

champouirau, chapurriau, chapurriat, chapurreau, la franja del meu cul, parlem chapurriau, escriure en chapurriau, ortografía chapurriau, gramática chapurriau, lo chapurriau de Aguaviva o Aiguaiva, origen del chapurriau, dicsionari chapurriau, yo parlo chapurriau; chapurriau de Beseit, Matarranya, Matarraña, Litera, Llitera, Mezquín, Mesquí, Caspe, Casp, Aragó, aragonés, Frederic Mistral, Loís Alibèrt, Ribagorça, Ribagorsa, Ribagorza, astí parlem chapurriau, occitan, ocsitá, òc, och, hoc


X.
XAPURCAR.
a. Revolver el agua u otro líquido: dícese más bien chapurcar.
(chapotear)
XARRO. a. Véase jarro.
XÍA. a. Chía, insignia de la magistratura: ant.
XINGLAR. a. Gritar con regocijo.
Y.
YAYA. n. Abuela: también es muy frecuente, sobre todo entre los niños, designarla con el nombre de lola que no incluimos.
YERBA. n. Alfalfa: se toma el género por la especie.
YERBA DEL PICO. n. Planta.
YERBA
DE PORDIOSEROS. n. Planta.
YESO. a Úsase la expresión lavar de yeso, y significa cubrir de yeso una pared bruñiéndola con la paleta. (enyesar; ges, alchés, alchez; gessaire : yesero)
YUNTA. p. Yugada. (jou, jau : yugo; juñí; ayuntar, ajuntar, ayuntamiento, ajuntamiento);
Z.
ZABACEQUIAS. d. El que cuida de los turnos en el riego y de multar a los que contravienen a los estatutos u ordenanzas.
ZABALMEDINA. n. Zalmedina: lo hemos visto escrito de esa manera en algunos documentos mss., y Ducange habla de él usando además los nombres de zahalmedina, salmedina y cephalmedina: en un privilegio de Pedro II en favor de los Jurados de Zaragoza se lee cazalmedina. (GLOS: Catalmidina. De çáhib almedina, (çalmedina) "gobernador o prefecto de la ciudad." ".... et pro nulla exquisitione non perdant, inde quicquam, nec pro nullo rege subsequente, sive Catalmidina, etc." Confirmación de los Fueros de Toledo por D. Alf. VII en 1155, ap. Muñoz, Colec. de Fueros municip., p. 377. Zafalmedinus b. lat. V. zalmedina. ",.. neque pro nullo rege subsequente, sive zafalmedino, aut comite, etc." Privilegio otorgado por D. Alfonso VI a los mozárabes de Toledo, ap. Muñoz, Colec. de fueros, p. 361. Exortivo. Lo mismo que eixortins. "Et qui dictus zalmedina exortivos quoscumque ponere voluerit ad iustitiam exercendam." Privilegio otorgado por el rey D. Jaime I a los pobladores sarracenos de Játiva, ap. Salvá y Sáinz de Baranda, Colec. de doc. inéd., XVIII, p. 62-68. Zahalmedina b. lat. V. zalmedina. "... et quod nullus zahalmedina, neque alius homo, etc." Privilegio otorgado a los clérigos de Toledo por D. Alfonso VII en 1136, ap. Muñoz, Colec. de fueros, p. 373.)
ZABORRA. d. Piedra pequeña: tiene alguna conexión con el saburra latino y sorra español, (lo dicen los catalanes por no decir arena) que significan la arena gruesa con que se lastraban las embarcaciones.
ZABORRERO. d. Albañil que trabaja con zaborras. - d. Poco diestro en algún oficio.
ZABORRO.
n. aljezón.
ZABURRERO. d. Zaborrero.
ZAFARECHE. a. Estanque. (GLOS: Zafareche, zafareig, zafariche cast. safareig, safreig cat., chafariz port. De çahrich, "estanque, piscina." Casiri, Marino. (safarech)
ZAFARICHE.
a. Cantarera o sitio donde se ponen los cántaros.
ZAFORAS.
ZAFOROSO. n. Persona desmañada, sucia o torpe.
ZAFRÁN. n. Azafrán: así se lee en nuestros fueros, pero en castellano sólo se usa como licencia poética. (GLOS: Zafrán (en López de Ayala, Lib. de la Caza de las aves) cast. y mall., çafrá val. azafrán. (safrá))
ZAGUERAMENTE.
n. Últimamente: también se dice la zaguera vez, cuya significación
es aproximada a la de la Academia. (GLOS: Zaga cast., cat. y port.,
çaga cast., port. y val., saga cat. atzaga basc. De sáca, "ultimus"
en R. Martín, "postrema pars exercitus" en Freytag,
"retaguardia, cavalgada, cortejo de un príncipe" en Kaz.
En la época de los Almohades y Zenetas formaban la zaga los
abanderados y tambores que iban detrás del Sultán en sus
expediciones. Durante el reinado del Sultán Abulhasan se componía
de cien tambores, y, entre grandes y pequeñas, de otras tantas
banderas de seda de diversos colores tejidas de oro. V. Aben Jaldún,
Proleg., II, 52. La forma primitiva de esta voz fue çaga, que se lee
en el Poema del Cid, ed. de Riv., p. 7, col. I:
E yo con los C
aquí fincaré en la çaga.
Y más adelante:
Non osa ninguno
dar salto á la çaga.
En sentido de fin, remate, se halla la
misma forma en los siguientes versos del Libro de Alexandre, copla
952:
Nunca omne deuia en este mundo fiar,
Que sabe á sus
cosas tan mala çaga dar. (La zaguera carrera a la zurda, La
Codoñera: lo radé carré a la esquerra : la última calle a la
izquierda;
Zaga, çaga. A la zaga. Atrás o detrás. A la cola.
Montar a la zaga. De za´aca (* zaca en Marcel), "cola de los
cuadrúpedos" en Kaz., "cola" en Bocthor, Hélot y
Lerchundi, "derriere, cul" en Cherbonneau.
Señora,
quien m.... ó c... (mea o caga)
Non se debe espantar
Aunque
se ssyenta apalpar
Por delante o por la çaga.
Cancionero de Baena, p. 104. )
ZALEAR. d. Manosear o deslustrar alguna cosa.
ZALMEDINA. (ver ZABALMEDINA) a. En lo antiguo alcalde o magistrado con jurisdicción civil y criminal; era Juez ordinario de Zaragoza y para el desempeño de su oficio, que era anual, tenía un Asesor: algunos equiparan este cargo al de Censor en Roma. - d. Era en lo antiguo el alcaide de las cárceles, y hoy aquel preso que por sus circunstancias es nombrado para cuidar del orden interior en cada estancia.
ZALMEDINADO. n. Dignidad y oficio del zalmedina en su primera acepción.
ZAMARRAZO. n. Golpe con palo, correa etc. - n. Desgracia que uno sufre en su salud, su carrera o su fortuna, y así se dice de uno que ha quedado cesante "hoy le ha llegado el zamarrazo o ramalazo": también vemos usada esa palabra en unas quintillas escritas con motivo de las oposiciones verificadas en Zaragoza para llenar la vacante del catedrático P. Raulín.
ZAMUECO. n. Mostrenco, majadero, drope (dropo).
ZANCOCHAR, d. Guisar con poca limpieza: en Castilla salcochar. - d. Revolver, desgobernar.
ZANCOCHO. d. EMPANDULLO.
ZANGUILÓN. n. Muchacho desproporcionadamente alto. - n. Joven inútil y ocioso.
ZANQUIL Y MANQUIL. n. Zurriburri.
ZAPATERO. n. En algunos juegos el que no hace tanto o baza.
ZAPO.
n. Sapo. - n. Persona desmedrada, torpe o desmañada. - Rosal dice
que los antiguos llamaban zapo al sapo y zapico al hombre chico.
ZAPOTAZO. d. Trompazo, talegazo.
ZAQUE. n. Cuero en que se saca agua de los pozos, según el autor del Diálogo de las lenguas, quien cita esa palabra como aragonesa, diferenciando su significación de la de Castilla, en donde vale tanto como cuero de vino.
ZARANGA.
d. Fritada.
ZARCILLO. a. Arco de cuba.
ZARFE. n. Criado que se toma en común por personas que viajan o pasan algún tiempo fuera de su casa.
ZARPA. n. Se usa en la frase andar a zarpa la greña en significación de andar a la greña.
ZARPEAR. n. Equivale aproximadamente a manotear y manosear. - n Echar la zarpa.
ZARRABULLO.
n. Revoltijo, conjunto desordenado de cosas y aun de ideas o
palabras: úsase también en el mismo sentido el verbo zarrabullar.
ZARRAPASTRO. n. Zarrapastroso, zarrapastrón.
ZERIGALLO. d. Pingajo. - d. Joven indiscreto que presume y se entremete más de lo que debe.
ZOCA d. Choca.
ZOFRA. n. Tributo que se imponía antiguamente en el reino de Aragón. - n. hacer zofra, trabajar para el común o a vecinal en obras de construcción. (GLOS: Zofra cast., çofra cat. Lo mismo que azofora. "Item por zofra cuatro sueldos por casa." V. Salvá y Sáinz de Baranda, Colec. de doc. inéd., XVIII 69-74. La forma çofra se encuentra en el siguiente pasaje de la Carta puebla otorgada por D. Jaime I a los moros del valle de Uxó (ap. Salvá, Colec. de doc. inéd., XVIII, 42-50): "E que no sien tenguts de pagar dret dels ous, ne fer çofra de lurs persones, ne de lurs besties.")
ZOQUE.
d. Tarugo o tronco de árbol sobre el cual se cortan las carnes:
tajo, tajador.
(la soca, de un olivé, de un amelé, soc, etc.)
ZORRA. d. zorra de carne, piltrafa.
ZORRIAR. n. El supuesto Avellaneda, autor aragonés según la opinión común, usa de este verbo en varios lugares de su Don Quijote, pero siempre en boca de Sancho: una vez dice “porque a fé que me zorrían ya las tripas de pura hambre" (P. V. cap. IV); y otra "había puesto la escudilla sobre las brasas, de manera que me iba zorriando por el estómago abajo."
(cap. X). Ambas frases se compadecen bastante con las definiciones de zurriar y zurrir, sonar o resonar bronca y desapaciblemente alguna cosa. (rugir las tripas)
ZOTE. c. Ignorante, lerdo.
ZUCRERÍA.
d. Confitería: se halla excluida de la última edición de la
Academia, sin la justa causa con que se ha omitido zudería,
que estaba en la penúltima indudablemente por error tipográfico.
(zucre, sucre, azúcar, açucar, saccharum, sájer, Zucker, sugar,
etc.) (GLOS: AZUCAR (azúcar) cast., açucar cast., port. y val.,
azucrea, basc. De
as-súccar, "zucarum" en R.
