| Nadá – nado, nades, nade, nadém o nadám, nadéu o nadáu, náden – nadaría – nadára – nadaré | nadar | ||
| nadabe, nadáe | nadaba | ||
| nadadó, nadadós | nadador, nadadores | ||
| nadáen, nadaben | nadaban | ||
| Nadal, Nadals – Trong de Nadal, que cague turró y pixe vi blang | Navidad, Navidades | ||
| nafra, ñafra, nafres, ñafres | cicatriz, herida, cicatrices, heridas | ||
| nais, naix | nace | ||
| náisse, náixe | nacer | ||
| naissém, naixém | nacemos | ||
| naisserán, naixerán | nacerán | ||
| náisses, náixes | naces | ||
| naissimén, naiximén | nacimiento | ||
| naissó (per), per aissó, per aixó, per naixó | por eso, por esto | ||
| naix | nace | ||
| Naixco | nazco | ||
| naixcuda | nacida | ||
| naixcudes | nacidas | ||
| naixcut | nacido | ||
| naixcuts | nacidos | ||
| Náixe - naixco, naixes, naix, naixém, naixéu, náixen – naixcut, naixcuda – naixquera, naixquéres, naixquére, naixquérem, naixquéreu, naixquéren | nacer | ||
| naixém | nacemos | ||
| náixen | nacen | ||
| naixeríe | nacería | ||
| naixes | naces | ||
| naixéu | nacéis | ||
| naixíe | nacía | ||
| naixíen | nacían | ||
| naiximén, naiximéns | nacimiento, nacimientos | ||
| naixó, per naixó, per aixó | por esto, por eso | ||
| naixquéres | nacieras, nacieses | ||
| nanet, enanet, enano | enanito | ||
| nano, enano - nano (Valénsia), vore aik | enano | ||
| narcótic, narcótics | narcótico, narcóticos | ||
| narcotisat, narcotisats | narcotizado, narcotizados | ||
| narrades, contades | narradas, contadas | ||
| narradó, narradós | narrador, narradores | ||
| narrassió | narración | ||
| narrassións | narraciones | ||
| narratiu, narratius | narrativo, narrativos | ||
| narrativa, narratives | narrativa, narrativas | ||
| Narráu – narréu | narrarlo, narráis | ||
| nas , nassos, lo home dels nassos ve lo día 31 de desembre, y te tans nassos com díes queden al añ | nariz, narices | ||
| nascut | nacido | ||
| nascuts | nacidos | ||
| nasqueren, naixquéren | nacieran, naciesen | ||
| nasset, nassets | naricita, naricitas | ||
| nassional, nassionals | nacional, nacionales | ||
| nassionalista, nassionalistes | nacionalista, nacionalistas | ||
| nassións | naciones | ||
| nássos, nas, nassos | narices | ||
| natres, natros | nosotros | ||
| natural, naturals | natural, naturales | ||
| naturalesa | naturaleza | ||
| naturalidat | naturalidad | ||
| naturalisám (sense notíssies de Gurb) al cos de Marta Sánchez | naturalizarme | ||
| naturaliso | naturalizo | ||
| naturalmen | naturalmente | ||
| naturals | naturales | ||
| nau, naus, nave, naves | nave, naves | ||
| nau, nou | 9 | ||
| naufragá | naufragar | ||
| naufragán (g) | naufragando | ||
| naufragio, naufragi, naufragios, naufragis | naufragio, naufragios | ||
| náusees, ganes de vomitá | nauseas | ||
| navalla, navalles | navaja, navajas | ||
| navalleta, navalletes – platejá, platejada | navajita, navajitas – plateá, plateada | ||
| nave | nave | ||
| navegán | navegando | ||
| navegassió | navegación | ||
| naves | naves | ||
| ne porte tres | lleva tres | ||
| neboda, nebodes | sobrina, sobrinas | ||
| nebodeta, nebodet | sobrinita, sobrinito | ||
| nebot, nevot, nebots, nevots | sobrino, sobrinos | ||
| negá | negar | ||
| negá | negar | ||
| negaba | negaba | ||
| negabe (ell) negáe | negaba | ||
| negada | negada | ||
| negán (g) | negando | ||
| negánlay | negándoselo | ||
