Mostrando entradas con la etiqueta apendre. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta apendre. Mostrar todas las entradas

miércoles, 18 de noviembre de 2026

N'At de Mons; Wilhelm Bernhardt; Si tot non es enquist

II.

N'At de Mons (Wilhelm Bernhardt, Wendelin Foerster)

Si tot non es enquist
Lai on jovens es vistz,
Grans sens, be s'endeve,
C'omz joves er en be
Conoissen e membratz
E jent acocelhatz.
E si l bes par leugiers,
Homz sove s plazentiers
Dels autres ensenhar.
Sens es, qui sap membrar,
Can noy a loc membrar,
Car membrar fa entendre
Saber e l ten a ma
Per que bos sens rema
Selui, que l sap membrar.
E per so car me par
Sens, aital us aver,
Vuelh, can poirai, valer,
E vuelh entre ls melhors
Le mielhs mostrar de cors,
Si say ni's tanh a far.
Per mi eys escuzar,
Vos dic estas razos.
Us joglars cabalos
De bona joglaria
E de gran maestria,
S'en es a mi vengutz,
Que l cosselh e l essenh,
Co ni per cal captenh
Se poira far e l mon
Mais grazir, ni vas on
Es pretz mais mantengutz.
Car mest nos es cazutz
Tan bes, c'apenas par,
E car non a que far
Mas als pros so mestier,
Vuelh cercar volontier,
On renha may valors,
Per que l vuelh far secors,
A so son afortir.
Ves que pes ni m'albir
Sos obs de mon saber,
Car mais en pot valer
E non mens per que l bo.
A vos vir ma razo
E us vuelh cocelh donar,
Per que us fassatz amar,
E que siatz membratz
Ad ensenhar los fatz
Et als fols castiar;
Et auretz pro que far.
E si tot pus senat,
Qu'ieu no soi, n'an parlat
D'aquest'eyssa razo,
So qu'ilh dizon, fo bo
E de gran maistria.
Mas segon que's cambia
L'uzatjes de las jens,
Deu homz captenemens
E sabers cambiar;
Que, s'ieu vuelh er mostrar
Sen segon mon vejaire,
Ben leu enans de gaire
Laus er a cambiar,
E creysser o mermar
L'uzatjes, qu'era s va;
Car homz mens prezara
So c'ara s ten per bo,
O, per calque razo
Bona, so que us y venra.
Et e l temps, que fo ja,
Mostravan eyssamen
Lor vejair' e lor sen
Silh, que far o volian,
Segon que l temps vezian.
E car jes er no vol
Homz tot cant voler sol,
Vuelh vos, segon que par,
So que val mais, mostrar,
Non jes per sol mon sen,
Ans vuelh l'entendemen
E la manieir' e l cors
Dels pus ondratz doctors,
Tan can ne puesc, aver,
A creisser mon saber.
Et enaisi m cove;
Que non enten ni cre,
C'omz pogues leu trobar
Bon mot ni benestar,
Que ja retrag non sia.
Ans a gran maistria,
C'omz so, que pot apendre,
Sap retrair' et entendre.
Per que us cocelh premier,
Que vos ses sen leugier
Vulhatz e tengatz car,
L'autrui saber comtar,
Can vos er per faisso.
E si vos per sen bo
Ni per subtilitat
Faitz nulha re de grat,
- Si tot bo vos pareis -
No vulhatz vos mezeis
Lauzar ni trop parlar,
Per vostre sen qui dar
Part l'autrui enantir;
C'omz se fay escarnir,
Can cuja trop saber.
Homz deu, per far plazer,
L'autrui saber comtar
E l sieu, segon que l par,
Que l'er mielhs pres en grat.
E vos, ses semblan fat,
Ajatz tot aital sen.
Sen et entendemen
Avetz vos sert e bo;
E si segon sazo
Ni loc lo demostratz,
Per tot on que vengatz,
Fa gaug vostre venirs.
Mais no us sia falhirs
Ges, a vostre saber
Mostrar ni far plazer
Per paor ni temensa,
Per la desconoissensa,
C'om ditz, qu'es e ls baros;
Car entre ls nelechos
N'a mans desconoissens,
Que que las avols gens
Pegas anon dizen.
E li joglar valen
Son tug ges en arnes
Dels plazers e dels bes,
C'an dels baros onratz.
Car greu er tan malvatz
Ni ab tan avol vetz
Negus, que calque vetz
No l membre de valor
O no l fassa temor
Blasmes e mal ressos;
Per que fara que pros.
C'aisi estai pretz e sort,
Que l valen falhon fort
E l'avol faran be;
Mantas vetz s'endeve.
Non tengatz a soan
Sels, c'ades be no fan,
Ni no us paresca pros
Totz homz segon sos dos;
Car tal vetz donara
Per tot on tanhera,
Qui, can se part la cortz,
Torna serratz e cortz,
Car malvestatz avara
O marrimens lo sarra.
Et altresi dic vos,
Que mans homz larcx e pros
Falh a far son dever
Per alcun mal saber,
Que l ten son cor serrat,
Soven neys mal son grat;
O s'estendra de dar
Mantas vetz, car li par,
Que fos perdutz sos dars,
O car a grans afars
O per mantas razos;
E can li par sazos,
Sap mielhs far, c'omz no l quier.
Et homz ab pretz entier
Vol may dar tota via
Un bel do, que be sia
Grazitz e conogutz,
Que sen menutz perdutz;
Car mays pren de lauzor
Per un bo lauzador
Que per sen venassals.