Martín, del persa xucar (como el río Xúcar, Júcar),
sanscr. sukla, gr. *, lat. saccharum. V. Vullers, Lex.
Pers. Lat. Etym., Wilson Sanscr. Dict. y Alix, Glos. Trae la
etimología Rosal.
Sabed, que de todo azucar allí anda
volando,
Polvo, terron, e candi, e mucho de rosado,
Azucar
de confites, e azucar violado,
Et de muchas otras guisas que yo
he olvidado.
Arcipreste de Hita, Cantares, copl. 1311.
Azucarí.
Prov. de Málaga y Granada. Nombre dado a cierta clase de uvas y
albaricoques. De as-sucarí, "azucarado," adj. pos. formado
de as-succar, azúcar.)
ZUCRERO. n. Confitero.
ZUDA. n. Castillo, según Ducange. (Leemos anteriormente: … palacio real de los árabes con el nombre de azuda, (la Zuda) sirvió de hospedaje a Alfonso I cuando reconquistó la ciudad en 18 de Diciembre de 1118)
ZUNCE. n. Plegado en la tela.
ZUNCIR. n. Fruncir, plegar o recoger el borde de cualquiera tela.
ZURIZA. n. Persona chismosa y mal intencionada que indispone a unos con otros: tiene también, pero un poco ampliada, la significación de la Academia.
ZURO. d. Corcho. (suro; verbo surá, flotá)
ZURRACO. d. Bolsón de dinero, y en general dinero muy escondido.
Rey Martín I de Aragón, el humano, Martí I de Aragó.
tomo-i-texto-lxi-hoc-rey-martin-acta-valldoncella
- Senyor plauvos que la successio de vostres regnes e ten es apres obte vostre pervingue a aquell que per justicia deura pervenir e quen sia feta carta publica.
- Et dictus dominus rex respondens dixit: - Hoc.
- Plauvos donchs senyor que la successio de vostres regnes e terres apres obte vostre pervinga a aquell que per justicia deura pervenir e quen sia feta carta publica.
- Qui quidem dominus rex respondens dixit: - Hoc.
hoc
Et hiis dictis dictus Ferrarius de Gualbis repetens verba per eum jam prolata dixit hec verba vel similia in effectu: Senyor plauvos que la succesio dels dits vostres regnes e terres apres obte vostre pervinga á aquell que per justicia deura pervenir? et dictus dominus rex tunc respondens dixit: Hoc; de quibus omnibus petiit et requisivit dictus Ferrarius publicum fieri instrumentum per me protonotarium et notarium supradictum.
//
Tomo XIV, 14, de la colección de
documentos inéditos de la Corona de Aragón, publicados de real
orden por Próspero de Bofarull y Mascaró.
//
Creheu
ab gran dolor e congoxa recau en nosaltres tal pensament que
sentissem la dita Majestat per reparacio de tals prejudicis no voler
retornar lo Senyor Princep en la vegueria de Leyda don lo
ha tret pero cove saber quen ha esser prestament del och o no.
och : oc : òc:
hoc, sí en OCcitano, langue d´òc, languedoc, occitan, ocsitá.
La
lengua occitana (lenga) hoy en día comprende varios dialectos,
antiguamente se llamaba lengua provenzal, otras veces lemosín. Hoy
se la divide en 5 dialectos principales: provenzal, lemosín,
languedoc, gascón y vivaroaupenc – en zona Alpes. Además hay
otros dialectos como el aranés y por supuesto, el catalán,
que siempre ha sido un dialecto occitano, como lo dicen varios
autores:
Loís Alibèrt, después de publicar Pompeyo Fabra su
gramática, "en su gramatica occitana segons los parlars
lengadocians", escribe sobre los dialectos del languedoc, "...
catalan compres". "... parlars lengadocians, en segond lòc als autres dialèctes occitans, catalan comprés, e d´en darrièr a la lenga anciana..."
//
Als molt reverend e
honorables e savis senyors los diputats de Cathalunya.
Molt
reverend e honorables Senyors. Ahir (ayer) que
comptavem onze del present me fon (no: em fos, fou, va
esser, va ser) tramesa una letra de vostres grans savieses ab la
qual me pregavets (no: em pregaveu; pregavets
es claro occitano, como "als presentz" de Pedro II) que
vuy que havem XII daquest (d´aquest, no hay
apóstrofes ni tildes en textos antiguos) mes jo
fos aqui (vemos açi,
assi; en la Litera y gran parte de Huesca es astí) per
consellar en los negocis en aquella contenguts la qual cosa no es a
mi possible car vuy es la jornada per vosaltres
assignada es stat carrech daquells qui havian (se encuentra
havien y havian, como saviesas y savieses; havien es valenciano)
carrech de trametrem la letra que al darrer
jorn (último día; radé día en chapurriau; derrier jour;
giorno) se haja sperat. Pero (vemos también empero)
la hon (allá donde) vostres grans savieses son ab
tantes notables persones com se diu haveu convocades en vostre
consell yo hi fas
(yo hi fach en
chapurriau; jo hi faig; esta hi o hy, hic latín, se encuentra
también en castellano y portugués:
"Estavào hy
outros de cavallo",
Crón. de D. Juan I, cap. 56, ap. Sta.
Rosa, Supl. al Elucid. / Destos auia hy
muchos que fazien muchos sones, Libro de Alexandre, copla 1798)
poca fretura. Placia nostre Senyor que ab vostre bon
treball e daquells queus consellen se do (se dé; se dono;
no: es doni) orde que del Senyor Rey se obtinga la
desliuransa del Senyor Princep en manera que sia servey
del dit Senyor e be avenir del Senyor Princep. E ordonau
(ordenad; ordenáu u ordonéu en chapurriau; ordenáume,
ordenéume, manáume, manéume) de mi molt reverend e
honorables senyors lo que plasent vos sia. Scrita a
Cobliure (no pone en, sino a; Colliure) a XII de janer
(no gener; giné en chapurriau). - Vostre Berenguer Dolms
quins recomana a vosaltres.
//
Lo die (se
encuentra dia, jorn y die) de proppassat rebem una vostra
letra closa (cerrada, closa, como claustro) e
segellada (sellada, sello; se encuentra sagell, sagellada;
sigillo, sig+num) sots data de VIIII del corrent
mes per la qual molt amplament som stats informats de tot lo negoci
tocant lo Senyor Rey e lo Senyor Illustre Princep e dels avisaments e
preparatoris lo dit fet tocants partida dels quals avisaments en
vigor de una altra letra vostra a nos liurada a IIII del dit
mes sots data de dos del ja dit corrent mes per nos es stada
mesa en (metida, puesta en ejecución) execucio en
tremetra (trameter; trametra, trametre) nostro
embaxador e sindich ab ampla potestat e letra de creença
(credencial) a vostras grans reverencies
(vostras es occitano, concuerda con reverencias,
reverencies es valenciano) segons som certs ja explicada.
E es veritat que en vostra letra derrera (radera;
darrera; derrier; última; detrás; zaguera, de zaga) es feta
mencio quens trametets (ts final: occitano
clarísimo) copia de la letra dels embaxadors e es veritat que
tal copia no havem vista ne rebuda.
//
A tota
vostra ordinacio prests quis recomanan (recomanen;
recomanan occitano) en vostra gracia los consellers e tot
lo concell (concejo, consejo, concello, conciello, consell,
conçell, etc) de
Vich.
//
Molt reverend e honorables los
senyors diputats del General de Cathalunya.
Molt reverend e
honorables e de grans providencies. Rebuda vostra letra havem gran
anug (se encuentra enuig, enug) perque fins aci
no es obtenguda la liberacio del Senyor Princep com es
desijada e per vosaltres ab summa diligencia
degudament tractada instada e supplicada. E per donar compliment en
lo quens scrivets de Barchinona a dos del
present mes havem de present donat ple e suficient poder al honorable
En Francesch Millars de aquesta vila lo qual crehem
esser aqui de e per entrevenir per aquesta vila en dita fahena
de dita liberacio de dit Senyor Princep tant aqui quant en
qualsevulla altra part. E ab tant si negunes
coses altres vos son plasents de nos manats (occitano)
a tota vostra posta oferint en fer per vosaltres tot lo
a nos possible. Supplicants la Trinitat Sancta vos
conserve en vostres prospers staments. De Vilafrancha
de Conflent a VIII de janer. - Los que en gracia
vostra se recomanen consols de Vilafrancha de Conflent.
//
E attesa la hora
indisposta e perque los actes en la dita letra descrits
no havien celeritat speram avuy de bon mayti a
aplagar lo consell en lo cual legida aquella
vist havem lo gran sforç del Principat e de vosaltres
qui representats (occitano; representeu; representáis)
aquell.
//
E mostrantho per obra
dit consell novament ha lohat aprovat e per ferms ha tots
vostres procehiments segons fets los havets (occitano)
remetentse en aquells sperant en nostre Senyor Deu que son
tals que son a honor e gloria sua servey del Senyor Rey
e repos e tranquillitat del Principat observacio de les
libertats de aquell e ben avenir del Senyor Princep.
//
Als
molt reverends nobles magnifichs e honorables senyor los deputats
del General de Cathalunya e consell en virtut de la comisio de la
cort elegit e assignat.