| negánli | negándole | ||
| negassió, les tres negassións de Pedro a Jesús | negación, negaciones | ||
| negat | negado | ||
| negativa | negativa | ||
| negatives | negativas | ||
| negátos | negaros | ||
| Negáu – négau ! | Negarlo – niégalo ! | ||
| nego | niego | ||
| negossi, negossis - comers, transacsió, intercambi, permuta, compra, venta, ganánsia, lucro, comisió, benefissi, dividendo, interés |
negocio, negocios - comercio, transacción, intercambio, permuta, compra, venta, ganancia, lucro, comisión, beneficio, dividendo, interés | ||
| negossiá | negociar | ||
| negossián, negossiáns | negociante, negociando, negociantes | ||
| negossiassió, negossiassións | negociación, negociaciones | ||
| negossiet | negociete | ||
| negossiets | negocietes | ||
| Negra – Fícam una servesa negra – Fícam una servesa, negra | Negra – Ponme una cerveza negra - Ponme una cerveza, negra. | ||
| negre, negres | negro, negros | ||
| negres | negros, negras | ||
| negró, negrura | negrura, oscuridad | ||
| negue | niega | ||
| neguen | niegan | ||
| neguitós, neguitosa, neguitosos, neguitoses - neguit, neguits | nervioso, intranquilo – nerviosismo, intranquilidad | ||
| nell, per an ell | para él | ||
| nella, per an ella | para ella | ||
| nena, nenes | nena, nenas | ||
| nervi, ñirvi, nervis, ñirvis | nervio, nervios | ||
| nerviós, ñirviós | nervioso | ||
| nerviosamen | nerviosamente | ||
| nervioses, ñirvioses | nerviosas | ||
| nerviosos | nerviosos | ||
| nerviossisme | nerviosismo | ||
| Nessedat - estupidés, majadería, disparate, memés, cretinisme, sandés, idiotés, imbessilidat, tontería, tontada, bobada, sabocada | necedad, estupidez, majadería, disparate, memez, cretinismo, sandez, idiotez, imbecilidad, tontería, bobada | ||
| nessessari, nessessaris | necesario, necesarios | ||
| nessessária, nessessáries | necesaria, necesarias | ||
| nessessidat, nessessidats | necesidad, necesidades | ||
| Nessessitá – nessessito, nessessites, nessessite, nessessitém o nessessitám, nessessitéu o nessessitáu, nessessíten – nessessidat, nessessitat, nessessitada | necesitar | ||
| nessessitabe, nessessitáe | necesitaba | ||
| nessessitaben, nessessitáen | necesitaban | ||
| nessessitáem, nessessitabem | necesitábamos | ||
| nessessitáreu | necesitaréis | ||
| nessessitaríe | necesitaría | ||
| nessessitaríen | necesitarían | ||
| nessessite | necesita | ||
| nessessitém | necesitamos | ||
| nessessiten | necesitan | ||
| nessessites | necesitas | ||
| nessessitéu | necesitáis | ||
| Nessessito | Necesito – cuando él necesite | ||
| nessessiton | necesiten | ||
| néssio, néssios, tonto, tontos, néssia, néssies | necio, necios, tonto, tontos, necia, necias | ||
| net, nets | nieto, nietos | ||
| neta, netes | nieta, nietas | ||
| netet, netets | nietecito, nietecitos | ||
| neu, neus - Aon ñague neu no hi aniguéu ! | nieve, nieves | ||
| neumátic, neumátics, neumática, neumátiques | neumático, neumáticos | ||
| neumonía | neumonía | ||
| neutre, neutro, neutres, neutros | neutro, neutros | ||
| nevá , neve, neu, nevada | nevar, nieva, nieve, nevada | ||
| nevades (puntes) | Puntas nevadas | ||
| neván | nevando | ||
| nevats | nevados | ||
| nevera, neveres | nevera, neveras | ||
| nevot, nebot, nevots, nebots | sobrino, sobrinos | ||
| ni | ni | ||
