus fuisset de ullum malignum ominem, duas peiores reddidisset sine dubitatione, et postea nullam calumniam pertimesceret in nullum iudicium. Similiter et de aliis plagis vel vulneribus, adque iniuriis, teneri et custodiri iussit in duplum. Et sic perdonavit ad omnes abitatores istius loci supra nominato illam quartam partem de illo toloneo, ut inter eos divisissent, sicut et faciunt ab hodierno die; et nullum censum non fecissent, nec abuissent, nec dedissent, nisi debitum sancte Dei ecclesie, quod est veram primiciam, et veram decimam, et fidelem offercionem, et sanctum sacrificium. Et si servus aut ancilla venisset inter eos, aut aliquis omo cum alienam uxorem aut sponsa (1: Conditores ac domini oppidorum, ad illa homines atrahere solebant impunitate criminum, praecipue cohabitationis cum aliena muliere. Sic Alfonsus VII. Castellae rex in foro Aureliae (de Oreja) edixit: Si quis cum qualibet muliere non iuncta, exceptâ coniugatâ, vel sanguinis sui proximâ, vel per violentiam raptâ, fugerit ad Aureliam, ut ibi unus ex populatoribus fuerit, sit securus: et qui dominus Aureliae fuerit, illum recipere non timeat. Has nempe mulieres Hispani barraganas vocabant. (V. Ensayo histórico de Martínez Marina.) aut latro inieniosus (ingeniosus más adelante), aut aliquis falsator vel criminosus, securus stesisset inter omnes alios abitatores sine aliqua dubitatione. Nam de aliis modis vel culpis in omnibus precepit legem et directam iustitiam inter eos cum iudices custodire ad eum in cuius potestatem eos commendavit vel concessit patrono. Et similiter p... precepti, frater meus Miro comes bone memorie digitis suis litteris roboravit, et signum suum in suo nomine subter stillo confirmavit sicut audivit roborata et confirmata ab avo nostro iam supra nominato Wifredo, cui Dñus ei centuplum retribuat, amen. Et ego Borrellus commes et marchio, et filios meos Reimundo, et Ermengode comites, simul in unum, cum omni regimine parentorum nostrorum, seu omnium fidelium nostrorum, omnes unanimes et uno corde et bona concordia in melius statuimus, et in melius confirmamus, et sic precipimus custodiri, ut et ab hodierno die et tempora omnis omo, qui ibidem vivere vellet, vel abitare desiderat in hoc loco destinatum, vel in suis terminibus quod abuit ab inicio, et quod hodie abet, et quod abere debet, et quod cum Dei adiutorio abitatores eius adquirere potuerint in omnibus locis, sive in christianis, sive in paganis, sive in eremo, quam in cultum, vel in desertis locis, iure quieto teneant et possideant, sicut iam supra diximus, sine al¡qua inquietacione, vel funccione, vel redivicione, et sine aliqua dubitacione de nullum ominem sinceriter et securiter in perpetuum. Precepimus, et ordinamus, et statuimus in melius, ut si quis malignus omo aut superbiâ inflatus, aut scandalum cumulatus, ad aliquem ominem, qui hic venire vellet, vel vivere in loco isto, postquam directos gressos abuerit iter profectus ad veniendum, aliquid malignus omo insurgerit contra eum sine sua neglegenciâ  et tullerit ei de suam facultatem, ille qui perdidit, sepcies tantum apreendat de suam facultatem de illum malignum ominem, qui hoc malum fecit, et omnes abitatores loci istius adiuvent eum. Et si unum asinum perdet, septem asinos meliores apreendere faciat, et postea nullam calumniam pertimescat in nullum iudicium. Similiter et de aliis modis in alapis, in plagis, vel vulneribus vel aliis iniuriis, vel de omnibus rebus in sepcies tantum precepimus custodiri vel defendere, et postea in nullum iudicium