Molt reverends noble magnifichs e
honorables senyors. Perque de negligencia per vosaltres no puixa
esser increpat e mes per satisfer al que per vosaltres mes scrit
que quant pus prest pore de totes coses e actes com
succehiran en aquest benaventurat exercit gloriosissima
empresa vos avise jatsia vuy dada de la present tan prest com
fuy arribat en la present vila per correu de ventura ab
avantatge vos haja scrit de la exequucio dels actes fins en aquella
hora seguits no res menys per lo que dit es e encara perque es degut
que del que scriure siau avisats perque mills e pus
prest deliberar e provehir puixau he deliberat fervos hun
correu volant avisant vostres reverencies noblesa e
magnificencies com esser dinat jo e los del dit exercit nom fuy
alsat que tots aquells foren sos les armes huns cridant
al pont al pont que castellans venen altres al
castell al castell que los castellans sen van en tant que
jo duna part e mossen lo vaguer ab alguns altres gentills
homens qui ab mi eren ab spases tirades hisquem en
la carrera (carraria; calle; carré; carrer) e viu
de la porta de ma posada fins al castell mes de sinchcents ballesters
de que ab grans crits e senyalant en aquells cultellades e
donant splanissades entre tots apenes los poguem fer tornar
atras oferintlos que de continent se donaria obra ab
acabament de haver lo dit castell a ma mia per vosaltres o
Principat qui per lo Senyor Rey lo tingues. E axi ells
reposats quant mills poguem fonch deliberat en lo consell que los
jurats e prohomens de la dita vila de continent anassen a mossen
Marti de la Missa qui tenia lo dit castell e per part mia
lo desenganassen que per son repos me liuras
hem lexas lo dit castell. E de continent los dits
prohomens e informats per mi com dit es foren ab lo dit mossen Marti
los quals per part de aquell me faeren resposta que eren
contents buydarme lo dit castell e aquell lexarme del
qual fes a ma voluntat e lo que bem vingues e havent haguda la
dita resposta ab deliberacio del dit consell mossen Io vaguer fonch
request per mi liuras lo dit castell per lo dit Principat an Renard
Perayre hu dels consellers acompanyat de una sinquantena de
homens de peu del dit exercit lo qual tingues per lo dit Principat
fins altrament del regiment e govern de e sobre aquell e de la dita
vila per vosaltres mossenyors fos provehit perque quant en aquest cap
no he pus a dir sino sperar aci lo que per vosaltres sera ordonat
voleu que faça. E perque en vostra letra dada en Barchinona a
XXIIl del present me dieu que loau e comendau lo parer meu de
don Johan Dixar e de mon consell sobre lo que scrit vos he de les
barques de Ebro dient que puys mossen lo vaguer es açi per
mija seu trametes aquell nombre de gent que a mi e al dit Johan e a
mon consell sera vist per haver les dites barques a ma mia de Ebro
volria haver vostre parer com se fara ni si voleu que yo
reste aci e mossen lo vaguer vaja alla e com e per
semblant si aquesta vila he dexar aquella e lo castell com ho
fare e aqui les comanare signficantvos com segons les rahons que
passades havem don Johan Dixer e jo en lo consell per ventura master
nos sera haaver los lochs de mossen Vilalpando a ma mia
o no car de aquells per ventura nos porem flixar.
Remetho en lo sdevenidor segons los fets succehiran e
com segons per letres altres dades en la ciutat de Leyda
vos haja avisat com jatsia ladons lo exercit del
Principat essent en Leyda per relacio dels pahers e habitans
en aquella yo stigues en una gran gelosia de la ciutat
de Balaguer la raho perque no obstant sapiau be encara per
altres
laus haja dita no res menys gelos de aquella
stich vuy per quant lo exercit es fora de la dita
ciutat de Leyda e totalment divertit en aquesta vila. E
no res menys com per mossen Johan Torrelles e mossen Andreu
Despens cavallers los quals ab deliberacio de mon consell a
la dita ciutat he tramesos ab creença per aquells als jurats de la
dita vila explicadora qui era jo solament voler sentir de aquells si
ver era lo ques dehia publicament que dins lur ciutat ells tinguessen
gent de peu e de cavall strangera e encara fossen deliberats e
preparats de acollirni molt mes de aquells e aço per correr
damnejar e anujar los circumvehins de aquella e
menyspreu e vilipendi de aquest exercit per empatxar e perturbar
aquell en gran dan de la cosa publica del Principat e loch de
ferme resposta per part de la dita
ciutat de hoc o de no sobre les
coses a ells explicades han dit en aquells ques aturaven acort e
deliberacio sobre la resposta fahedora per ells a mi per la qual fer
e respondrem me han trames mossen Piquer depres dinar lo qual
en loch de ferme resposta com dit he me ha demanat per part de la
dita ciutat jols donas temps per consultar la Majestat del
Senyor Rey sobre la resposta a mi fahedora e encara com
haurien viure e regirse ab lo Principat e rebre o no rebre
gents strangeres dins en aquella als quals jo he respost que
ells fratura poch demanarme temps per consultar
e a mi menys de darlols com yo no haja fer pus
sino del que veig e hoig (oigo; séntigo, escolto)
consultar vostres grans reverencies nobleses e magnificencies e
exequtar lo que per vosaltres sera deliberat. Sobre lo quem
dien (o dieu) del castell de Algerri lo
haja a ma mia e de vitualles lo tenga be provehit attes
que segons som informats per En Johan Mayans quey
tramis la vila e castell son cosa molt dolenta e
derrocats he deliberat no empatxarmen per no fer despeses
superflue e scampar la gent que he mester fins
altrament per vosaltres me sia scrit. De la provisio de
Tortosa mo alegre molt per lo temps que sera master.
Pregantvos que si en mes letres som massa lonch
mo hajau per scusat com dues rahons mi
condoheixen esser tant larch la una es que vull ho
sapiau tot laltra que saber les coses particularment
com se segueixen son de mes delit en aquells qui per lo
interes quey han desijen saber com passen. E comanvos
al beneyt Jhesus qui vos haja en sa guarda e
direccio. Dada en Fraga a XXV de febrer any Mil CCCC sexanta
hu. - A vostra honor prest Bernat Johan de Cabrera comte de
Modica.
| ca, can, casa de (balear : cà, gos) | casa, casa de – perro |
| cabalgabe | cabalgaba |
| cabalgaben | cabalgaban |
| cabalgat | cabalgado |
| caball, caballs, cavall, cavalls | caballo, caballos |
| caball, cavall, caballs, cavalls, caballet, cavallet, caballets, cavallets – a la atracsió de fira li diém “los caballitos”, no los caballets | caballo |
| caballé, caballés, cavallé, cavallés | caballero, caballeros |
| caballeret | caballerito |
| caballerosamen | caballerosamente |
| caballets | caballitos |
caballó, caballons, cavalló, cavallons, (antic cauallons, caualló)![]() |
caballón, caballones |
| cabals, caudals, bens, riquesa | caudales, bienes, riqueza |
| cabaña, cabañes (vore barraca) | cabaña, cabañas |
| cabás, cabassos, cabaz al Mezquín | capazo, capazos, recipiente de goma con dos asas |
| cabell, cabells, pel, pels | cabello, cabellos, pelo, pelos |
| cabellera, cabelleres | cabellera, cabelleras |
| cabessáes, cabessades | dormir un poquito, cabezada |
| cabestre, cabestres | cabestro, cabestros |
| cabet, cabets - Daniel Vidal Albesa té lo cap aigualit, los de la Ascuma tenen los cabets aigualits. | cabecita, cabecitas |
| cabíe | cabían |
| cabíen | cabían |
| cabiguere (v. cabre, cabé) | tratante (de animales, comerciante) |
| cabina (de teléfonos), cabines | cabina (de teléfonos), cabinas |
| cable, cables | cable, cables |
| caborces, caberzut, cabut, tozut , tossut, tossuda, cap du | trazado, que tiene traza, maña |
| caboria, cabories | cavilación, cavilaciones, pensamientos |
| caborsuda, tossuda | tozuda |
| caborsut, cabut, tossut | tozudo |
| cabossa, cabosses de alls, cabossa, cabosses | cabeza de ajos |
| cabotada, cabotades, cop en lo cap, cuan te estás adormín y te cau lo cap | golpe con la cabeza – cuando te duermes y se te cae la cabeza |
| cabra, cabres | cabra, cabras |
| cabra, cabres, cabreta, segalla, cabretes, segalles, cabra mocha (sense cuernos), cabrit, cabridet | trigo |
| cabre o cabé – cábigo, cápigo, caps, cap, cabem, cabéu, caben – cabría – cabiguera , capiguera – cabré | caber |
| cabrechá, cabrejá, cabrechás, cabrejás | cabrear, cabrearse |
| cabrechat, cabrejat | cabreado |
| cabrechats, cabrejats | cabreados |
| cabrejada, cabrechada | cabreada |
| cabrejás, cabrejá | cabrear, cabrearse |
| cabrejat | cabreado |
| cabrejats | cabreados |
| cabrejo (me) – agarro un cabreo | cabreo (me), cojo un cabreo |
| cabreta, cabretes | cabrita, cabritas |
| cabridet (bolet) | cabritillo (seta) |
| cabridet, cabridets – bolet en este nom | cabritillo, cabritillos – seta con este nombre |
| cabrit, cabrits | cabrito, cabritos |
| cabrit, cabrits, cabridet, cabridets, cabrida, cabrideta, cabridetes | cabrito, cabritos, cabritillos, cabritilla, cabritillas |
| cabrón, cabrons, cabrona, cabrones | cabrón, cabrones, cabrona, cabronas |
| cabuda | cabida |
| cabuda | cabida |
| caca, merda | caca, mierda |
| cacarech | cacareo |
| cacha, caches | cacha, cachas |
| cachap, cachaps, cachapet, cachapets, conill minut, mote de Valjunquera, vore cachapera | conejito, cría del conejo, gazapo |
| cachapera, cachaperes, vore cachap | madriguera del conejo |
| cacho, cacha, baix, baixa, baixet, baixotet, baixotets, se diu de un techo, de una persona, etc, cachet, cachotet, cachoteta, cacheta – acáchat ! - estic acachat | bajo, baja, bajito, bajita – agáchate ! - Estoy agachado. |
| cachonda, cachondo, cachondos, cachondes | cachonda, cachondo, cachondos, cachondas |
| cachurro, cachurros, part de una planta (cart) que se apegue a la roba, calsetins sobre tot | parte de una planta (cardo) que se pega a la ropa, sobre todo en los calcetines |
| cactus | cactus |