Si voletz saber, cals
A bon cor en ben far,
Demandatz son afar
A sels, que l'an vezat,
Car en son vezinat
Es totz pretz conogutz,
Car es jen entendutz
E savis ab bon sen.
Anatz premieiramen
Al noble rey, senhor
Senhoril de valor
D'Aragon, que tan val;
Car conoys tan cabal
Obs de tota valor
E l mon negun senhor.
E cant a luy venretz,
Membre vos, que lo vetz
E li semblan de vos
Semblon d'ome jojos
E cortes et apert,
Que l semblan fassan sert
Cujar tot vostre sen.
Car segon lur parven
Son jutjat viandan,
Si tot se son semblan
Ver e fals meytadat;
Car so a fazendat
Aital senhor soen.
Gardatz vos eyssamen,
Can le vendretz vezer,
Que ja per breu lezer
No perdatz son entendre;
Car breus lezers fa pendre
Vil so qu'es car soen.
No fassatz trop parven,
De voler son aver,
Tro que vostre saber
L'ajatz be demostrat;
Car mielhs auretz son grat,
Si l semblan a bon te.
E si l platz ni s'ate
A vos entendre, be
Semble, que be us sove
De sen e de valor;
Car li savi senhor
Volon aital solatz.
Mais calque part vulhatz
Anar a vostre pro,
Trobaretz man baro,
Si vos vos o voletz.
Mais silh, c'an mais de pretz,
Son pe ls nessis blasmat,
Car non an volontat
Segon lor nessi sen.
Li pro son conoissen
Als bos, als vielhs estranh.
Mas a vos, car se tanh,
Seran li bo plazen. -
Er vos dirai breumen,
Cal entendemen ay,
Ni que pretz e l mon may,
Can be m cossir preon
Totz los bes d'aquest mon.
Per als no vol homz vida,
Mas per honor grazida
E per gaug gazanhar.
De gaug vos vuelh parlar,
Car ven premieiramen;
Pueys dirai vos breumen
D'onor, qu'ieu prezi may.
Gautz es plazens, que fay
Alegrier, e coforta
Le cor e l cors, que l porta,
E nais de benanansa
E de bon' esperansa.
Benanans' es nomnada
Volontatz acabada,
Esperans' eyssamens
Volontatz coma sens.
Volontatz pot venir
De vezer e d'auzir,
De sentir, de sabor
E de bona odor,
E congria s e l cor.
Gautz es grans segon for
De volontat coral.
Honor da ses far mal
Pretz, que de lauzor ve;
Lauzors gratz gen far be.
Be fa valors; valers
Nays de dever; devers
Ve de mals falhimens.
Totz los bos noiris sens,
E totz los mals coratjes,
Car non tem far folatjes
Per son plazer complir,
Ni vol trebalh sofrir,
Ni s preza re lauzor,
Car non conoys honor
Ni que mas so que ve.
Sens gard' a tota re
So que pot avenir,
E si non pot fenir
Segon lauzor en be,
No vol far nulha re;
Mas can pot nulh be far,
No s'en tem trebalhar,
Tan vol aver honor.
Aisi nais de lauzor
Pretz, que de lauzor ve,
E lauzors de far be;
Honors mas tot nos ve
De la vertut del sen.
Sens es naturalmen
Bastitz de tres vertutz,
Que e l servel adutz
Natura e sabers.
La premieyra es vers
Et apercepemens,
Per c'omz es conoissens,
Esta curan e pren
Tot so que l'es plazen.
L'autr' es discressios
Et entendemens bos,
Que tri' e devezis,
Si's bo co abelis.
D'aquesta veramens
Nais genhs e pessamens
E razos e mezura,
Per que homz fa drechura
Et enten falhimen;
Est' es razitz del sen,
Que l mal e l be balansa.
E la ters' es membransa,
Escrins et archadura,
On estuja mezura
So que l platz ni l sap bo;
Car anc thezaurs no fo
Ses servar amassatz.
E sens es acabatz
D'aquestas tres vertutz,
Segon que lor adutz
Aventura saber.
Mais homz non pot aver
Sen, si saber non a.
Segon saber si fa
Sens e bon' aventura,
E segon noiridura
Sabers. Bo noirimen
Son apres veramen
Per bona disciplina,
Qui n pot aver aizina.
Segon aizina bona
Val noirimens e dona
Saber, e sabers sen
Segon entendemen.
Sens nos ve per apendre,
Mas la razo entendre
Nos da dieus, per voler
Governar e tener;
Car ja leu no fara,
Pus a sa guia va,
Sos volers mas foldat,
Per que dieus l'a donat
Sen, senhor e capdel.
Sens esta e l servel,
E volontatz e l cor.
Volers va segon for
De sen e de saber.
Sens cavalga l voler
E l mena mon aval,
Co homz fa son caval.
Mas per sobretalen
Sobreporta son sen
Volers mantas de vetz;
E mans volers pren vetz,
Que son sen sobreport,
Per que de tot afar
Deu, si tot l'esper far,
Greu creire l sens volers.
Cre mans homz, car par vers,
Que tota res a sen,
Que ben conois ni pren
Sos obs ni pren son dan.
Non es sens, so vos man,
Si ben es apelatz.
Mas sens enrazonatz,
Genh et art, veramens,
An totas res vivens,
Per obs de vida pendre,
Mas la razo apendre,
Non es mas a gen dat.
E par, segon vertat,
So qu'ieu vos dic, semblansa,
Car pendre benanansa,
Sap tota criatura;
Mas jes no s dona cura
Ni s garda de mal far
Ni s preza re lauzor (far : lauzar)
Mas home, car an sen,
Ni may silh solamen,
Qu'entendon mielh razo.
