champouirau, chapurriau, chapurriat, chapurreau, la franja del meu cul, parlem chapurriau, escriure en chapurriau, ortografía chapurriau, gramática chapurriau, lo chapurriau de Aguaviva o Aiguaiva, origen del chapurriau, dicsionari chapurriau, yo parlo chapurriau; chapurriau de Beseit, Matarranya, Matarraña, Litera, Llitera, Mezquín, Mesquí, Caspe, Casp, Aragó, aragonés, Frederic Mistral, Loís Alibèrt, Ribagorça, Ribagorsa, Ribagorza, astí parlem chapurriau, occitan, ocsitá, òc, och, hoc
ROSELLA (i dial. roella). f. || 1. ant. Roseta, rosa petita; cast. rosita. Ha en la dita corona, entre flor e flor, X roselles, les V ab sengles robicets, doc. a. 1356 (Rubió Docs. cult. i,173). || 2. Flor de la planta papaveràcia Papaver rhoeas, i la mateixa planta, que es cria abundant dins els camps de cereals; la flor és de color vermell viu; cast. amapola. Rumbejen molt vistoses en los camps les roselles, Llorente Versos 27. Amb espigues y roelles esclaten es sementers, Roq. 15. Les roselles d'una encesor frenètica, Alomar Columna 190. Dijous sant..., el sopar ritual d'aquesta diada, de tota la gent devota, consta solament de sopes i ruelles amanides, Violant SS 49. a) Rosella de corns: planta de l'espècie Papaver cornutum(Teixidor Flora 1086). || 3. a) Rosella borda o de bosc: planta ranunculàcia de l'espècie Anemone nemorosa, de rizoma prim i carnós, fulles en segments peciolats, i flors blanques, rosades o morades; cast. anémona de los bosques. — b) Rosella marina: planta papaveràcia de l'espècie Glaucium luteum, de tronc robust, fulles gruixudes pinnatipartides, flors grogues i càpsula molt llarga; cast. adormidera amarilla. — c)Rosella d'or: planta de l'espècie Drosera rotundifolia(V. rosada, art. 2, || 3). — d)Rosella morada: papaveràcia de l'espècie Roemeria violacea, de flors color violat fosc; cast. amapola morada. Loc. — Com una rosella: comparança aplicada a una cosa molt vermella.
De llabis del color de la rosella, Cases A., Poes. 212. S' enrogí com una rosella, Pons Auca 322. Les galtes com la roella, Salvà Poes. 82. La jove... encesa com una roella, Pons Llar 30. Fon.: ruzéʎə (Capcir, Cerdanya, Conflent, Garrotxa, Vallès, Penedès, Camp de Tarr., Men., Eiv.); rozéʎɛ (Ll.); rozéʎa (Aiguaviva d'Aragó, Maestrat, Morella, Cast., Aín, Moixent, Llanera de Ranes, Vall de Gallinera, Benilloba, Biar, Calp, Guardamar); roséʎa (Val., Torís, Polinyà, Massalavés); rozέʎɛ (Maella); rozéʎə (Porreres); ruéʎə (Ross., Conflent, Empordà, Solsona, Camp de Tarr., Sóller); ruéʎa (Mequinensa, Tortosa, Amposta, Valljunquera, Pobla de Benifassà); ruéʎɛ (Tremp, Urgellet, Balaguer, Pla d'Urgell, Ll., Cala de l'Ametlla); roéʎə (Mall.); ruβéʎə (Sta. Col. de Q.); ruvéʎə (Maspujols, Montbrió del Camp); rovéʎa (Alcalà de X.); rovéʎə (Mall.); ruɣéʎa (Tamarit de la L.); rozɣéʎa (Vistabella del M.).
En Caudete (Albacete) se utilizan una serie de palabras de origen valenciano, entremezcladas con el castellano que con el uso se han ido "castellanizando". Algunas de ellas están en desuso, aunque su utilización por personas de cierta edad suele ser más frecuente. Como en la comunidad valenciana / Aragón, Murcia / se utiliza mucho el diminutivo "ico", quizá por nuestra pertenencia en otros momentos históricos a esa comunidad y no es frecuente terminar las palabras en el lenguaje usual con la terminación "io". Nuestro acento se asemeja al de la región murciana, dejando las "eses" finales sin apenas sonido y pronunciando la última vocal de la palabra de forma abierta. Aquí presentamos una relación de palabras colocadas por orden alfabético, recopiladas desde 1.968 por Luis Torres Martínez.