nullam calumniam pertimescat. Et sic perdonamus ad omnes abitatores loci istius, et ad illos qui venturi sunt et erunt, illam quartam partem de illo toloneo, sicut fuit ab inicio, et est hodie in presente, sic fiat perpetualiter, exceptus ipsos denarios, et ipsas ceras, et ipsa decima de illo toloneo, donare facimus ad domum Sancti Vincentii, sicut fecerunt parentes nostri ex toto, et in hebdomada duas somatas salis, et necessaria ligna; et vos nullam redibicionem vel funcionem sive censum alicui faciatis, nisi sancte ecclesie, idest, vera primicia, et veram decimam, et fidelem sacrificium, et dilectam offercionem a Deo, et ad ecclesias proprias; et faciatis ipsa oppera ad ipso castro, id est, turres, et muros, et superpositos, et valles in profundum ad fodiendum, in ipsa septimana diem unum, propter vestras animas ad salvandum, sive pro paganis, quam pro malis Xpianis. Et si vobis maior necessitas fuerit, omnes vos imperabitis per vestram bonam voluntatem, sicut videritis quomodo opus est vobis, ut vos defendatis contra inimicis vestris. Et si vos per vestram bonam voluntatem aliquem bonum servicium feceritis ad seniorem vestrum, aut ad amicum vestrum, et visitaveritis eum cum aliquid de vestra bona, aut receperitis eos in vestras domos, sicut fuit semper bona consuetudo ab inicio a bonis ominibus ad faciendum, et est, erit semper in antea, aut aliquod servicium per vestra bona voluntate feceritis, aut in suorum necessitatibus aliquid adiuvaveritis; hoc non computetur nullus omo per nullum censum, nec per nullum malum exemplum, nec per nullum malum vicium. Quod si tamen aliquis malignus omo, aut senior malignus, aut amicus malignus, hoc per censum computare voluerit, aut malum censum per aliquem malum inienium adcrescere voluerit, ut in exemplo malo sit, nullatenus possit hoc facere, sed aspiciat occulis suis in ista scripta, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat, et evacuet ei mala presumpcio sua, ut non sit alienus de regno Dei. Et si tantum Deum timens non fuerit, et in sua malicia voluerit permanere, et ista mala de corde suo evacuare noluerit, alienus sit de regno Dei, et pro temporali dapno non moratur componere in sepcies tantum quantum per malum censum, aut malum vicium computaverit, et postea non hoc possit vindicare quod malum voluit facere vel adcrescere. Et si aliquis fur aut latro ingeniosus, aut criminosus falsator, aut aliquis malignus adulter cum aliena uxore aud (aut) sponsa venerit inter vos, isti malefici secundum legem iudicabuntur; quia non est bonum malignis abitare cum bonis. Et stabitis in dilectione Dei in legem directam et iustitiam rectam in quantum possitis secundum canonem et leges Gotorum. Et abeatis inter eos omni tempore negotium rectum, et mercatum perfectum, et moneta una et mera sine mutacione, et sine aliqua falsitate; ut qualis fuerit prima, talis sit omni tempore, ut semper abeat firmitatem. Et de istis criminosis ominibus, quod superius diximus, post peractam legem qui inde evaserint, non permittimus eos stare inter vos in ecclesia nec in vestro concilio in nulla societate, nisi antea pervenerint ad rectam confessionem, et tenuerint veram penitentiam. Et dono vobis patrono Ermemiro vicescomite, et posteritati eorum, ut in cuiuscumque voce vos advocaverit, sequimini eum ubicumque ille voluerit in omnibus. Et ipso die Iovis semper sit vestrum de illa sale in omni tempore, sicut fuit ab inicio. Et si aliquandocumque aliquis malignus omo contra vos in ira surrexerit ad expugnandum aut preliandum contra