Per que non a sen bo,
Qui razo non enten;
Donc mai deu aver sen,
Qui's pus enrazonatz.
Per que sembla vertatz,
Qui qu'enten mielh razo,
Sap jes mielh far son pro.
Per o no s'endeve;
Qu'ieu vey de sels, c'omz te
Per pus sofissiens
En esser conoissens,
E membratz, per entendre
Tot be, c'omz pot apendre.
E neys en essenhar
Puesc falhir e forsar,
C'autr' omz lunh no sabia.
Donc sembla, que sens sia
Pejer, on majer ve;
Pus ve otra l far be,
Se sembla veritatz.
Donc co cossen foldatz
Le sens, que fa venir,
Diray vos, que me par:
Sens se vol tostemps dar
Honor e benanansa,
Valor et esperansa;
Que ges ades no par
Benanansa ses doptar
Prezens, c'omz pren desse.
E car so que homz ve,
Es pus sert que cujar,
E benanansa par
Ades e ven plazen,
Et honors maltrazen
De part qu'es aventura,
E car nostra natura
S'es tant' afreolida,
Vol homz per obs de vida
Mais un pauc benanansa
Que mil tans d'esperansa.
Et enaisi, car es
En benanansa bes
So qu'es mals en onor,
Cossent lo sens folor.
Adoncx may lo sens es
Conoyssens de totz bes,
E sab, que l bes d'onor
Dona may de valor,
Et es totz cabalos
E dels pus saboros,
Que benanansa da.
Non pot homz, pus pres l' a,
Plazer ni gaug aver,
De part que deu temer
Esser punitz, si falh.
Per tal razo trassalh,
Qui vol far melhor be.
Aquest falh, car mescre
So que deu avenir;
Es doncx sens, pus falhir
Preza may que be far.
Car non, segon que par,
Si tot enten razo,
Si non cre so qu'es bo,
Non es bos sens ni vers.
Car so m mostra sabers,
Segon qu'es vertatz fina,
Que ja per nulh' aizina
Nulhs homz no falhiria,
Si fermamen crezia
Esser ades punitz.
Per que non es complitz
Sens menscrezens, ni's bos;
Mays sens es cabalos,
Segon que sap ni cre.
Sens e sabers cove
Sol, per mostrar de for
La volontat del cor,
E'n pot far son voler
En tres guizas parer:
En semblan, en parlar,
En faitz. En ditz, so m par,
Devers fai dos volers,
Per lo semblan mostrar.
Mals falhir sembla far
Soven neys mal son grat.
De gaug meravilhat
Es semblans, qui s'en ri.
D'autres gautz atressi
Alegriers nays, que so
De mala occaizo.
Plorar o trist estar
En mantas guias par
Avols a bos semblans.
Sove ve mals talans
Ses tot autre mal far,
Que, car a semblan par,
N'es punitz e dampnatz.
Per que totz cors iratz
Deu, qui pot, s'en pauzar,
Ans que semblan mostrar.
Semblan no cossir gaire;
Car cant homz vol be faire,
Mielhs es en faitz despendre,
Qu'en semblan ses atendre.
Mais qui l be no pot far,
Bos semblans deu mostrar;
Es veramen devers.
Sabers e bos volers
Fan en parlar dever;
Falhir fan folh voler,
No saber atressi.
Parlar pren cap e fi
Per la vertut del sen,
Per o ges non enten,
Si tot se par semblans,
Que sia mielhs parlans
Sel, que mais de sen a.
Car mans homz parlar a
Leu e pla ses gran sen,
E mans homz eyssamen
Es savis e membratz,
C'al parlar sembla fatz.
A be parlar cove,
Can volontatz en ve,
Catre vertutz aver:
Lengua plana, saber,
Sen, bona calitat.
Lenga per veritat
Plana, per parlar pla,
Per c'omz non parle va;
Saber, c'omz sapcha que;
Sens atressi cove,
C'omz no parle foldatz,
E bona calitatz,
Per leu e sert parlar.
D'estas catre, so m par,
An tug diversamen.
L'un parlon planamen,
Car an la lenga bona,
L'autre leu, car lor dona
Maneira calitatz;
Et a aparelhatz,
Que parlan leu e pla;
E son saber a ma,
Mas non ges per mezura,
Car sens lor fay fraitura,
E son aparelhat,
A dir manta foldat;
Car sabers ses sen bo
No fa leu si mal no.
Per que cove bos sens,
C'omz non parle folmens.
Sens ditz, c'omz deu gardar
Sinc cauzas en parlar:
Que ni co, cui, loc, temps.
Aquestas sinc essems,
Qui parlar vol de re,
Cove, que sapcha; que
Deu gardar, que dira,
So que dire volra;
Deu atressi gardar,
Ab cui volra parlar;
Deu loc d'aizin' atendre,
Que s puesca far entendre,
E temps, per tal que sia
Mays grazitz tota via.
Tot aiso fay gardar,
Qui l cre, sens en parlar;
E ja, qui so crezia,
Parlan no falhiria.
Per o dels pus parlans
En vezem falhir mans,
Car a penas es datz
En parlar sens membratz.
Li un son mal dizen
Denan per mal talen,
Li autre a rescos,
Car son nessessios;
L'autre son trop parlier,
Car an lor sen leugier;
L'autre volon mentir,
Per lor blasmen cobrir,
O per mal vetz, que an.
Mentirs es caps d'engan,
Particips de totz mals.