| nial, nials, ous falsos de ges o de pedra per a motivá a les gallines a póndre ous. | huevo falso de yeso o de piedra para motivar a las gallinas a poner huevos | ||
| nigromán, mago | nigromante, mago | ||
| Nigromántica, nigromántiques | nigromántica, nigrománticas | ||
| nils, ni los – ni les | ni los - ni les | ||
| nina, nines de drap | muñeca, muñecas de trapo | ||
| nincho, ninchos (del sementeri), nicho, nichos (de mercat) | nicho, nichos | ||
| Nines – pupiles, nina, pupila | pupila, pupilas | ||
| ningú, dingú | nadie | ||
| ningún, cap | ningún | ||
| ninguna, cap | ninguna | ||
| ninja, ninges | ninja, ninjas | ||
| nino, ninos – ninot, ninots | muñeco, muñecos | ||
| ninotet, ninotets | muñequito, muñequitos | ||
| niñera, niñeres | niñera, niñeras | ||
| Niquitós, niquitosa, neguitós, neguitosa | nervioso, intranquilo | ||
| nit , anit, s'ha fet de nit | noche, anoche, se ha hecho de noche | ||
| nit, nits | noche, noches | ||
| nitet (de) | por la noche | ||
| Nitidés - llimpiesa, puresa, transparénsia, claridat, brillo | nitidez, limpieza, pureza, transparencia, claridad, brillo | ||
| niu, nius - vore follanius | nido, nidos - follanidos es quien coge huevos de los nidos | ||
| niuet, niuets | nidito, niditos | ||
| nivell, nivells | nivel, niveles | ||
| no | no | ||
| No cal – no caldrá - no calíe – no cal patí | no hace falta, no hará falta, no hacía falta, no hace falta sufrir | ||
| No me fa goch , no me chauche | no me apetece | ||
| no'ls, no los | no los | ||
| nobilíssim | nobilísimo | ||
| nobilíssima | nobilísima | ||
| nobilíssimamen | nobilísimamente | ||
| nobilíssimes | nobilísimas | ||
| nobilíssims, mol nobles | nobilísimos | ||
| noblemen | noblemente | ||
| noblesa baturra | nobleza baturra | ||
| nocturno, nocturnos, de nit, de la nit | nocturno, nocturnos | ||
| nol, no lo, no´l vach vore | no lo vi | ||
| nols, no los, nol´s vach agarrá | no los cogí | ||
| nom, noms | nombre, nombres | ||
| nombrá | nombrar | ||
| nombrabe | nombraba | ||
| nombraben | nombraban | ||
| nombrántos | nombrándoos | ||
| nombrat, nombrats | nombrado, nombrados | ||
| nombréu | nombráis | ||
| nomená, anomená | nombrar, nominar | ||
| nomenades, anomenades | nombradas, de nombre | ||
| nomenál | nombrarlo | ||
| nomenat, anomenat, nomenats, anomenats | nombrado, de nombre, nombrados | ||
| només, sol | nada más, solo | ||
| nominá | nominar | ||
| nómina, nómines | nómina, nóminas | ||
| nomináls | nominarlos | ||
| nominatiu, nominatius | nominativo, nominativos | ||
| noms | nombres | ||
| nora, nores | nuera, nueras | ||
| Noranta, 90 | 90 noventa | ||
| nordeste, nordest | nordeste | ||
| norma, normes | norma, normas | ||
| normal, normals | normal, normales | ||
| normalisá lo chapurriau, escriure segóns una norma, no mos cal | normalizar el chapurriau, escribir según una norma, no nos hace falta | ||
| normalissasió | normalización | ||
| normalmen | normalmente | ||
| Norocsidén, nort + ocsidén (oeste), noreste, norest | noroccidente | ||
| nort, nord | norte | ||
| Noruego, noruegos, noruega, noruegues, de Noruega | noruego, noruega | ||
| nosa, fas nosa, estorbes, (noses en plural no se fa aná) | estorbo, estorbar, molestar | ||
| noses | estorbos | ||
| nossió, nossións | noción, nociones | ||
| nossiu, lesiu | nocivo, lesivo | ||
| nossiva, lesiva | nociva, lesiva | ||
| nostalgia | nostalgia | ||
| nostra | nuestra | ||