| cada | cada |
| cadaú, cada una | cada uno, cada una |
| cadáver, cadávers | Cadáver, cadáveres |
| cadera, caderes | cadera, caderas |
| cadira , cadires / cadiera es una taula de fusta en bang, paraula aragonesa | silla, sillas, cadiera es una mesa con banco (aragonesa) |
| cadolla, cadolles, bassots aon se arreplegue aigua de un barranquet, les que conec a La Pileta són com olles a la roca – ve de cucŭlla com cogulla | pocitos en la roca para abrevar o beber una persona si el agua corre |
| caém | caemos |
| caén (g) | cayendo |
| caénse | cayéndose |
| caéu | caéis |
| café, cafés – bar, bars | cafés, bares |
| caferet, café | café |
| cafeté (barman) | camarero, barista, barman |
| cafetera, cafeteres | cafetera, cafeteras |
| cafetería | cafetería |
| cafetería, cafeteríes | cafetería, cafeterías |
| cafeteríes | cafeterías |
| cagamandurries (ñan homes, homenets y) | cagabandurrias |
| cagán (g) | cagando |
| cagánse | cagándose |
| cagarnera, cadernera , cardelina, cardolina, cardalina (carduelis) | carduelis, jilguero |
| cagarníu de una pollada, lo muixó mes minudet y escarransit, arguellat de una pollada | el pájaro más pequeño de una nidada, delgado |
| cagarrina, cagarrines, diarrea | diarrea, cagarrina, cagarrinas |
| cagarruta, cagarrutes, cagueradeta, cagallonets de ovella, ciervo, minuda, la caguerada es grossa | cagarruta |
| cagáu – vatros – no la caguéu o cagáu | Cagáis – no la caguéis |
| cagona, cagón | cagona, cagón |
| cagüen (me cago en), mecagüen | me cago en, mecagüen |
| caguerada, caguerades | de cagar, boñiga, boñigas |
| caguéu | caguéis |
| caíe (ell, ella) | caía |
| caíen | caían |
| caiga | caiga |
| caigo | caigo |
| caiguda | caída |
| caiguda, caigudes | caída, caídas |
| caigudes | caídas |
| caigue | caiga |
| caiguem, caigam | caigamos |
| caiguen | caigan |
| caiguere | cayera, cayese |
| caigueren | cayeran, cayesen |
| caigut, caiguda | caído, caída |
| caigut, caiguts | caído, caídos |
| caiguts, caigudes | caídos, caídas |
| caire / al caire del single / Aixó ha pres mal caire | En el canto de la montaña – mal aspecto |
| caissa, vore caixa | caja |
| caisseta, caixeta | cajita |
| caissetes, caixetes | cajitas |
| caissó, caixó | cajón, cajones de un armario, mesita |
| caixa, caixes | caja, cajas |
| caixa, caixes | caja, cajas |
| caixé de la sequia, caixés, la U per aon corre l´aigua | acequia, cajón, la U por donde transcurre el agua |
| caixes | cajas |
| caixons | cajones |
| cala, cales (al mar), playa, playes | cala, calas, playitas |
| calabozo, presó | calabozo, prisión |
| Calaix, calaixos (vore caixó) | cajón, cajones de un armario, mesita |
| calambre, calambres, rampa, arrampás, rampada | calambre, calambres, rampa, arramparse, electricidad |
| calamidat, calamidats | calamidad, calamidades |
| calaña | Calaña - calidad, especie, índole, ralea, condición, naturaleza, raza, categoría, muestra, modelo, patrón, forma |
| Calaseit, lo poble del sompo de Carlos Rallo Badet, aon está la Ascuma: lo IEC o AVL del Matarraña | Calaceite |
| calat, calada – hay calat lo cuixot o la espala per a vore si estabe bo, bona | calado, calada – he calado el jamón o la paletilla para ver si estaba bueno, buena |
| calavera, calaveres | calavera, calaveras |
| calbot, calvot, cop al cap, detrás y a dal, a la calva, encara que porto pel | golpe en la cabeza, parte de arriba y atrás, en la calva (aunque lleve pelo) |
| calcañá , calcañás, taló, talons | talón, talones, calcañar |
| calcañá, calcañás | calcañar, talón |
| calcat, calcada | calcado, calcada |
| calcé, calsé / calsat / vore calsá, calsás | calzado |
| cálcul, calculs – de números – a la vessícula, als riñons (nefrític) | cálculo, cálculos – números – nefrítico, vesícula biliar |
| Calculá – calculo, calcules, calcule, calculem o calculam, calculéu o calculáu, calculen – calculara – calcularé – calcularía | calcular |
| calculán (g) | calculando |
| calculat | calculado |
| calcule | calcula |
| calculo | calculo |
| caldejáe, caldejabe | caldeaba |
| caldera, calderes | caldera, calderas |
| calderó, calderons | caldero, calderos |
| caldet | caldito |
| caldo, caldos de verdura, de carn | caldo, caldos |
| caldoreta | calorcito |
| caldós, caldosa (arrós, sopa) | caldoso, caldosa |
| caldrá | hará falta |
| caldre, calé | hacer falta |
| caldríe | haría falta |
| Calé, caldre – Estes ulleres no te calen, no te fan falta - Del provensal antic “caler”, y este del latín calēre. Fransés chaloir, francoprovenzal chalêr | hacer falta |
| calefacsió, calefacsions | calefacción, calefacciones |
| Calén, calens, calenta, calentes – vach calén (de beure o de ganes de rascá), calentet, calenteta | Caliente, calientes |
| calendari, calendaris | calendario, calendarios |
| calentá , acalentá | calentar |
| caléntam, acaléntam – de beure | caliéntame |
| calentán | calentando |
| calentánse | calentándose |
| calentat | calentado |
| calenteta | calentita |
| calento | caliento |
| calentura, calentures, calentureta, calenturetes | calentura, calenturas |
| calfred, calfret, escalofrío | escalofrío |
| calguere | hiciese falta |
| calibrá | calibrar |
| calibrán (g) | calibrando |
| calicha, caliches (vore basca) | mucho calor, bochorno |
| calidat, calidats | calidad, calidades |
| calificá, calificás | Calificar, calificarse |
| calificassió, calificassions (les notes) | calificación, calificaciones (las notas) |
| calificat, calificada | calificado, calificada |
| califique | califica |
| caliqueño, puret , puro retortigat que fot una corrompina insoportable, porte LSD – fotre un caliqueño : cardá | caliqueño, purito que huele fatal |
| calis, este es lo calis de la salvassió | cáliz |
| cálit, calits, cálida, cálides | cálido, cálidos, cálida, cálidas |
| caliu, calius (brasa, brases) | brasa, brasas |
| caliu, calius, brases y sendra mesclades – calivum latín | brasas con ceniza, rescoldo, rescoldos |
| callá – callán (g) – callat, callada, calladet, calladeta | callar |
| calla! | cállate, calla ! |
| callabe | callaba |
| callaben | callaban |
| callada | callada |
| calladamen | calladamente |
| callades | calladas |
| calladet, calladeta | calladito, calladita |
| calladets, calladetes | calladitos, calladitas |
| calláe, callabe | callaba |
| cállal, feslo callá | cállalo, hazlo callar |
| callán (g) | callando |
| callará | callará |
| callare | callara, callase |
| callaréu | callaréis |
| callat, callada | callado, callada |
| callats, callades | callados, calladas |
| calléu! Vatros calléu o calláu | Callad ! - Vosotros calláis |
| callo (callá) – callo a la pell | callo, callo de la piel |
| callos (los), tripes (de cordé) guisades – cuan callos parlarem natros | callos, tripas, intestinos (de cordero) guisados – cuando calles hablaremos nosotros. |
| calmá | calmar |
| calma, tranquilidat | calma, tranquilidad |
| calmál (an ell) | calmarlo |
| cálmal, cálmala ! | cálmalo, cálmala |
| calmán (g) – beguda de ron, café, queimada (cremadet) | Calmando – queimada |
| calmare (que ell se) | calmara, calmase |
| calmat, calmada | calmado, calmada |
| caló / fa una caló que bade les roques / estes calós – idioma dels gitanos | Calor – caló : idioma de los gitanos |
| caloreta, caló | calorcito, calor |
| calorina (Carolina no) , basca, calina, calicha | mucho calor, bochorno, siroco |
| cals (CACO3) | cal |
| calsá, calsás | calzar, calzarse |
| calsat, calsats, calsada, calsades – la calsada romana de Beseit | calzado, calzados, calzada, calzadas |
| calsem (mos) – calsá | calzamos |
| calses (les) per a les cames de una dona | medias (las) de vestir |
| calseta (fé), “ganchillo” | hacer ganchillo |
| calsetí, calsetins – peúcs | calcetín, calcetines – patucos |
| calsigá, patejá en los peus, palsigá | pisar |
| calsigada | pisada |
| calsigades | pisadas |
| calsigáes, calsigabes, vore palsigá | pisabas |
| calsigals (an ells), calsigales (an elles) | pisarlos, pisarlas |
| calsigánlo (an ell) | pisándolo |
| calsigat (p) en lo peu | pisado con el pie |
| calsonsillos, cansonsillos (calsonsillo singular se fa aná poc) - Ramón Sistac se trau los cansonsillos com lo papé de les madalenes. | calzoncillos, calzoncillo singular se usa poco |
| calurós | caluroso |
| Calvo, calvos, calva, calves | calvo, calvos, calva, calvas |
| cam, fotre lo cam, fotre lo cam | largarse |
| cama, cames – cametes ajudéume ! - cameta, cametes | pierna, piernas, piernas ayudadme ! - piernecita, piernecitas |
| camagroc, camagrocs (bolet), se críe als Ports de Beseit | camagroc, seta de color amarillo anaranjado, se cría en los Puertos de Beceite |
| camal, camals (dels pantalons, de cama, cames) | pernera, perneras de los pantalones |
| cámara | cámara |
| camareres | camareras |
| camarero, camarera | camarero, camarera |
| camareros | camareros |
| cámares | cámaras |
| camatimó (del aladre) | timón del arado |
| cambi, cambis | cambio, cambios |
| cambiá – cambio, cambies, cambie, cambiem o cambiam, cambiéu o cambiáu, cambien | cambiar |
| cambiabe o cambiáe | cambiaba |
| cambiaben | cambiaban |
| cambiades | cambiadas |
| cambiáen, cambiaben | cambiaban |
| cambiál | cambiarlo |
| cambiáles | cambiarlas |
| cambiáli | cambiarle |
| cambiáls | cambiarlos |
| cambiam | cambiamos |
| cámbiam de puesto ! | cámbiame de sitio ! |
| cambián | cambiando |
| cambiánles | cambiándolas |
| cambiánlos | cambiándolos |
| cambiare | cambiase, cambiara |
| cambiaréu | cambiaréis |
| cambiaríeu | cambiaríais |
| cambiás, ella sen ha anat a cambiás – cambiás lo tems de repén (girás) | cambiarse, ella (se) ha ido a cambiarse – cambiarse el tiempo de repente |
| cambiat | cambiado |
| cambie | cambia |
| cambien | cambian |
| cambis | cambios |