E lur lengatj' es fals,
Que nulhs homz no ls enten.
Homs pot segon mo sen
Per art o per uzatje
Entendre son lengatje,
Mas non say latinier,
Qu'entenda messongier.
E qui per son mentir
Pana l ver, que deu dir,
Si com per als panar,
Lo deuri' omz jutjar,
Segon que dans s'en sec.
Car qui son ver te nec,
La on dire l deura,
O a senhor selara,
Tot aissi l panaria,
Si doncx mais non temia
Paor que son peccat.
C'omz deu per dreg vertat
Dir a senhor, so m pes,
Si com gardar sos bes.
Totz mentirs es falhirs,
Atressi s'es ver dirs
Bes segon voluntat.
De semblan ai parlat
Petit e de parlar,
Per so c'ai a mostrar
Les faitz segon mo sen
A gran alongamen.
A far faitz fan dever
Voler, poder, saber;
Tug tres, ves que son fi
Coversat, atressi
Fan falhimen e mal.
Dever especial
E general y a.
L'especials se da
Trebalh per obs de vida,
Generals per grazida
Lauzor. D'especial
Parlem, car premier cal.
Segon les obs de vida
Es manieira partida
En diverses sabers.
Don, per obs, es devers
Intrar en dissiplina,
Per apendre doctrina
D'especial saber,
Car ges engal poder
No an dutz ni aizina,
Qu'ieu vey en dissiplina.
Premier deu obezir,
A son major auzir;
Auzir e demandar
Deu homz so que be l par,
E membrar per entendre.
Qu'entendre fay apendre,
Et apendre da sen,
Co us dic premieiramen,
E sens conoys tot so
Que may val. E per o
Mans homes vey peccar,
Aesmatz a be far
De saber e de sen,
E que s formisson gen
De tot, cant s'entremeton,
Car tot lor saber meton
En rire, en janglar
Et en autrui gabar,
E can fan home rire
Enjauzon, c'omz los mire;
E ges tug silh, que rizon
Dels escaisses, que dizon,
No s'azauton d'els gaire,
Car non lur vezon faire
Lur honor ni lor pro.
D'autres n'i a, que so
Entenden e saben,
Que mescaban lor sen
Per erguelh coma fol,
Que faran cays e col,
E non an d'als que far,
Sol que s puescan parar;
Ans meton tot lor sen
E lor cors tener gen,
E cujan per dever,
Car son bel, pretz aver,
Ses autre plazer far.
D'autres en vey peccar
Per sobrentendemen.
Aquist son reprenden
E s fan leu jutjador
De so qu'es entre lor
Dich, cays qu'ilh son senat;
E teno s per lauzat,
Car sabon contrafar
Tot, e falhon, so m par,
Car non an essien
A governar lor sen.
May si be s pot despendre
So sen, qui s vol atendre
E far un entrevelh,
Com en un gran cosselh,
E s'en va a mescap,
Qui son pro far no sap.
Son sen deu homz aver,
Lai on pot mays valer,
E segon son afar
Deu se cascus pessar,
On l'a major mestier.
Sens vol poder premier
Per obs segon dever.
Dever manda poder
A gachar e gardar
E despendre per dar;
E devers, car enansa
Solamens benanansa,
Manieyra totas res.
Volon tot, cant obs es,
Home sert e curos
Et espert e ginhos;
Sert, per lor mielhs chauzir,
Curos, per enantir,
Espert, per deslieurar,
Ginhos, per acabar.
Per o man, que n'i a,
An tan que far, que ja
No creysseran d'aver
Per sen ni per saber
Ni per bon cor, qu'en ajo;
Car per tan que s'estrajo,
De far gran messio,
Non an jes occaizo;
Car gran blasmen n'aurion
Si' stener s'en volion.
D'els no us vuelh pus parlar,
Mais que messio far,
Si podon, si mezuron,
Si que tostemps o duron.
A sels, cui lezers dic,
Qu'en gazanhar no s tric
Nulh temps, per be qu'ilh an.
C'on mais aura, pus gran
Messio l'er a far,
E si's de gran afar,
Tan cant er pus onratz,
Deu esser, so sapchatz,
Part los autres curos,
Com sia poderos.
Car segon son dever
Deu homz esfortz aver,
Can l'a mestier en re.
E si tot l'en cove
Son pretz ni sa valor
Baissar, tenc per melhor,
S'un pauc sa valor baissa,
Que si del tot s'en laissa;
Qu'eyssamen so faria,
Can poder non auria.
Voler aver poder,
Devem tug per dever;
Mas qui no l garda be,
Leu falh, vas que greu ve.
Poder, a ma semblansa,
Gasta fort benanansa
E valors pus e pus;
Que tan no pot negus,
Co valors despendria;
Falh per manta folia.
Ses pretz, ses benanansa,
Pren per forsa membransa
D'astre o d'enemicx,
Falh per mans de destricx,
C'omz pren en gazanhar;
Car de messios far,
No s pot negus defendre.
Poders mas per despendre,
No val veramen re;
Mais despendre l cove
Aisi falh als mais sens,
Car non prendo aesme.
Per que par, que s'aesme
De gran sofrait aver,
Qui vol a son plazer
Segon son cors despendre.
Larc, poderos fam pendre,
(Que lunh a res gaug bo)
Qui l despen per razo,
Mas can que can l'endura,
Qui l despen ses mezura.
Qui l pot leu gazanhar,
Lo deu leu despensar,
Mas fort deu esser cars
A sels, c'an trop afars;
Car qui trop afars a,
Greu le restaurara,
Si l pert; per que l cove,
C'an l'a, que l garde be,
E l sens, com dig vos ai,
Garda l, que no s dechai.