| nostre | nuestro | ||
| nostre, nostres, nostra, nostres – lo nostre poble, los nostres pobles, la nostra terreta, les nostres yayes | nuestro, nuestros, nuestra, nuestras | ||
| Notá – noto, notes, note, notém o notám, notéu o notáu, nóten – (anotá se conjugue igual) notat, notada – si yo notara, notares, notare, notárem, notáreu, notáren – nota | notar | ||
| nota, notes | nota, notas | ||
| notabe | notaba | ||
| notabes | notabas | ||
| notablemen | notablemente | ||
| notáe, notabe | notaba | ||
| notáen, notaben | notaban | ||
| notán (g) | notando | ||
| notánlos | notándolos | ||
| notari, notaris, notaria, notaries – notaría – notaríes es de notá, anotaríes de anotá | notario, notarios, notaria, notarias – notaría – notarías de notar | ||
| notarial, notarials | notarial, notariales | ||
| notaríe | notaría | ||
| notaris | notarios | ||
| Notat – anotat es apuntat | Notado – anotado es apuntado | ||
| note | nota | ||
| noten | notan | ||
| notifique | notifica | ||
| notíssia, notíssies | noticia, noticias | ||
| notissiota, notissiotes | noticieja, noticiejas | ||
| noto | noto | ||
| nou, está com a nou, lo ponou, pon nou – 9 | nuevo, está como nuevo, el puente nuevo – 9 | ||
| nova, noves | nueva, nuevas | ||
| novanta, noranta, 90 | Noventa 90 | ||
| novedat, novedats | novedad, novedades | ||
| novela, noveles | novela, novelas | ||
| novelán | novelando | ||
| novelat | novelado | ||
| noveles | novelas | ||
| noveleta, noveletes, com les 100 del Decamerón en chapurriau | novelita, novelitas | ||
| novembre | noviembre | ||
| noves (notíssies) | nuevas, notícias | ||
| novet, novets | nuevecito, nuevecitos | ||
| noveta, novetes | nuevecita, nuevecitas | ||
| novia, novies | novia, novias | ||
| novio, novios | novio, novios | ||
| novissiat, a dins del convén | noviciado, dentro del convento | ||
| novíssies, monges | novicias, monjas | ||
| nuclear | nuclear | ||
| nuclears | nucleares | ||
| nugo, nugos (anugá, lligá) | nudo, nudos (anudar, atar, ligar) | ||
|
|||
| núgol, núgols, se anugole | nube, nubes, se nubla | ||
| Nugolada : núgols que venen en l´aire, lleván, garbí, etc | nubes que vienen con el aire | ||
| nugolet, nugolets | nubecilla, nubecillas | ||
| núgols | nubes | ||
| nugos | nudos | ||
| nuguet, nuguets – los de los dits de les máns | nudito, nuditos – nudillo, nudillos | ||
| numerals | numerales | ||
| número, números | número, números | ||
| numerós, numerosos | numeroso, numerosos | ||
| numerosa, numeroses | numerosa, numerosas | ||
| numerossíssim, numerossíssims, abundán, abundáns - vore caterva | numerosísimo, numerosísimos | ||
| nupsial, núpsies, de matrimoni | nupcial | ||
champouirau, chapurriau, chapurriat, chapurreau, la franja del meu cul, parlem chapurriau, escriure en chapurriau, ortografía chapurriau, gramática chapurriau, lo chapurriau de Aguaviva o Aiguaiva, origen del chapurriau, dicsionari chapurriau, yo parlo chapurriau; chapurriau de Beseit, Matarranya, Matarraña, Litera, Llitera, Mezquín, Mesquí, Caspe, Casp, Aragó, aragonés, Frederic Mistral, Loís Alibèrt, Ribagorça, Ribagorsa, Ribagorza, astí parlem chapurriau, occitan, ocsitá, òc, och, hoc
lunes, 26 de noviembre de 2018
dicsionari chapurriau castellá, N
miércoles, 10 de julio de 2024
Nadar - Narigola
N
N, s. m., quatorzième lettre de l'alphabet et onzième des consonnes.