ABABOL: Amapola. // aragonés ababol, chapurriau ruella, roella ABONICO: Despacio , flojo ( hablar a. andar a. ) ACUQUILLARSE : Ponerse en cuclillas. / Acuclillarse AGONIZOS : Toque de campanas que indica la muerte de una persona. Dos toques para las mujeres y tres para los hombres. ALARGAVISTAS : Prismáticos o anteojos. / llargavistes, allargavistes ALBORGA : Alpargata. ALBERCOQUE : Albaricoque. ALCAGÜETA : Cacahuete. ALMAINA: Martillo mediano que se usa en albañilería. ALMEDROLAR : Campo o cultivo de almendros. ALMENDROLERO : Almendro. ALPICOZ : Bruño. ALGEZÓN : Trozo de escombro. ALGUNZAR : Mover un columpio. / gronsá, moure la andruja (Maella) ALGUNZADERA : Columpio. ALTIRIJAR: Altirijarse es cabrearse o "encenderse", como también decimos por aquí. AMANOSO: pequeño, recogido AMASADOR: Despensa. AMOCHAR : Agachar o " pagar " en los juegos. ASISCARSE : Asustarse. ARDACHO . Lagarto.
B
BAJOCA : Judía. BALLUECA : Familiarmente, persona llorona. BALDOSA: Acera. BAMBOLLA : Burbuja. BARAJÓN : Grupo de papeles , hojas, cromos, billetes... BARCA : Columpio. BARCHILLA : Utensilio para medida de áridos. BEZÓN : Hermano gemelo. BIJÓN : Tronco o trozo grueso de madera sobre el que se parte leña , carne ,... BISANCA : Contramuslo. BOLAS : Pimiento pequeño y redondo. Boñar: Abollar. BORDOÑO : Borbollón. BORNEO : Familiarmente paseo ( ir de borneo, dar un borneo.) BRUJÓN : Bulto que sale por un golpe en el cuerpo. Abultamiento. / bulto, gaburro
BRONCHALES : Persona descuidada.
C
CA: Casa de (voy ca mi tío). CABECERÓN : Almohada. CABEZORRÓN : Familiarmente, persona que no desiste en su empeño. Obstinado.Renacuajo de las ranas. CABRA : Roncha en las piernas. Cabrillas. CACHAPAZO : Caída de una persona o animal. CAGARNERA : Jilguero. CALDA : Leña que se quemaba para calentar un horno. CAMAL : Pernera del pantalón. CAMBRA : Cámara o habitáculo superior de una casa.. CAMOCHA : Familiarmente, cabeza. CANSINERA : Cansancio. CAPUZÓN: Cuando te tiras a la piscina de cabeza / Cabussó CHAICHO: Familiarmente muchacho. CHAMBERGA : Trozo de tierra. CHAMBI: Helado. CHAVITO : Baile en el que se ha pujado por bailar con la reina (Propio de los bailes de Navidad). CHICHE : Familiarmente , carne . CHILE : Perro. CHIMENERILLA: pieza del trabuco donde se pone el pistón. CHUMARRERA : Humareda. CHUPA : Chupete de los niños. CHUCHURRIR : Marchitarse. CHINCHIMONETE : Antiguo juego de niños. CLE : Botón de presión. CLINSE: pequeña siesta. COBUL : Ajo tierno. CO-CO : Andar a la pata coja. / a la coj coj (Pedro Saputo) COLFA : Corteza o piel de semillas o frutas. COLORÍN : Sarampión. CONA : Corteza de cerdo, piel dura. CORNETA : Guindilla. CORRENTILLA : Coger carrera o andar rápido. CORRUJERO : Persona que actúa o habla deprisa. COSQUERETAS : Subir en la espalda de otro. CUCA : Familiarmente, almendra. CUCAR : guiñar un ojo. CUCO : Familiarmente, garbanzo, fruto del cacahuete. CUCÓN : Familiarmente, golpe flojo en la cabeza. CUERDA : Traca. CUERNA : Barra de pan. Suciedad que sale al frotar la piel. CURRUSCÓN : Trozo de pan endurecido.
D
DESGALLITAR : Gritar al hablar. / Desgañitarse DESPEPITARSE : Mondarse de risa. DESVERBAJAR : Labor del campo consistente en quitar ramas en la viña. DORMIJÓN : Dormilón. DRAGÓN : Salamanquesa.