Sens da de son poder
Part a cascun voler,
Non pro, mas per mezura,
Que no l fassa fraitura.
Son poder pot defendre,
Si vol mezura pendre,
Cascus de son voler,
Mas qui pert son poder
Per astre de fortuna,
Sens no val una pruna.
Astre per nulh cossir
No sai clar defenir,
Ans dopti, s'es o no.
Sens nos mostra razo,
C'astre no pot estar,
Car ja dieus per peccar
No ns fera, s'astrat fos.
Sabers, que fa doptos,
Mostra nos, c'astres es,
Car ses be far ven bes
A mant home ses sen,
Et a mant corron s'en
Ses sa colpa destric,
Que donc semblan castic
De dieu o gazardos;
Que s camja mals o bos
Leu ad esgart de dieu.
Per que car trobam lieu
De tot afar perdo,
Venso mals astres bo.
Pus clar no l say mostrar.
Mas dieu devon lauzar
Silh, cui astre fan be,
L'autre clamar merce.
Manda devers anticx
Esser contr' enemicx,
Per esquivar son dan,
Guiscos, que s gart d'engan,
E fortz, per se defendre
E per venjansa pendre.
Arditz, qui's a sazos,
Si fort non es guiscos,
Soven er enganatz,
Car tal vetz er intratz
E pres entre las gens;
Que tug cominalmens
Em trafeguier e moys,
C'apenas qui conoys
Ni a un tan ardit,
No volgues part son dit
Aver de totas gens.
Afortitz ardimens
Es accidens d'erguelh.
Erguelhs cosselh' e velh
A tot defendedor,
Per defendre s'onor.
Veramen erguelhs es
Pieger que nulhs vers es;
Mais es vers, qu'el sap be
E s tem autre verje,
Que non pot far nulh mal.
Erguelhs es atretal,
Co fo tostemps, pejor,
Per que l defendedor
An obs erguelh a pendre,
Per mielhs lur dreg defendre.
Et es mal voler vida
Malenan et aunida,
Don hom gaug no s pot dar.
Per c'omz no s deu doptar
Defenden so dever,
Car a petit poder
Defendensa del sieu,
Fa dretz, que mou de dieu.
Fortz non deu ges sobrar;
Per que deu hom estar
Ab ferm cor e segur,
Mentre que vida l dur,
E que s get en balansa
Sobre bon' esperansa
Lialmen tota via;
Car qui en bon dreg se fia,
Tostemps l'en pendra be.
Ben defendre cove
E venjars atressi.
Per venjar prendo fi
Li mal e li pejor.
E car de mal fachor
Non es asseguratz,
Entro s'en es venjatz,
Deu hom voler venjar,
Ves que l neleitz li par
Faitz ab forfag voler.
Parlaray de poder
Guazanhar e gardar;
Mas no pot profichar,
Co us dic, mas per despendre,
Despendre, mas per pendre
Benanansa coral.
Per est dever no ns cal,
Co us dic, de gen tenir,
Gen manjar, gen vestir,
Sol son cors sojornar.
D'aquest dever parlar
Pus, aras no mi cal,
Mas cals es obs e val,
Ay general dever,
Laus gazanhar, poder,
Co us ai dig, agardar,
Ves que mezura par.
Mezura tanh per tot.
Tals n'i a, que son glot,
D'ajustar gran aver,
Per cor de mays valer,
Que s donon de tot grat,
Can seran assazat;
Aiso tengra per bo,
Qui conogues sazo.
Mas petit y avenon,
Car enans que no s tenon
D'aver per sazio,
Falh temps als mais que so.
Temps falh leu, per qu'es sens
Valer entre las gens,
Mentre c'om n'a lezer.
Esser deu per dever,
Co us dic, sertz e curos
Et espertz e ginhos,
Guiscos et afortitz
Per sos obs et arditz.
Cascus a son poder
Per general dever,
C'avem bona crezensa.
En crezensa comensa
La razitz de dever;
Car hom no pot aver
Ses ben creire bo sen,
- So us dic premieiramen -
Si tot s'a gran saber.
Crezensa fay aver,
Per gazanhar honor,
Temensa e valor,
Temor contra mal far,
Car tug mal ses doptar
Son punit can que can.
Mal e falhimen fan
Li un per non poder,
L'autre per non saber,
L'autre per voluntat.
Qui falh per nessitat,
Que fraitura l'aport
E no sens, d'aquest tort
Deu leu trobar perdo;
Mais qui fa falhizo
Per colpa de mal cor,
Segon fait de mal for
Deu gran pena sofrir.
Falhir se pot cobrir
Un temps et amagar;
Per o can que can par,
Non esta tan reclus.
Ni falh, sous dic, negus,
Que dieus non li o mieira.
Per aquesta manieira
Devem aver temensa
Segon bona crezensa.
E l fag especial
E temensa coral
Son, segon ma sciensa,
Estenensa, sufrensa,
E vergonha, don monta
Valors e cortezia,
Temer so, c'a far sia,
Qui l ves, qu'es perilhos.
Mais esser temeros
De fait, mou de peccar.
Temer so que sajar,
Apel' om estenensa;
Et aquesta temensa
Deu totz homz bos aver,
Car e l mon son plazer
Peccat e falhimen.
Per qu'es vertutz del sen,
C'omz s'este de peccar.
Et on may vol homz far
So malestar e dir,
Fa li may a grazir,
Can n'a bon' estenensa.