| cambista, cambistes | Cambista, cambistas |
| cames | piernas |
| cametes, garretes | piernecitas |
| camí, camins – yo vach ensomián camins de la tarde ... (Antonio Machado) – a camins (a vegades) | caminos, yo voy soñando caminos de la tarde ... - a veces |
| camilla | camilla |
| camilla, camilles per als dolens, ambulansia | camilla, camillas para los enfermos, ambulancia |
| camilla, taula redoneta a la vora del foc | mesa redonda a la vera del fuego |
| caminá - camino, camines, camine, caminem o caminam, caminéu o camináu, caminen – si yo caminara – caminaré, caminaba - camina o reventa ! - caminata | caminar |
| caminabem, camináen | caminábamos |
| caminaben | caminaban |
| camináe o caminabe (ell) | caminaba (él) |
| camináe, caminabe | caminaba (él) |
| camináen o caminaben | caminaban |
| caminán que es gerundio – un caminán, caminadó, senderista, dos caminans | caminando que es gerundio – caminante, caminantes |
| caminans | caminantes |
| caminat | caminado |
| caminata, caminates | caminata, caminatas |
| camine | camina |
| caminem | caminamos |
| caminet | caminito |
| caminéu | camináis |
| camino | Yo camino |
| camión, camions, camioneta, camionetes – la camioneta ere lo mote de la dona del Caje a Beseit. | camión, camiones, camioneta, camionetas |
| camisa, camises | camisa, camisas |
| camiseta, camisetes, antes ere una samarreta | camiseta, camisetas |
| campaben | campaban |
| campabes | campabas |
| campal (batalla) | campal |
| campamén, campamens. Los sagals de escola anaben de campamens. A natros no mos dixabe aná mon pare perque sempre teníem faena, y cuan ya estaben los sagalets allí díe: “pos hi haguereu pugut aná”. Me cago en Deu, lo palio y tots los sans! | campamento, campamentos |
| campanari, campanaris (campaná) | campanario, campanarios |
| campanes | campanas |
| campaneta – la campaneta del Pilá, lo que no vingue no tindrá pa | campanilla |
| campaña, campañes | campaña, campañas |
| campeón, campeons, campeona, campeones | campeón, campeones, campeona, campeonas |
| campessinos, llauradós | campesinos, labradores |
| campestre, campestres | campestre, campestres |
| camping, campings, Camping La Planeta a Beseit, Camping lo roble, a Valderrobles | camping, campings |
| campiña, campiñes | campiña, campiñas |
| campo, cam | campo |
| campo, campos, cam, cams – Camps es per ejemple, Chimo de Queretes - fotre lo cam | Campos – Camps – largarse |
| campos, cams | campos |
| can de un muixó, lo canto, los cans, vore cántic | canto de un pájaro, cantos |
| cana, canes, pel blang, pels blangs | cana, canas |
| canal, canals | canal, canales |
| canalera, canaleres, canal, tubería que va desde lo canaló de la teulada hasta enterra | canalón que va desde la canal del tejado hasta el suelo |
| canalobre, canalobres (al provensal són candelabros) | témpano de hielo, témpanos |
| canapé, canapés | canapé, canapés |
| canari, canaris | canario, canarios |
| Canaries (les) | Las islas Canarias |
| canasta, canastes, de vime | canasta, canastas de mimbre |
| canastet, canastets | canastillo, canastillos |
| canasteta | canastilla |
| cáncer | cáncer |
| candado, candat, candados, candats, candáu, candáus, per a tancá en clau | candado, cierre |
| candela, candeles | candela, candelas |
| candeleta, candeletes, candela minuda | candelita, candelilla, candelitas, candelillas |
| candorós, candorosa, que té candó | candoroso, candorosa, que tiene candor |
| canella, aixeta, eixeta (grifo) | grifo |
| cangrejo, cangrejos | cangrejo, cangrejos |
| canilla, canilles – garra, garres (prima, primes) | pierna, piernas (delgadas) |
| cánio, paraula inventada per Zorrilla de Valljunquera, igual que ladruñán | palabra inventada por José Ramón Zorrilla de Valjunquera |
| canóa, canóes – que no es una canóa, que es un kayak | canoa, canoas |
| canós | canoso |
| canós, canosa, canosos, canoses, que té cana, canes | canoso, canosa, canosos, canosas |
| cansá, cansás – yo me canso, te canses, se canse, mos cansém o cansám, tos canséu o cansáu, se cánsen – cansat, cansats, cansada, cansades – cansára – cansaré – cansaría – cansino | cansar, cansarse |
| cansabe | cansaba |
| cansaben | cansaban |
| cansada | cansada |
| cansades | cansadas |
| cansáe, cansabe | cansaba |
| cansalada , lo magre sense cansalada no val res, cansalá, cansalades, cansaláes | el jamón sin su grasa, tocino, “no vale nada” no está bueno |
| cansaladé, de cansalada, carn salada, mote de Beseit | el que hace “cansalada”, tocino, cansaladé es un mote de Beceite |
| cansám | cansarme |
| cánsam ! | cánsame ! |
| cansamén, lo macho se va morí de cansamén, vaya palissa li vam fótre desde Talldepullí hasta Beseit | cansancio, el mulo se murió de cansancio, vaya paliza le dimos desde Talldepullí hasta Beceite |
| cansaríe | cansaría |
| cansaríen | cansarían |
| cansás, me canso, te canses, se canse, mos cansém, tos canséu o cansáu, se cánsen – si yo me cansára – cansaría – cansaré | cansarse |
| cansat | cansado |
| cansats | cansados |
| canse , aixó canse, ell se canse, ella me canse | cansa, esto cansa, él se cansa, ella me cansa |
| canselá | cancelar |
| canséla la sita | cancela la cita |
| canselada (cansalada es un atra cosa) | cancelada |
| cansélam la sita de les nau ! | cancélame ! |
| canselarás | cancelarás |
| cansém (mos) | cansamos (nos) |
| cansen (se) | se cansan |
| cansino, cansinos, canso en aragonés, pesat, pesats | cansino, cansinos, pesado, pesados |
| cansó (de roca y aigua) – cansóns | canción, canciones |
| cansoneta, cansonetes | cancioncita, cancioncilla, cancioncitas, cancioncillas |
| cantá – cánto, cántes, cánte, cantém o cantám, cantéu o cantáu, cánten – si yo cantara – cantaré – cantaría – cantat, cantada – cantán (g) – Cantando de Beseit (mote) | cantar |
| cánta milló ! | canta mejor ! |
| cantabe (ell) | cantaba (él) |
| cantábem | cantábamos |
| cantaben | cantaban |
| cantabes | cantabas |
| cantábeu | cantabais |
| cantades | cantadas |
| cantadó de jotes, cantadora | cantador de jotas, cantadora |
| cantáe o cantabe | cantaba |
| cantáen, cantaben | cantaban |
| cantal, pedra | cantal, piedra |
| cantáli | cantarle |
| cantamañanes, cantamañanas, pero no cantamatíns | cantamañanas |
| cantán (persona y gerundio) | cantante, cantando |
| cantáre (ell) | cantara (él) |
| cantárem | cantáramos o cantásemos |
| cantáren | cantaran o cantasen |
| cantaréu | cantaréis |
| cantáreu (si cantáreu milló, no plouríe tan) | cantarais o cantáseis |
| cantaríe (ell) – ell cantaríe una jota – cantaríe mol que ten anigueres antes | Cantaría – cantaría mucho que te fueses antes |
| cantaríem | cantaríamos |
| cantaríen | cantarían |
| cantaríes | cantarías |
| cantaríeu | cantaríais |
| cantaríns, cantarínes | cantarín, cantarinas |
| cantat, cantada | cantado, cantada |
| cantats | cantados |
| cante / ell o ella cante (cantá) | canta |
| cante, cantes ressipién de 12 litros ? | tinaja de 12 litros ? |
| cantém | cantamos |
| cánten | cantan |
| cantera, canteres, de pedra, terra refractária, mármol com a Ulldecona | cantera, canteras, de piedra, tierra refractaria, mármol como en Ulldecona (Ojodecorteza) |
| cantéu | cantéis |
| cántic , cántics | Cántico , cánticos |
| cantidat , cantidats | Cantidad , cantidades |
| cantimplora, cantimplores | cantimplora, cantimploras |
| cantó, cantóns – cantonada, cantonades – an este cantó o al atre | Rincón, esquina, - a este lado o al otro |
| cánton (cantá) | canten (ellos) |
| cantonada, cantonades (vore cantó) | esquina, esquinas |
| cantonera, cantoneres (vore cantó) | esquina, esquinas |
| cantonet, cantonets | esquinita, esquinitas |
| cántos (tú) | cantes (tú) |
| cantrella , pichella, barrala, chorrillo, canti, marraixo, y mes noms – cantrelles: mamelles | Botijo – cantrelles : tetas |
| canturrejá | canturrear |
| canturrejáe, canturrejabe | canturreaba |
| canturreján (g) | canturreando |
| canut, canuts – per a ficá agulles y per a escupiñá (bufá) los piñols dels lladóns – Quintaneta lo fa aná per a fé la O | canuto, canutos – hacer la O con un canuto |
| caña, cañes | caña, cañas |
| cañeta, cañetes | cañita, cañitas |
| cañís (de caña, dos metros per mich metro y atres medides), cañíssos – mas de cañís (Beseit) | cañizo, cañizos |
| cañó , cañóns | cañón, cañones |
| cañota, planta mol perillosa per an algúns animals com les vaques del mas del Cresol | planta de la familia de las cañas, perjudicial para el ganado vacuno |
| cap, caps, cabet (cap minut), cabets – quins cabets per a fels en arrós ! - cap damún del coll / no ña cap misto, no ña cap dona | cabeza – ningún |
| capá – capo, capes, cape, capém o capám, capéu o capáu, cápen – capat (un gorrino), capada (una pataca) – si yo capara – caparé – caparía – capadó | capar |
| capa, capes – A Beseit se va fé una plega per a la capa del móssen, y un home va di que donaríe 1000 pessetes, pero que lo caparíe ell. | capa, capas - |
| capadó (de gorrinos o verros), capadora | capador de cerdos, verraco, verracos, vasectomía del cerdo |
| capagalls | capagallos |
| caparra , caparres, caparreta, caparretes | garrapata, garrapatas |
| capás (de) | capaz (de) |
| capassidat, capassidats | capacidad, capacidades |
| capassidat, capassidats | capacidad, capacidades |
| capassos, capasses, ells, elles són | Capaces , ellos, ellas son |
| capbaix, capbaix, capbaixa, cap baixa, | cabizbajo, cabizbaja |
| capellá, capelláns, pago dels capelláns a la ribera del Duero | capellán, capellanes, pago de los capellanes en la ribera del duero |
| capella, capelles, capellá | capilla, capillas, capellán |
| capelleta, capelletes | capillita, capillica |
| capital, capitals | capital, capitales |