vos; et vos omnes surgite centra eum ad interficiendum eum, et debellandum in quantum possitis cum Dei adiutorio. Si quis autem ex vobis minime fecerit, aut retrorsum facere voluerit, alienus sit inter vos omnes abitatores a vestro consilio, et ad liminem sancte Dei ecclesie precepimus excommunicari in ecclesiis vestris, et perdet omnem substantiam suam quantum ibidem abuerit. Et si quis vult inter vos maior fieri, sit sicut iunior; nam patrono vestro et omnibus ministris eius in omnibus precepimus custodiri et honorificari sicut decet. Et in omnibus ostibus meis primis insurgite in quantum possitis ad debellandum et expugnandum omnes adversarios nostros. Si quis vero quamlibet potestas, aut regis imperio vel principum, seu omo cupidus, vel malicia ductus, pro aliqua ocasione vel longo tempore prolonganda post nos, qui hoc factum nostrum et pactum convellere temptaverit vel infringere, hoc commendamus et per indesecabilem Trinitatem commonimus, ut quisquis ille fuerit, qui ipsius terre vel provincie principatum obtinuerit, aut pontifex ordinatus extiterit, vel iudex fuerit, et zelum Dei abuerit, et paradisi gaudia frui desideraverit, statim surgat et sentenciam istam quomodo nos confirmamus adfirmare contempnat (pro contendat) et in perpetuum stare discernat. Qui hoc fecerit, in cunctis fulgeat ante Dominum, sicut in sacris legibus continetur, ubi dicitur: Fulgebunt iusti sicut sol in regno patris eorum. Et qui inrumpere conaberit aliquis malignus transgresor legibus, quod una et universalis perpetim stare iubet ecclesiam, et nos omnes simul in unum statuimus canonicam sententiam et predicacionem apostolicam cum omne verbum divinum evangelicum feriri se sciat, et ereditatem celestem caruisse se agnoscat. Facta commemoracio, sive preceptum, vel confirmacio, sive indiguli agnicio, quem nullus interpolare audeat, vel mutilare, vel cum socordia conetur exturbare abhinc et deinceps, quod est in capud hunc preceptum in ordine porrectam, sicut scriptum est, et constitutum in tempore hoc, mense Aprilis die VIIII. Kal. Maii, luna. X., c)IIII. P. C. T. VIIa. ciclus giri solaris postquam ingressi sunt fiunt XV, et antequam egrediantur ad capud abemus A.XIII. anno isto obiit Leutarius rex, qui regnavit annos XXX. et menses X, post obitum eius anno I. ingrediente, regnante filio eius Leudevico rege.

Sig+num Borrellus gratiâ Dei commes et marchio. = Sig+n. Raimundus commes gratiâ Dei. = Sig+n. Ermengode commes gratiâ Dei. = Sig+n. Ermemirus gratiâ Dei vicescomes, qui hunc preceptum vicem nostram, et omni regni nostri principum, seu pontifices, seu clericorum, abbatum, monacorum, et omnem gradum ecclesie, sive laicos, vicescommites et seniores, vel viliores personas regimini nostro parencium, simul confirmamus, et ad honorem eximium referimus quid etiam et in dilectione proximi abeatur et impletur, fiat semper, et oblivioni nullo modo fuscetur, hoc signum indidi pro hoc roborem validum statui, et omnes firmare rogavimus. = Sign. Vivas gratiâ Dei epus. = S. Odo gratiâ Dei abba de cenobio Sancti Cucufati. = S. Ennego que vocant Bonofilio. = S. Bonucio. = S. Geribertus vicecommes. = S. Ermegeldus sacer et iudex. = S. Wisadus. = S. Ioce+fredus frater Borrello commes. = Seniofredus +. = S. Wifredus. = Seniofredus gratiâ Dei vicescommes. = Gondemarus gratiâ Dei ac si indignus epus. = Frugifer umillimus presul. = Remundus. = S. Trasovarius. = S. Gocefredus. = S. Wisibaldus. = S. Sendredus. = Wifredus. = S. Ermengaudus comes. = Sig+n. Ranimirus pbr. cum litteris rasis...