Esteners da sufrensa;
Sufrens es sel, que tol
So que en cor no vol
Segon venjansa pendre.
Venjansa deu atendre,
Tro conois totz homz bos,
Si l venjars es razos.
Veramen tug mal fait
Fan falhir. A forfait 
Deu homz be perdonar
Falhir ses malcujar;
Car leu ve falhimens
Entre dos bevolens,
E se sufrir no s vol
Sel, vas cui falh, s'en tol;
Per qu'es grans sens sofrir
Amic, qui l ve falhir.
E qui jent et en patz
Sofri so que l desplatz,
Fa de son enemic
Soven son bon amic.
Neys contra gran forfait,
Ab mal pessamen fait,
Deu loc d'aizin' atendre,
Per mielhs venjansa pendre.
Per c'omz, per mielhs venjar,
Deu, o per perdonar,
Aver granda sofrensa.
Aver de fait temensa,
Es vergonh' e paors.
Paors non es temors,
Mas de pena sofrir.
Vergonha fa venir
Penedre de fait mal;
Esta mostra senhal
De voler esmendat.
Vergonha ses peccat
Y a, qu'es tota bona;
Esta vergonha s dona
Homz bos en son joven,
Car non a sempre sen,
E l be, c'ades vol far,
No sap; tan tem peccar,
Qu'en torna vergonhos.
Per qu'es us dels pus bos
Senhals, c'omz joves a,
Vergonha, si als da.
Aquesta, so sapchatz,
Entendra lialtatz
Ins e l cor de temor;
Per esta pren valor
Mans homz en bona fe.
Valors, per que fa be,
S'adutz per nou razos;
Valor adutz als pros
Vergonha e ricors,
Cobezez' e paors,
Guiscozi' e pegueza,
Benenans' e savieza
Mays que nulha razos;
Mans homz endeven pros
Et ab bona valensa
Per aquesta temensa,
Que vergonha l'envia,
Car blasmatz ne seria,
Si no fazia l be.
Esta valors, pus ve,
Creys tostemps per uzatje,
Car en aital coratje
S'adutz sabers e sens.
Valor fay eyssamens
Venir a mans amors,
Que lor fe lur lauzors
De lay, on a man grat.
Aquist son fort prezat,
Mentre son d'aital talh;
Mas can jovens lur falh,
Obs d'amar no son bo,
Per don lor bo resso,
C'ar los bes fa, sostra.
Ricors atressi fa
Venir a mans valor;
Aquist prendo ricor
Per coratje d'erguelh.
Erguelhs, qui trop ne cuelh,
Es dampnatje mortals.
Per o, si tot s'es mals,
Bos es en cas, que y a,
Qui massa non s'en da.
Erguelhs dona valor
A poderos senhor,
Si ses cobeytat l'a,
Per so car erguelhs fa
Cujar valor aver;
E fa mielhs son poder,
Qui cuja valer may.
Aissi, com dig vos ai,
Es bos estiers e mals.
Erguelhs es naturals
En estat de joven,
E deu naturalmen
Falhir, can falh jovens.
Per que mans homz valens
Es larcx e pros estatz,
Que pueys torna serratz,
Cant a l'erguelh perdut.
Ad autres da vertut
Cobeitatz de valor.
Aquist son valedor
En plazers dir e far,
Per gazardos cobrar
D'omes ricx, d'autz baros;
O, car son cobeytos
D'aver alcun poder,
Ilh cujan conquerer,
Car homz los lauzara.
Aquist no volon ja
Amor ni amistat
De lunh home, ni grat,
Si non a poder bo,
De rendre gazardo.
Aquist tornan avar,
Si podon acabar
So c'auran fort volgut,
E son desconogut
Silh, que valgut l'auran:
C'omz ab cobe talan
Es escas naturals.
Per fazendas ses als
Prendo d'autrui valor,
Car auran de senhor
Paor o d'enemicx,
Per gazanhar amicx.
Sist, cant an afinat
So c'auran fort doptat,
Ni s tenon per segur,
Tornan esquieu e dur
E de brav' amistat;
Car avols es per grat,
Qui per paor es pros.
L'autre, car son guiscos
E poderos d'aver,
Car an tan de poder,
Que non an als que far,
Donan lay, on lur par.
Mielhs que so que daran,
Puescan, si mestier n'an,
Cobrar ab mays del lor.
Sist perdon lor valor
Per un pauc de fraitura,
E non an d'ome cura,
Viandan ni estranh.
Et autre, cui sofranh
Sens, car son pec e fat,
Per so que s denon grat,
Despendon largamen,
E car non an pro sen,
Far major messio,
Que lur rendas no so,
Per las lauzors, qu'en an.
Et aquilh can que can
Tornan del trot al pas,
E pueis seran escas
E tenen et yrat,
Car an menescabat
Per leugier sen lo lor.
D'autres prendon valor,
Per benanans' aver;
Sist se volon tener
Gent e fort sojornat,
Totas vetz assestat
Jent dedins lor ostal;
Mas d'autrui non lor cal,
Sol c'a lor ane be.
Per esta valor ve
Profieitz a lor privatz;
Car hom fort sojornatz
S'alegra mantas vetz
Per cuy, que sap sos vetz,
S'en pot cauzir soen.
Savieza de sen,
Qui s sap, es frutz e flors
Sobre totas valors;
Manda, que fassam be,
Car de tot be far ve
Guazardos no falhens
E gratz, per c'omz valens
Pren, co us ay dig, honor.
Honor senes valor
No pot nulhs homz aver.
May li manen d'aver
Cujan esser ondrat,
Car son senhorejat,
Lay on venon ni van.