| capitán, capitá, capitáns | capitán, capitanes |
| capítul, capítuls | capítulo, capítulos |
| capón, capóns, pollastres – toll de capóns al Ulldemó, Peixquera, Beseit | capón, capones, toll de capóns en Beceite |
| capote, capotes | capote, capotes |
| capricho, caprichos | capricho, caprichos |
| caprichós, caprichosa, caprichosos, caprichoses | caprichoso, caprichosa, caprichosos, caprichosas |
| capsal del llit | cabezal, cabecero |
| capsalera del riu, allí aon naix, com la fon del teix per al Matarraña | cabecera del río, donde nace, como la fuente del tejo para el Matarraña |
| capsot, capsots, capsota, capsotes, soquete, ignorán, adoquín, memo, mentecato, patán, tonto, sopenco, tarugo | cabeza zote, zoquete, ignorante, adoquín, memo, mentecato, patán, tonto, zopenco, tarugo, zafio |
| cápsula, cápsules | cápsula, cápsulas |
| captá | captar |
| captá – capto, captes, capte, captém o captám, captéu o captáu, cápten – captaría – captára – captaré | captar |
| capturat, capturada | capturado, capturada |
| capucha, capuches | capucha, capuchas |
| capuchino, capuchinos, capuchina, capuchines | capuchino, capuchinos, capuchina, capuchinas |
| capuchó, capuchón, capuchón, capucha, capuches | capuchón, capucha |
| capullet, capullets | capullito, capullitos |
| capullo, capullos | capullo, capullos |
| capverd, capvert, capverds, capverts (capverda o capverdes no se diu, pero tamé ne ñan), en poc coneiximén | “cabeza verde” , con poco conocimiento |
| caqui, caquis, caquiero, caquieros, palossanto, fruita | caqui, palosanto |
| car, cars, cara, cares | caro, caros, cara, caras |
| car, cars, cara, cares (adj) | caro, caros, cara, caras |
| cara, cares, careto, careta, caretes – cara de car (que coste mols dinés) | cara, caras |
| carabina – les carabines de Beseit (Emilia, Bárbara), la casa ere la de enfrente del Lilo – tipo de escopeta – acompañantes | carabina: escopeta, fusil, mosquetón - acompañante, doncella, trotona |
| carácter | carácter |
| caracterissassió , caracterissassións | Caracterización, caracterizaciones |
| característic, característics | característico, característicos |
| característica, característic | característica, característico |
| característiques | características |
| caragol, caragols | caracol, caracoles |
| carajillo, café en licor, carajillos | carajillo, café con licor |
| caramañola, carbassa vinera | calabaza vacía para poner vino |
| carantoñes, mimos, carantoña (cara Antonia no) | carantoña, carantoñas, mimos |
| carassa, careta per a disfrassás | máscara, careta |
| caravista, caravistes (tubots) | ladrillos caravista |
| carbassa , carbasses , vore badoc : es la flo de la carbassera - de carbassa, en poca ña massa | calabaza, calabazas – de calabaza, con poca hay demasiado |
| carbasseta, carbassó | calabacín, calabaza pequeña |
| carbaza , carbassa | calabaza |
| carbó | carbón |
| carbóns (cabróns no) | carbones (cabrones no) |
| carcañada | carcajada |
| carcañades, carcañáes | carcajadas |
| carchofa, carchofera, carchofes, carchoferes, penques de carchofera (com lo cart o card) | alcachofa |
| carchofera | cardo de la alcachofa |
| carchot, carchots (vore calvot) | golpe en la cabeza |
| cardá, pentiná la llana / avui en día se pentine un atra clase de llana cuan se carde – cardo, cardes, carde, cardém o cardám, cardéu o cardáu, cárden – cardaría – cardaré (si me díxen) – cardat, cardada | cardar la lana |
| cardadó | cardador |
| cardelines (vore cagarnera), cardelinetes | jilgueros, jilguerillos |
| cardenal, cardenals | cardenal, cardenales |
| cardencha, cart, card, Dipsacus fullonum, cardenches | Dipsacus fullonum, la cardencha, baño de Venus, carda, cardo de cardadores, cardo, cardoncha, dípsaco, peines, raspasayos o vara de pastor, es una planta natural del hemisferio norte que se ha aclimatado también en Suramérica. |
| cardinal, cardinals (puns, geografía) | cardinales, puntos, geografía |
| caréixe, no tíndre | carecer |
| careixíe | carecía |
| careta, caretes – careta del gorrino per a rostí | carita, caritas – cara del cerdo (para comer) |
| caridat | caridad |
| cariñá, cariñás (vore añorá, añorás) | añorarse |
| cariño | cariño |
| cariñós, cariñosos, cariñosa, cariñoses, cariñoset, cariñoseta | cariñoso, cariñosos, cariñosa, cariñosas |
| cariñosamen | cariñosamente |
| caríssia, caríssies, (acarissiá) | caricia, caricias |
| caríssim | carísimo |
| caríssima – chaic, avui m´hay tombat a una tía que estabe boníssima, un cul, unes mamelles ! - Y de cara ? - De cara, caríssima ! | Carísima – hoy me he tirado a una tía que estaba buenísima, un culo, unas tetas ! - Y de cara ? - De cara, carísima ! |
| caríssimes | carísimas |
| caritatiu (solt de perres) | caritativo |
| caritatívamen | caritativamente |
| carmessí, roch | carmesí, rojo |
| carn, carns, carneta, carnetes – (Beseit : ah qué carneta, qué carneta !) - chicha, chiches | carne |
| carnalmen | carnalmente |
| carnáls | carnales |
| carnavalada | carnavalada |
| carnestoltes, carnaval, antic castellá carnestolendas (hermana Marica de Góngora) | carnaval |
| carnet, carnets | carnet, carnets |
| carneta (carn), chicha | carne, chicha |
| carnissé, carnissera | carnicero, carnicera |
| carnissería, carnisseríes | carnicería, carnicerías |
| carnós, carnosos, carnosa, carnoses | carnoso, carnosos, carnosa, carnosas |
| carns | carnes |
| carnús, carnussa (a Beseit no signifique res de carn o carroña, se li diu an algú que se fa lo espavilat o espabilat, espavilada, espabilada, o que te la vol fótre, pocavergoña | pocavergüenza y similares, no tiene el significado de carne o carroña. |
| carnussades (carnús) | carnuzadas (ver carnús) |
| caro (tipo de mussol) | cárabo (tipo de búho) |
| carolá, cantá caroles, antigues cansóns (Italia) | carolar, cantar carolas, antigua canción (Italia) |
| carótida (arteria) | carótida (arteria) |
| carpeta, carpetes | carpeta, carpetas |
| carpetada | carpetada |
| carpidet de fret, fred | heladito de frío |
| carpit, carpida (fret, fred) | helado de frío, helada |
| carquiñol, carquiñols, pasta, mol dura, ous, ameles | Pasta de harina, huevos y almendra machacada, a la que luego se le da varias formas. |
| carracla (carrau), carracles – carraclo (traste) | instrumento de madera, matraca |
| carrasca, carrasques, carrascal (qué bonica serenata), carrascot, carrascots | carrasca, encina, carrascas, encinas |
| carraspeche, carraspege | carraspea |
| carraspejá, carraspechá | carraspear |
| carrau (matraca) | instrumento de madera, matraca |
| carré, carrés, carreret, carreró, carreróns, carrera al mezquín y en aragonés | calle, calles, callejón |
| cárrec | cargo |
| carrechá una cárrega | acarrear una carga |
| carrechadós, carrejadós, trineo (Queretes) |
apero para acarrear una carga con un mulo, asno, etc |
| carrechála | acarrearla |
| cárrecs | cargos |
| cárrega | carga |
| Carregá – carregán (g) – carrégo, carrégues, carrégue, carreguém, carreguéu, carréguen – carregat, carregada – carregaría – carregára – carréga fort ! - te la has carregada (o carregat) | cargar |
| cárrega, cárregues | carga, cargas |
| Carregada | cargada |
| carregades | cargadas |
| Carregat - ya te las has carregat ! | Cargado – ya te la has cargado ! |
| carrego | cargo |
| carrégos | cargues |
| carrégue | carga |
| Carrera – de córre – carré a La Codoñera y en altoaragonés | carrera de correr – calle |
| carrera (carré a La Codoñera, aragonés, la zaguera carrera a la zurda) – carrera de sacs, carrera de coches, etc | Carrera – calle |
| carreres | carreras |
| carreret, carrereta | callecica, callecita - carrera corta o pequeña |
| carreró (lo), carré estret, o sense eixida | callejón, calle estrecha o sin salida |
| carrés | calles |
| carret, carreta, carrets, carretes – Encara men enrecordo de sa mare de José Luis del tubo en un carret venén peix a Beseit | carrito, carritos, carreta, carretas |
| carretell, carretells – barrica, barriques | Tonel, toneles, barril, barriles, barrica, barricas |
| carretellet | barrilito, barriquilla |
| carretellot | barrilote, barricota |
| carretera | carretera |
| carreteres | carreteras |
| carretilla, carretilles | carretilla, carretillas |
| carrets | carritos |
| Carril, carrils | Carril, carriles |
| carro, carros, com lo de Manolo Escobar, en sobrebaranes – la constelassió del carro | carro, carros, como el de Manolo Escobar – barand |
| carroll, carrolls (de raím) | racimo, racimos |
| carroña, carroñé, carroñera | carroña, carroñero, carroñera |
| carrossa, carrosses, com les de Valljunquera a festes de San Miquial | carroza, carrozas, como las de Valjunquera en fiestas de San Miguel |
| carrossería | carrocería |
| carrucha (curdiola, polea) | Carrucha, garrucha, polea |
| carrussel | carrusel |
| cart , card, cart de tres punches, cart que fa cachurros – penques de cart (en salsa de ameles, bechamel) | cardo |
| carta, cartes | carta, cartas |
| cártel (de la droga) | cártel (de la droga) |
| cartelet | cartelito |
| cartell | cartel |
| cárter (motor) | cárter (motor) |
| cartera, carteres – cartereta, carteretes | cartera, carteras – carterita, carterites |
| carteres | carteras |
| cartereta | carterita |
| cartero | cartero |
| cartilla, cartilles | cartilla, cartillas |
| cartó (papé) - cartó de vime per a traure fem – cartró | cartón (papel) – cesto de mimbre para sacar estiércol |
| cartográfica | cartográfica |
| cartonet | cartoncito |
| cartonets | cartoncitos |
| cartóns, cartróns | cartones |
| carts, cards | cardos |
| cas de un ferramén (vore arpióc), part de detrás del arpioc o atres ferramentes, per a tallá arraíls o herbes dures. - Fóteli una cassada ! | parte de atrás de algunas herramientas como el “arpioc” o azada, de hierro, para cortar hierbas duras, raíces. - Pégale con el cas ! |