E
EMPANCINAR : Comer demasiado. ENCARNADO : De color rojo. ENDEÑAR : Infectar una herida. ENFARINAR : Cubrir de harina. ENDORMISCAR : Adormilarse. ENJUGAZADO : Absorbido por el juego ( Se le dice a los niños ). / enjugassat, enjugassada ENSISCARSE: Acabo de escuchar a mi tía la palabra "ensiscarse", en realidad estaba contando algo sobre unos niños que en la guerra se "ensiscaron" de piojos. "Ensiscaicos" de piojos decía mientras recordaba las penurias de la guerra. Debe ser algo así como llenarse de suciedad. ESBARAR O ESFARAR : Resbalar. ESCALABRADO : Descalabrado. ESCARCIL : Alcachofa. ESCLAFAR : Aplastar. ESCLATAR : Romper un huevo. ESCUAJARSE : Acobardarse . ESPIZCAR : Desmenuzar ESPOLSAR : Sacudir el polvo. / espolsá, espolsás ESTORNIJA : Juego y juguete de niños. ESTRALA : Hacha. / destral, estral, astral ENVISCAR : Cazar pájaros con varillas untadas de sustancia pegajosa. ESCAGARRITAR : Defecar fluidamente.
F
FARINETA : Zona resbaladiza con desnivel. FLORICOL : Coliflor. FOGUERO : Hornillo. FRAILE: acepción referente a un horco de panochas de maíz que se cuelga para secar. FRESOL : Guisantes. / Fesol, fesols : judía blanca / pésol, pésols : guisante FRISUELO : Judía o alubia pequeña. / Fesolet
G
GAMELLA : Recipiente para comer los cerdos. GALGUEAR : Comer entre comidas. GALLETE : Beber a chorro. GALLICOMONTE : Abubilla. GARCEAR : Desencajar ( una puerta , marco , ventana ...) GARGUILOTE : Golpe que se da con el dedo. GORRÍN : Cerdo. GOBANILLA : Muñeca, carpo. Gobanillera: de "gobanilla", muñequera. GOLA : Envidia, deseo por tener algo. GOMÁTICO: recámara del neumático. GRAGEA : Lluvia fina y helada. GRILLAR : Brotar los tallos en las patatas , ajos, cebollas, ... sin haberlos sembrado. GÜEÑA : Salchicha con añadido de asadura, vinagre y ajo. GUILINDAINAS : Persona con poca responsabilidad. GUISADOR: Cocina (habitación). GUÍSCANO : Níscalo.
JALABARDADA : Grupo de niños , pájaros,... JERINGUILLA : Arbusto de flores blancas y olorosas que florece en el mes de mayo. JONGUEAR: remover o amasar barro ensuciándose.
L
LENGÜETA : Bizcocho pequeño en forma de lengua. LLANDA : Bandeja de hojalata para cocinar en horno. Punto de sutura metálico que se da en cirugía.
M
MAJINCAR : Quitar hierbas malas en un cultivo de maíz.
MANDRÓN : Persona desgarbada (ir a lo mandrón ). / que té mandra, manta, galbana, galvana
MANGARRO: Guarro. MAÑACO : Nombre despectivo que se da a los niños MAMPRENDER: incendiarse un objeto. MANZANERO : Manzano. MARRAJA : Garrafa. MINICA : Petardo pequeño con mecha. MONA : Pan dormido que se hace para la pascua. MONEAR : Salir al campo para comerse la mona. MORCAS : Borras o alpechín. MORRALÓN: Persona poco tratable, adusta, sin conversación.
N
NARRIA : Familiarmente persona descuidada. NOGUERA : Nogal.
Ñ
ÑACO : Niño.
O
ORAGE : Tiempo meteorológico. / Orache, tems meteorológic
P
PAJAREL : Tipo de pájaro. Persona avispada. PALMERAS: Fuegos artificiales. PARALÍS : Parálisis. PASTERA : Recipiente para amasar en albañilería. PATACAZO : Batacazo. PATAZO : Golpe dado con el pie. PEBRAZO : Robellón. PEDRETA : Piedra de río marmórea. PEGALOSO : Pegajoso. / pegalós, pegalosa (herba) apegalós, apegalosa PEGÜETA : Mujer habladora y dicharachera. PEÑAZO : Golpe dado o recibido al arrojar una piedra. PEPE : Renacuajo de las ranas. PERDIGUERA : Tos continua,... PEROLA : Recipiente para hacer las paellas . PICHINA : Pechina. PÍNDOLA : Juego de niños (pídola). POLSAGUERA : Polvareda. POSTIZAS : Castañuelas. PRÉSOLES : Guisantes. / pésols, pésol PUJA : Acto típico de Navidad donde se puja para bailar en el escenario con la reina o con el rey. PUL : Juego de niños . PUNCHA : Clavo. Banderola que lleva el sargento en las comparsas de fiestas de moros y cristianos.