L'onor an, si be fan;
Mays estiers onra lor,
Si tot da hom onor.
Non es als mas temensa
E lagotz per plazensa,
Que mou de fals' amor.
Be fan li valedor,
Mas genh y a mesclat
Ab falsa amistat,
Ses temer tot mal far,
Sol que us puescan tensar.
N'i a mans d'aital vida,
Que, can l'una partida
De so que l'autrui prendon,
Largueyan e despendon,
Cujan esser grazit.
Sist son enmaystrit,
Que d'un pauc de valor
Cujan far cobertor
A totz los falhimens.
Mas non es fis argens,
Pus es mesclatz ab plom,
Ni, si tot s'en a nom,
Valors, pus vieu d'engan
Per las lauzors, que fan.
Car per un pauc d'aver,
Als nessis de saber
O de tota valor,
Cujan aver onor
Man, que n'i a d'aitals.
Lauzors non es cabals,
S'us avols homz la da;
C'atrestan lauzara
Per un pauc de plazer
Lo pus fals co l pus ver,
Segon le lauzador,
Don a lauzor, honor.
E valors dona grat
Segon la voluntat,
Ves que pot ni fa bes.
La valors del mon es
En sinc menbres partida;
Cascuna es grazida,
Car cascuna es bona.
Las sinc valors, que s dona,
Qui vol valor e l mon,
Segon mon saber, son
Lialtatz, valentia,
Sciensa, cortezia,
E largueza lauzada.
A lialtat es dada
Sobre totas corona,
Car totz bes s'en adona,
E no s'en fa nulhs mals.
Per que esser lials
Sobirana vertutz,
Savieza, vergonha.
Las autras razos lonha
Lialtatz de son cor.
Per lialtat pren for
Totz lo devers del mon,
Car ses lialtat son
Falhimen tug voler.
Lialtatz es, per ver,
Essers en totz mestiers,
Ver dizens dreituriers.
Segon lialtat son
Fait tug li dreg del mon.
Dreitz es defendemens
Dels autres falhimens.
Per que dretz es devers
Generals e valers
Als faitz especials.
Dretz deu esser lials.
Lialtatz es drechura
E claus e sarradura
De tot' autra valor;
C'omz non pot mielhs honor
Ses lialtat aver,
Ni ja per lunh plazer,
Qui lialtat non a,
Gautz non li remandra,
Com pus fa sos talens.
Le peccaire manens,
Pueys li torna maltraitz,
Can membra sos forfaitz,
Es lials sofraitos
D'aver e d'autres pros,
Refrena totz sos mals,
Can pensa, qu'es lials.
Per que lialtatz es
Sobre totz autres bes.
Qui salva lialtat,
Vieure pot ses peccat
Ses tot' autra valor;
Per o mays pren d'onor,
Qui mai de valor a.
L'autra valor nos da
Valentia de cors;
D'aquesta es sos fors
Forsa e leugaria.
Mas non es valentia
Vera ses bon coratje.
Bon cor a per uzatje
Mans hom, cui forsa falh.
Bos cors fa bon assalh,
Afortit et ardit,
Espert et issarnit,
Curos e vivassier,
Com vos ai dig premier
Als faitz especials.
Vezem volpilhs de tals,
Que s'eran fort e gran,
Car le bon cor non an.
Per que bos cors val mays
Que fors'en totz assays.
Ves que bos sens las guia,
Forsa e leugaria
Son naturals vertutz;
Mas le bos cors adutz
Valor, co us ay dig ja.
Ges aquesta non da
Honor a totas gens,
Mas sol als defendens
Et als conqueridors.
E la tersa valors
Es sciensa de sen;
Esta es veramen
En mans membres partida.
E sela, que may val,
Segon sen natural
Es la divinitatz,
Car ensenha ls mandatz
De dieu, nostre senhor,
Per conquerre s'amor,
Que val sobre totz bes.
Per aquesta ven fes;
Per bona fe sabem,
Que dieus es, car crezem
Los ansias auctors
De nostres ancessors.
Et es vers, car vertatz
Par, que l mons fo formatz;
Per qu'es sertz crezedor,
Qu'enans y ac senhor
De l'altisme poder.
Parlar non ay poder
De pus ni dignitat.
Mas a totz es donat,
Bona crezens' aver
Tug devem per dever
Creire et obezir
Et onrar e grazir
Tot, can dieus a mandat.
E car non es donat
Saber a totas jens
Sos dignes mandamens,
Devem ab ferm voler
Creyre sels, qu'e l saber
Son pus savi doctor.
Per qu'en son crezedor
Li clerc de totas res,
Qu'ilh sabo so, qu'en es
Per lunha re saubut.
Bona fes ten vertut
Tot, can diables fa,
E bona fes nos da
Simplez'e pietat
E cor d'umilitat,
Don merces nais e ve,
Per que mans homz fa be.
De cascuna sciensa
Parlar, non ay calensa,
Car trop y ponharia,
Si de cascuna dia,
Per que cascuna dona
Honor, segon qu'es bona;
E cascuna, so say,
Qu'en sap so, qu'en val may.
Sabensa es dada
Saviez' apelada;
Cascuna es sciensa.
Non ges segon sabensa,
Mas per crezensa bona
Savieza nos dona
Genh en tot cant homz fa,
Don vos ai parlat ja.
La ters' es guiscozia,
Que tan d'obs a tot dia.
Per saviez' eyssamen
Dec homz premieiramen
Als pus savis paratje
E rial senhoratje
Sobre las autras gens,
Per totz cominalmens
General dreg lial.