Semivocales sunt, ut plerisque latinorum placuit, septem: f, l, m, n, r, s, x. Prisciani, lib. I, §. 3, col. 541, ed. Putsch.
M, N so consonan.
L'autra comensa per N.
Leys d'amors, fol. 4.
M, n sont consonnes.
L'autre commence par n.
Nadar, v., lat. natare, nager, naviguer.
Qui sap nadar, nada, e qui no sap, mors es.
(chap. Qui sap nadá, nade, y qui no (ne) sap, mort está.)
Guillaume de Tudela.
Qui sait nager, nage, et qui ne sait, est mort.
Nadi contra suberna.
A. Daniel: Ab guay so.
Je nage contre le débordement.
Quan cug a riba venir,
Adoncs me cove a nadar.
Le Moine de Montaudon: Autra vetz.
Quand je pense à rive venir, alors il me convient de nager.
Part. prés. Per que si vay pensar un dia
Si, 'n nadant, yssir s' en poyria.
V. de S. Honorat.
(chap. Per que se va pensá un día si, nadán, eixí s' en podríe; podríe eixissen.)
C'est pourquoi il se va penser un jour si, en nageant, il s'en pourrait sortir.
Part. pas. Cant ac nadat un gran randon. V. de S. Honorat.
Quand il eut nagé un grand espace.
CAT. ESP. PORT. Nadar. IT. Natare. (chap. Nadá: nado, nades, nade, nadem o nadam, nadéu o nadáu, naden; nadat, nadats, nadada, nadades.)
Nafrar, Naffrar, v., blesser, meurtrir.
Ab las balestas los farem totz nafrar. Guillaume de Tudela.
Avec les balistes nous les ferons tous blesser.
Pel costat lo nafret us fellos.
Pujols: Dieus es.
Par le côté le blessa un félon.
Y nafret tres o quatre, so m par.
Rambaud de Vaqueiras: Honratz marques.
J'y blessai trois ou quatre, ce me paraît.
Fig. Ab lo escut de paciencia, negus colps non pot naffrar lo cor.
V. et Vert., fol. 65.
Avec l'écu de patience , nul coup ne peut blesser le coeur.
Nafret mon cor d'un esgart amoros.
P. Raimond de Toulouse: Tos temps aug.
Blessa mon coeur d'un regard amoureux.
Part. pas. Pel costat nafrat tan malamen.
(chap. Pel costat nafrat tan malamen; nafrat o ñafrat : ferit, llagat, tacat.)
Folquet de Romans: Quan lo dous.
Par le côté blessé si cruellement.
Mantz cavals mortz, mantz cavaliers nafratz.
Blacasset: Gerra mi play.
Maints chevaux morts, maints cavaliers blessés.
Subst. K. comandet elhs nafratz alhs meges. Philomena.
Charles recommanda les blessés aux médecins.
Que tragan a vida los nafratz. Guillaume de Tudela.
Qu'ils rappellent à la vie les blessés.
ANC. FR. Parmi le cors un en naffra. G. Gaimar.
Le comte de Peembroc... y fut navré à mort. Monstrelet, t. 1, fol. 20.
Du temulte, des plainz, des mortz e des nafrez.
Roman de Rou, v. 1765.
CAT. Nafrar. (chap. Nafrá, ñafrá: nafro, nafres, nafre, nafrem o nafram, nafréu o nafráu, nafren; nafrat, nafrats, nafrada, nafrades.)
2. Nafra, s. f., blessure, coup, meurtrissure.
Receub tant gran nafra, c'a penas ne garig. Guillaume de Tudela.
Reçut si grande blessure, qu'à peine il en guérit.