| cas, casos | caso, casos |
| casá , caso, cases, case, casém o casám, caséu o casáu , cásen | casar |
| casa, cases, caseta (de nines), casetes | casa, casas, casita (de muñecas), casitas |
| casaben (se) | casaban (se) |
| Casada, casades – cassada es de cassá, matá un animal O un cop en lo CAS de un ferramén, arpioc | casada, casadas |
| casáe, casabe | casaba |
| casáen o casaben (se) | casaban (se) |
| casáes, casabes | casabas |
| casál | casarlo |
| casal, casals, puesto de reunió, hogar dels jubilats, casal dels agüelos, bar | sitio de reunión, hogar del jubilado, bar |
| casála | casarla |
| casáles | casarlas |
| casám | casarme |
| casamén, casaméns | casamiento, matrimonio, boda, casamientos |
| casamenté, casamentera, persona que busque parella a datres. | celestino, celestina |
| casán (g) | casando |
| casánse | casándose |
| casarém | casaremos |
| casaríen | casarían |
| casás , yo me caso , cases , case , casém o casám , caséu o casáu , cásen – si yo me casara – casaría – casaré – casat, casada | casarse |
| Cásat – si vols casát be, cásat al carré (al teu carré se entén, aon coneixes a la gen. | Cásate – si quieres casarte bien, cásate en TU calle (donde conoces a la gente) |
| casat, casats | casado, casados |
| casátos | casaros |
| casats | casados |
| cascá, cascás | pegar, pegarse |
| cascabe | cascaba |
| cascaben | cascaban |
| Cascála – cascá - chafá, quebrá, quebrantá, fracturá, fragmentá, rajá, obrís, esbatussá, pegá, surrá, arreá, fótre cops, charlá, charrá, parlotejá, fótreli a la llengua | Cascarla – cascar - romper, quebrar, quebrantar, fracturar, fragmentar, rajar, hender, abrirse, atizar, pegar, vapulear, zurrar, arrear, golpear, charlar, charlotear, parlotear, rajar, pegar la hebra, darle a la lengua |
| cascarrulles (a), a costes, ancostes, a la esquena, a les costelles, etc | a la espalda |
| cascássela (la sigala), fes una palla, palles | masturbarse un hombre, masturbación, paja, pajas, pajero |
| cascátela | cascártela |
| cáscatela | cáscatela |
| cascátos | pegaros |
| Casco, cascos | Casco, cascos |
| casera, de casa, caseres – Caseres es un poble de Tarragona, prop de Calaseit | casera |
| caseta | casita |
| caséula | casadla |
| casi | casi |
| casolana, de casa, casera | casera |
| cason | casen |
| casori, boda | casorio, boda |
| casos (cas) | casos (caso) |
| casota, casotes | casucha, casuchas |
| casqueta, casquetes, panellet, panellets – de chocolate – a la paella (típiques del forn de Llerda a Queretes) | pastas dulces con confitura de calabaza (de cabello de ángel), hay otras de chocolate, a la sartén |
| casqueta, casquetes, pasta dolsa al forn, rellena o farsida de confitura de carbassa y aiguardén. Tamé ñan de chocolate O a la paella – coquetes a Aiguaiva – baixéu les coquetes, baixéu lo vi blanc, baixéu a X sentada en un banc – panellets | pastas dulces con confitura de calabaza y aguardiente, tb hay de chocolate. Hay otras a la sartén. |
| cassa, cassera, cassá un animal, cassán (g) | caza |
| cassadó | cazador |
| cassadó, cassadós, cassadora, cassadós | cazador, cazadores, cazadora |
| cassadora (roba) | cazadora (ropa) |
| cassadós | cazadores |
| cassalla, cassalles, cassalleta, cassalletes | cazalla, anís aguardiente |
| cassáls | cazarlos |
| cassán (g) | cazando |
| cassat, cassada | cazado, cazada |
| casse | caza |
| cassera | caza |
| cassera (cassa, verbo cassá) | caza |
| casserío, masada, mas | caserío, masía |
| casset, cassets | cassette, cassettes |
| cassola, cassoles de fang – A Fransa es tamé lo minjá | cazuela, cazuelas, cuenco de barro |
| Cassoleta, cassoletes | cazuelita, cazuelitas |
| cassualidat | casualidad |
| Cassulla – Gasulla tamé es apellit, de Valderrobres per ejemple | casulla |
| casta, castes | casta, castas |
| castañ (coló) | castaño (color) |
| castaña, castañes – castañada : la vespra de totsáns, tots los sáns, 31-10 | castaña, castañas – víspera de todos los santos |
| castañé | castaño |
| castañejánli les dens | castañeándole los dientes |
| Castañola, castañoles, instrumén de fusta per a ballá la jota. Les castañoles tenen la forma de la clasca de la castaña | castañuela, castañuelas |
| castell, castells, castellet, castellets | castillo, castillos, castellano, castellito |
| Castellá – A Beseit es una zona, uns carrés, entre lo carré pla y la plasa, carré Doctor Fleming. | Castellano – zona cerca de un castillo |
| Castellana | Castellana |
| castellanissassió, castellanissassións | Castellanización, castellanizaciones |
| castelláns | castellanos |
| castellés, persones que formen un castell, tradissió catalana copiada de la moxiganga de Algemesí | personas que hacen un castillo, tradición catalana copiada de la moxiganga, mojiganga de Algemesí |
| Castelló | Castellón |
| castes | castas |
| castic, cástic – té los dinés per cástic – castics, cástics | Castigo – tiene “los dineros” por castigo |
| castidat | castidad |
| Castigá – castigo, castigues, castigue, castiguém o castigám, castiguéu o castigáu, castíguen – castigara – castigaré - castigaría – este té los dinés per cástic | castigar |
| castigada, castigades | castigada, castigadas |
| castigál | castigarlo |
| castígal | castígalo |
| castígam | castígame |
| castigat, castigats | castigado, castigados |
| castigon (que te) | Que te castiguen |
| casto, castos | casto, castos |
| casualidat | casualidad |
| casualmén | casualmente |
| cataclismo | cataclismo |
| catalá, cataláns | catalán, catalanes |
| catalana, catalanes | catalana, catalanas |
| catalanísen | catalanizan |
| catalanistes com los de la Ascuma de Calaseit, associació cultural del Matarranya. | catalanistas como los de la Ascuma de Calaceite. |
| cataláns | catalanes |
| Catálec, catáleg, catálogo | catálogo |
| catalejo, catalejos (vore allargavistes, llargavistes) | catalejo, catalejos |
| Catarata, catarates – Yo men sé de un que se va morí de catarates. - Cóm, a la operassió? - No, lo van espentá. | Catarata, cataratas |
| catastre, catastres | catastro, catastros |
| cátedra | cátedra |
| catedral, catedrals | catedral, catedrales |
| catedrátic, catedrátics | catedrático, catedráticos |
| Categoría, categoríes – aixó está de categoría | Categoría, categorías – esto está muy bueno |
| caterva , caterves, molta gen o coses | caterva, muchedumbre, mucha gente, muchas cosas |
| católic, católics, católica, católiques – Va di la Isabel de Castilla un día: Avui no me trobo mol católica. Y se va morí. | católico, católicos, católica, católicas |
| catorse, catorze, 14 | Catorce, 14 |
| catre , llit, catres, llits | catre, cama, catres, camas |
| cau, caus, forats o covetes aon viuen los animals – cado en aragonés | madriguera, madrigueras |
| caucho | caucho |
| caudal | caudal |
| cauen, cáuen | caen |
| caurán | caerán |
| caure | caer |
| caure, caigo, caus, cau, caém, caéu, cáuen – caiga, caigues, caigue, caiguém, caigáu, cáiguen – caigut, caiguda | caer, caerse |
| caus | caes |
| causa, caussa | causa |
| causabe, caussabe | causaba |
| Caussá (causá) – causso, causses, causse, caussém o caussám, causséu o caussáu, cáussen – caussaría, si yo caussára – caussa, causses | causar |
| caussán (g) causán | causando |
| caussat | causado |
| causse | causa |
| causses | causas |
| causséu | causéis |
| Cauta, cautes, precavuda, precavudes | Cauta, cautas, precavida, precavidas |
| cautamen | cautamente |
| cautela | cautela |
| cautelós, cautelosa | cauteloso, cautelosa |
| cautivá | cautivar |
| cautiveri, captiveri, a la presó | cautiverio, en prisión |
| cautividat | cautividad |
| Cavá - cavo, caves, cave, cavém o cavám, cavéu o caváu, cáven – cavat, cavada – entrecavá – entrecavat, entrecavada – si yo cavára, cavaré, cavaría – cáva este tros a estall ! | cavar |
| cava (beguda) | cava |
| cava (que yo) | que yo cave |
| cavall, caball, cavalls, caballs | caballo, caballos |
| cavalló, cavallóns, caballó, caballóns | caballón, caballones (de tierra) |
| caván (g) | cavando |
| cavat | cavado |
| cávec (cavegueta gran) | azadón |
| cavegueta , eixada, aixada, eixadella, aixadella – caveguetes, eixades, aixades, eixadelles, aixadelles | azada, azadas |
| Caverna, cavernes | caverna, cavernas |
| cavilá | cavilar |
| cavilabe, caviláe | cavilaba |
| cavilaben, caviláen | cavilaban |
| cavilán (g) – cavilán o colom :) | Cavilando – cavilando o paloma :) |
| Cavilassió, cavilassións | Cavilación, cavilaciones |
| cavilat | cavilado |
| caviléu | caviláis |
| cazadora, cassadora | cazadora (ropa) |
| cazo, cazos | cazo, cazos |
| cebra, cebres | cebra, cebras |
| celossíes, celossía | celosías, celosía |
| cenicero, sendré (sendra) | cenicero |
| censo, censos | censo, censos |
| censurá | censurar |
| censura, censures | censura, censuras |
| cero, ceros | cero, ceros |
| césped, herba dels cams de fútbol, pistines, etc | césped |
| chafá | romper, chafar |
| chafacarros, trencacarros | rompecarros |
| chafades | rotas |
| chafades, chafats | rotas, rotos |
| chafáe, chafabe | rompía |
| chafáes, chafabes | rompías |
| chafaet, chafadet | roto |
| chafála | romperla |
| chafánla | rompiéndola |
| chafanse | rompiéndose |
| chafardé, chafardera, chafardés, chafarderes (bachillé) - correvesydísli, intermediari, tersé | cotilla, cotillas – alcahuete, correveidile, intermediario, mediador, tercero |
| chafardejá | alcahuetear, cotillear |
| chafáre (ell, ella) | rompiera, rompiese |
| chafat, chafada | roto, rota |
| chafats, chafades | rotos, rotas |
| chafáu | Rompéis – romperlo |
| chafo | rompo |
| chagán, gigán, jagán | gigante |
| chal, chals (roba) – chal (gel a Valjunquera y La Fresneda) | chal, chales – hielo |