R
RAIJOS : Tallos tiernos de las alcachofas. REBANIZA: tipo de flor o mala hierba que suele alternarse con los ababoles, creo que las comen los conejos REBORNECIDO: persona que actúa con mala intención. REBROTÍN: el brote que sale en el pie de la olivera. REGALICIA : Raíz dulce. REGOMELLO : Preocupación. RELIENTE : Ambiente húmedo de la noche. RELUZÁNGANA : Luciérnaga. REPICACAMPANAS : Mantis religiosa. RETESTÍN : Suciedad de las sartenes. RETORCIJÓN : Retortijón. Retorcimiento de una extremidad. RICO : Grillo. RIJA : Herida ulcerosa en el lagrimal del ojo. RODANCHA : Fuego artificial redondo que gira al encenderlo. ROSIGAR : Mordisquear un alimento. RULEJO : Trozo de azulejo que se emplea en ciertos juegos de niños. RULÚ : Coger o pasear " a la silleta". RUNA : Escombro. RUSTIR : Familiarmente, comer. RUYO : Rizo.
S
SACRISTANA : Lagartija. / Sargantana, sargantanes SALICORNIO: aquellas ramas secas que forman una bola y que van rodando por los campos y carreteras. SALSERO : Persona que toquetea las cosas. SESTERO : Cúmulo de suciedad. SOGUEO : Soga o cuerda de esparto. SACRE : Escorpión. / Arrecláu, arracláu
T
TARATAÑA : Telaraña. TÁRTAGO : Susto. TEJAINO : Gorrión. TIRICIA: Dentera. Sensación desagradable que se experimenta en los dientes y encías al comer sustancias agrias u oír ciertos ruidos desapacibles TONGADA : Fila o grupo de cosas. TONTO : Juego de naipes. TORONDO : Chichón. TOSIGUERA : Golpe de tos continuo. TRAGÓN ( DRAGÓN ) : Salamanquesa. TRAMALLÓN: Que hace las cosas sin cuidado. TRAMUZO : Altramuz. TRUQUE : Juego de niños.
V
VALLO : Variedad de hierba. VERDEROL : Verderón. VOLANTE : Paje del capitán en las fiestas de moros y cristianos.
ZAPUCAR: Echar algo en algún sitio, normalmente comida en un recipiente (cacharro para animales) (Ej.: Zapúcale la comida...). / abocá , abócali lo minjá al gorrino
Orar, v., lat. orare, prier, intercéder, supplier.
Ieu vos or entre mos bratz,
Que no i sai far autr' orazon.
Folquet de Romans: Domna ieu pren.
Je vous prie entre mes bras, vu que je n'y sais faire autre prière.
Davant l'autar de Nostra Dona orar. Philomena.
Prier devant l'autel de Notre-Dame.
Orar devem de cor non pas de lavras. Trad. de Bède, fol. 27.
(chap. Orá (resá) debem de cor, no de (en los) labios.)
Nous devons prier de coeur non pas de lèvres.
Part. pas. Si anc s'averet oratz
Dieus! aquest me si' autreiatz.
Guillaume de Berguedan: Mais volgra.
Si oncques Dieu se reconnut adoré! que celui-ci me soit octroyé.
ANC. FR. Li oratoires... c'est que en i doit orer.
Trad. de la règle de S. Benoît, fol. 138.
Au main vont au moustier orer. Roman du Renart, t. IV, p. 245.
Quant Richart leva al jur cler,
A Saint-Oen ala urer.
Roman de Rou, v. 5641.
Devant la Virge aloit orant. Fables et cont. anc., t. 1, p. 273.
CAT. ESP. PORT. Orar. IT. Orare. (chap. Orá, resá: oro, ores, ore, orem u oram, oréu u oráu, oren; orat, orats, orada, orades; orat : loco deu vindre de oratge, orache, allunat, grillat com Manel Riu Fillat.)
2. Oratio, Oraso, Oration, Orazon, s. f., lat. orationem, oraison, prière.
La oratio del pater noster passa totas autras oratios. V. et Vert. fol. 38. La prière du pater noster passe toutes autres prières.
Tres jorns en orazon estet.
Com deiam servir Dieu, e far orations.
V. de S. Honorat.
Resta trois jours en oraison.
Comment nous devions servir Dieu, et faire des oraisons.
CAT. Oració. ESP. Oración. PORT. Oração. IT. Orazione.
3. Orador, s. m., lat. orator, orateur, prédicateur.
Dieus regarda lo cor del orador plus que las paraulas.
Trad. de Bède, fol. 27.
Dieu considère le coeur du prédicateur plus que les paroles.