Seiner, faitz mi metge venir
Que m poira ma nafra garir.
Roman de Jaufre, fol. 64.
Seigneur, faites-moi venir médecin qui me pourra ma blessure guérir.
ANC. FR. Aucuns de leur gens estoient morts de la navreure du traict.
Monstrelet, t. 1, fol. 20.
CAT. Nafra. (chap. Nafra, nafres, ñafra, ñafres.)
Naggas, s. f. pl., du lat. nates, fesses.
Naggas son ditas. Eluc. de las propr., fol. 60.
Fesses sont dites.
ANC. FR. Ge vous eschaufferai les naches. Roman de la Rose, v. 20933. Le suppliant... feri le dit Guillot Longuet de sa main deux cops sur les naches. Lett. de rém. de 1363. Carpentier, t. III, col. 9.
CAT. Enaguas (N. E. plural típico occitano en AS). ESP. Naguas, enaguas. IT. Natiche. (chap. enagües.)
Nan, Nant, s. m., lat. nanus, nain.
Jaufre a 'l nan regardat.
Us nantz, que fon molt petitz,
Torneiet al foc un senglar.
Roman de Jaufre, fol. 17 et 12.
Jaufre a regardé le nain.
Un nain, qui fut moult petit, tourna au feu un sanglier.
CAT. ANC. ESP. Nano. ESP. MOD. Enano. PORT. Anã, anão. IT. Nano.
(chap. Enano, enanos, enana, enanes.)
2. Nanet, s. m. dim., petit nain.
Demandet...
A un nanet, qu'era portiers.
Roman de Jaufre, fol. 22.
Demanda... à un petit nain, qui était portier.
CAT. Nanet. ESP. Enanito. (chap. Enanet, enanets, enaneta, enanetes.)
3. Nin, adj., enfantin.
Nulha mielhs no s' aizina
Tan jove, ni tan nina,
D' aver sen e manieira
Azaut' e plazentieira.
Amanieu des Escas: En aquel.
Nulle, si jeune, ni si enfantine, mieux ne s'arrange pour avoir sens et manière agréable et prévenante.
ANC. CAT. Nin (MOD. Nen, nens, nena, nenas o nenes).
(N. E. Aún se usa en mallorquín, nin, nins, nina, nines para llamar al niño, niños, niña, niñas.) ESP. Niño. (chap. Chiquet, chiquets, chiqueta, chiquetes.)
Nar, s. f., lat. naris, narine.
Alenar
Non pot mas un pauc per la nar.
Deudes de Prades, Auz. cass.
Respirer ne peut qu'un peu par la narine.
Si vos fan respos peiors,
Datz lor del ponh per mieg las nars.
Rambaud d'Orange: Assatz sai.
Si elles vous font pires réponses, donnez-leur du poing par le milieu des narines.
La calors del solels intra e las nars. Liv. de Sydrac, fol. 104.
La chaleur du soleil entre dans les narines.
ESP. PORT. Nariz. IT. Nare, nari. (chap. Nas, nassos; lo home dels nassos. Nasset, nassets. - Porta este nasset -, li agarres lo nas a un chiquet y fas vore que lo tens als dits.)
2. Narra, s. f., narine.
Que metre pogratz per las narras
Amdos los puintz.
Roman de Jaufre, fol. 16.
Que vous pourriez mettre dans les narines les deux poings.
3. Narretz, s. f. pl., lat. nares, narines.
Aquel aires que dissendra per las narretz, eissira pel pertus de la boca.
Liv. de Sydrac, fol. 104.
Cet air qui descendra par les narines, sortira par le pertuis de la bouche.
ANC. CAT. Narils, narisses. ESP. Nares, narices. IT. Narice, narici.
4. Narigola, s. f., narine.
Cel que a las narigolas largas, es yros.
Del plus pres sospiralh que el troba, et aisso so las narigolas.
Liv. de Sydrac, fol. 126 et 104.
Celui qui a les narines larges, est colère.
Du plus près soupirail qu'il trouve, et ce sont les narines.
ESP. Nariguilla.