Pueys, per sen natural
E per savi saber,
Cregron tan lor poder,
Que de lor successors
Establiron senhors.
Aisi pres homz paratje,
Que s'es pueys per uzatje
Del tot ensenhoritz.
Paratje, ves c'omz ditz,
Non es als mas valors;
Doncx a totz valedors
Es paratje donatz.
No sembla veritatz
A bon entendedor;
Per aquesta valor
Fo datz ja, so es vers,
Mai senhorils poders
E senhals conogutz
I fo premier saubutz,
C'omz l'apeles paratje.
Enquer an per uzatje
E l senhoril mestier
De lor cavalaria,
Et an la senhoria
Sobre las autras jens.
Aitals es mos entens:
Paratjes, que c'omz dia,
Mou de cavalairia;
E qui n'es de linhatje,
Tenc lo per deparatje,
Fassa vils fatz o bos.
Car, si tot no s'es pros
Sel, que s tanh, jes no s pert,
Can son filh non revert,
Tan qu'el mezeis, so m par,
Se pot cavayer far:
Si non tanh, non er ja
Nulh temps, qui non l'en fa
Per deguna valor.
Mas platz e da sabor
Valors de cortezia
Que nulh' autra, que sia;
Car ja non er nulhs bes,
Si fatz o ditz non es
Cortezamens. Plazers,
Cortezi' e sabers,
Guinhos a mezuratz,
Que sap atesseratz
A plazer de las jens
Totz los captenemens
E ls aibs d'omes menar.
Honestamens estar
Es caps de cortezia,
Honestatz, qui desnia
De si tota lageza.
Lageza e boneza
Es fels amarejans.
Si com del fel us tans
Torna en amaror
Sen de bona sabor,
Us petitz de lageza
Torba tota boneza.
Per que ses honestat
No pot homz aver grat
De dieu ni de las jens.
Gen tener, eyssamens
Esser gai e jojos,
Cantan e deleitos,
Gen parlan ses janglar
E ses tot enueg far,
Sol per sazon plazer
- Car segon bo saber
De las gens totas res
Fon dig plazer cortes,
May li plazer, que so,
Son aisi meteys bo,
Si bes da benanansa, -
So, segon ma semblansa,
S'es tota cortezia.
Pus cortes es tot dia,
Qui mays sap far plazers.
Plazer far es devers
En totz locx, lo sabetz,
Don homz vol grat ni pretz.
Homz deu esser plazens
A plazer de las gens,
Per o non ges de totz;
Que mant n'i a de glotz
Homes e malaibitz,
Per cui non es grazitz
Hom per ben dir ni far.
Mas homz se deu menar,
Segon qu'es sa valors,
Si que plass' als melhors.
Per que s tanh veramen
Savieza de sen,
Per cauzir son melhor.
Mai dona de lauzor
La valors de largeza
Que nulha savieza,
C'omz puesqu' e l mon aver,
E fa segon poder,
Da lauzor e proeza;
Et es grans savieza,
Que la milhor se dona.
Per o, si tot s'es bona
Tota segon far be,
Be mou de bona fe.
Larguezas son devizas
En aitantas de guizas,
Co us dic premieiramen.
Dieus - alhor eyssamen
So son totas valors
Sal lialtat, qu'es flors
Sobre totas bontatz, -
A largez' a donatz,
Can ve per savieza,
Corona de proeza
E de lauzor aver,
Segon son gran poder.
Esta largeza bona
Esgarda lay, on dona,
L'obs de sel, cui tal do,
May que son gazardo.
Esta largeza guida
Sens, per qu'es tan grazida.
Sens percass' et ajusta
So que largueza frusta,
E sens conoys, so m par,
Co deu homz largueyar,
E sens dona mezura,
C'omz se gart de fraitura.
Largeza mezurada
Es proez' acabada.
Segon qu'es la largeza,
Val ni mou de boneza.
E car enaisi s fai,
Deu homz largueyar lai,
On may de be pot far.
Mas no us puesc ensenhar
Tot especialmen
So qu'es tengut a sen,
Ni cosselh jes, c'omz sia
Tan perfietz tota via,
Que res non an a mal;
Que mantas de vetz cal,
C'omz get por ad ufana,
Si proeza sertana
Ni lauzor vol aver.
Mai no us say dire ver,
On ni can se sove;
Mas segon c'omz se ve
Loc, que l'estia jen,
Deu aver cascus sen
Per si, can covenra,
O ja pretz non aura
Per cocelh, c'omz li do.
Per o per cocelh bo
Val may homz conoissens,
Que lo nessis valens,
Per qu'el fa bon donar.
Soven dic, que m'en par.
Bona fes, lialtatz,
Val may, on may vo'n datz.
Qui ls autres aibs crezia
En totz locx, tota via,
Que noy garde sazo,
Ja non seria bo;
May si eus voletz pensar,
On se fa agardar,
Si y falhetz una vetz,
Sinc sens y avenretz.
Per que us tenc per bo fort,
C'omz en son cor los port.
Qui vol bon pretz veray,
Aya, com dig vos ay,
Tostemps bona crezensa
Ab estener, sofrensa,
Vergonha per temor;
E sia per valor
Savis, lials, valens,
Ab bona fe, sabens,
Simples e piatos,
Misericordios,
Larcx, cortes atretal;
Car estiers homz no val,
Tan can n'aura poder.
Huey may anatz vezer
Le franc rey d'Arago,
E membre li, que us do,
Mentre que l lezer n'a,
Tan de pretz, co poira.