| chaláem, chalabem | disfrutábamos |
| chaleco | chaleco |
| Chalera – chalá | disfrute, diversión – disfrutar |
| chalet, chalets | chalet, chalets, chalé, chalés |
| Chalupa, chalupes | La chalupa es un tipo de embarcación pequeña de rescate, que puede ser propulsada a vela, a remo, o a motor |
| chambergo (roba), jaqueta llarga a modo de cassaca, cassadora | Chambergo. Chaqueta larga a modo de casaca. Sombrero de ala ancha y flexible levantada por un lado que se sujeta con una presilla o un adorno a una copa baja más o menos acampanada. |
| chambra, blusa femenina del siglo XIX. - Habitassió (chambre fransés) | chambra, prenda de ropa interior femenina o infantil, generalmente de lino o algodón, de hechura ancha y recta, sin cuello y con escote de distinto tipo, de manga larga o sin mangas, que cubre el tronco hasta la cadera. |
| chaminera, enchumenera, chamineres, enchumeneres | chimenea, chimeneas |
| champouirau, chapurriau | chapurriau |
| champourrau, chapurriat | chapurriau |
| chándals | chandals |
| chandre , gendre, chandres, gendres | yerno, yernos |
| chánsa, chansa, broma, burla, befa, cuchufleta, guassa | chanza, broma, burla, befa, cuchufleta, zumba, chacota, guasa |
| chaparro, chaparra, persona baixeta | chaparro, bajito, bajita, chaparra |
| chapat, chapada | chapado |
| chapotejá | chapotear |
| chapurreau, chapurriau | chapurriau |
| chapurrejá, parlá mal un idioma extrangé. Yo no chapurrejo res, yo parlo chapurriau. - chapurrejo, chapurreges, chapurrege, chapurregém, chapurrejáu, chapurrégen – yo chapurrejaría – si yo chapurrejára – chapurrejaré – chapurrejat (p) – chapurreján (g) - hablar de manera dificultosa un dialecto o lengua, pronunciando de manera incorrecta y empleando en ella vocablos, expresiones y giros extraños o exóticos. Exactamén lo que fan los catalanoparláns, que parlen mal lo chapurriau, ocsitá, aragonés, mallorquí, valensiá, portugués, galego, romance, italiá, rumano, etc, pronúnsien los plurals en AS com ES (aquestas : aquestes) perque los u va maná Pompeyo Fabra, y fan aná expresións, paraules y giros exótics. Les que no se inventen són robades o calcos de estes atres llengües romániques próximes, y algunes casi idéntiques al latín (escrúpol : scrupulum). | chapurrear, Hablar de manera dificultosa un dialecto o lengua extranjera, pronunciando de manera incorrecta y empleando en ella vocablos, expresiones y giros extraños o exóticos. |
| chapurriat, chapurriau | chapurriau |
| Chapurriau : Dicsionari "Lou Tresor dóu Felibrige", de Frédéric Mistral, pg 528 : Champouirau (rom. Champoiral) n. de l. et s.m. Champoiral (Gard) On appelle ansi "champouirau" ou "champourrau" un jargon composé d'espagnol, d'italien, de portuguès et de provençal, parlé par des étrangers que frequentent nos côtes. On donne le même nom à ces étrangers. - Un chapurriau es una persona que parle chapurriau. Chapurriaus. | CHAMPOUIRAU (rom. Champoiral) n. del. y s.m. Champoiral (Gard) Llamamos así "champouirau" o "champourrau" una jerga compuesta de español, italiano, portugués y provenzal, hablada por extranjeros que frecuentan nuestras costas. A estos extraños se les da el mismo nombre. |
| chapussa | chapuza |
| chapussera, chapussero | chapucera, chapucero |
| chapussó, chapussóns | chapuzón |
| chaqueta, jaqueta, chaquetes, jaquetes | chaqueta, chaquetas |
| charco, charcos | charco, charcos |
| charcutería (carnissería) | charcutería (carnicería) |
| chardí, jardí, chardíns, jardíns, vegé, vergés | jardín, jardines |
| chardiné, jardiné, chardinés, jardinés, chardinera, chardineres, jardinera, jardineres | jardinero, floricultor, cultivador |
| charlatán, que charre mol | charlatán |
| Charrá – charro, charres, charre, charrém o charrám, charréu o charráu, chárren – si yo u charrara – charraría – charraré | charlar, hablar |
| charraben | charlaban |
| charrada, charrades | Charla – charlada - dicho, cuento |
| charradó, charradós | charlador, charladora |
| charradora, charradores | charladora, charladoras |
| charráen o charraben | hablaban |
| charraire, charraira | hablador, habladora |
| charrán (g) | hablando |
| charre | habla |
| charren | hablan, charlan |
| charro | hablo |
| chascá | chascar |
| chassis de un coche | chasis |
| chato, chata, chatos, chates | chato, chata, chatos, chatas |
| Chau, jau, jou, chaus, jaus, jous | yugo, yugos |
| chauchá, aixó me chauche, no me chauche | gustar, apetecer |
| chaucháe o chauchabe (o no) | gustaba |
| chauchánli | gustándole, apeteciéndole |
| chauche, no me chauche, no me agrade, no me apetix, m´apetix | no me gusta, no me apetece |
| chelá, gelá | helar |
| cheláes, chelades, gelades | heladas |
| chelán, gelán (g) | helando |
| chemec, gemec | gemido |
| chemecán | gemiendo |
| Cheminera, Chaminera, enchumenera, chemineres, chamineres, enchumeneres | chimenea, chimeneas |
| chen, gen | gente |
| cheneral, general, chenerals, generals | general, generals |
| Chens, gens – Les chens, la chen de Valjunquera – No tením chens de temó | Gentes – la gente, las gentes de Valjunquera – No tenemos nada de miedo |
| Chepós, geput, cheposa, gepuda, que té chepa, gepa, joroba | Jorobado, chepudo, jorobada, chepuda, que tiene chepa o joroba |
| chermá, chermana , germá (maño), germana (maña) | hermano, hermana, maño, maña |
| Chermá, chermana , Germá, Germana | hermano, hermana |
| chermá, germá | hermano |
| chermana, germana | hermana |
| chermanes, germanes | hermanas |
| chermáns, germáns | hermanos |
| chic | chico |
| chica, chiques, chiqueta, chiquetes, chiquet, chic, chics | chica, chicas, chiquilla, chiquillas, chiquillo, chico |
| chicarrón, chicarrona | chicarrón, chicarrona |
| chicha, se li diu als chiquets o chiquetes, carn | chicha, carne |
| chicharra, sigarra – latín cicāda | cigarra |
| Chicharres, sigarres | cigarras |
| chics | chicos |
| Chillá - cridá, quirdá, alsá la veu, aullá, berreá, protestá, queixás, chirriá | chillar, gritar, vocear, vociferar, aullar, berrear, protestar, quejarse, chirriar |
| chillabe | chillaba |
| chillán (g) | chillando |
| chillit, chillits | chillido, chillidos, grito, gritos |
| chimpansé | chimpancé |
| chinchá | chinchar |
| chinchón, chinchona, que chinche | chinchón, chinchona, que chincha |
| Chinebre, chinebres, ginebre, ginebres – iuniperus | enebro, enebros |
| Chino chano (caminán) | caminando chino chano (antena Aragón) |
| chino, chinos, china, China, chines | chino, chinos, china, China, chinas |
| chinoll, ginoll, ginolls, chinolls / José Miguel Gracia Zapater cullíe codoñs a ginollóns al seu poble, La Codoñera | rodilla, rodillas |
| chiñolls, ginolls | rodillas |
| chipi-chape, zipizape | chipi-chape, zipizape, golpe, encuentro violento de dos cuerpos. Riña ruidosa o con golpes. |
| chipiat, chipiada | chipiado, chipiada, mojado, mojada |
| Chiquet | niño |
| chiqueta | niña |
| chiquetes | niñas |
| chiquets | niños |
| Chiquillería, chiquillada, sagalería, travessura, malesa | Chiquillería , chiquillada, niñería, travesura, chicada, puerilidad |
| chirá, girá | girar |
| chirám, girám | girarme |
| chire, gire | gira |
| chiren, giren | giran |
| chirigaita, sandía, síndria, patilla, aiguameló o meló de aigua – sindiyya a Irán - Citrullus lanatus | chirigaita, sandía, síndria, patilla, aguamelón o melón de agua |
| chirigol, varies verdures mesclades, sobre tot carbassa, pataca | pisto, varias verduras mezcladas |
| chirla, chirles (vore almeja, pichina) | almeja, almejas, chirla, chirlas |
| chirnet, cop al cap, barroco, chichón | chichón |
| chiro, giro | giro |
| chirrina, quirrina (aixina se cride o quirde a la cabra, cabres) | Así se llama a las cabras |
| chirrit, chirrits | chirrido, chirridos |
| Chismosa, chismoses | Chismosa, chismosas |
| Chispa, chispes | Chispa, chispas |
| chispejá | chispear |
| chispejáns (los ulls) | chispeantes (los ojos) |
| chispeje | chispea |
| chispes | chispas |
| chispeta | chispita |
| chisquero , mechero de corda, mecha | chisquero, mechero de mecha o cuerda |
| chiste, chistes – sabéu aquell que diu que ere un lingüista buscán bolets | chiste, chistes |
| chistera, chisteres | chistera, chisteras |
| chistorra, chistorres | chistorra, chistorras |
| chit, rechito | brote de un árbol |
| chitá | acostar |
| chitada, gitada | acostada |
| chitano, gitano, chitana, gitana | gitano, gitana |
| chitás | acostarse |
| chitat, gitat | acostado |
| chítat, gítat ! | Acuéstate ! |
| chiten (se), se giten, gíten, chíten | se acuestan |
| chitón (está callat, calladet) | chitón, estar callado |
| choc, joc | juego |
| chocá | chocar |
| chochona | chochona |
| chocolate, chocolates | chocolate, chocolates |
| chocolatera | chocolatera |
| chocs | choques |
| chófer, chófers, conductó, conductós, conductora, conductores | chófer, chóferes |
| chona, chones | coño, coños, vulva, vulvas |
| chop, chops – chop, chopo, chopos, chopa, chopes | chopo, chopos – mojado, mojada |
| chopera, aon ñan uns cuans chops | chopera, donde hay varios chopos |
| chopet, chopeta, chop | mojado, mojada |
| choque, choques | choque, choques |
| Chorisset – Lo dijous lardero a Alcañís se fa esta festa, el choricer | Choricito – el jueves lardero en Alcañiz se hace esta fiesta, el choricer |
| chorisso, churís, chorís | chorizo |
| chorissos, churissos | chorizo, chorizos |
| chornal, jornal | jornal, salario |
| chornalé, jornalé | jornalero |
| chorrá | chorrar |
| chorrá | chorrar |
| chorrada, chorrades | chorrada, chorradas |
| chorradeta, chorradetes | chorrito, chorritos |
| chorránli | chorrándole |
| chorret, chorrets | chorrito, chorritos |
| chorro, chorros | chorro, chorros |
| chotet, chotets | chotillo, cabritillo, cabrón joven |
| choteta, chotetes, cabretes | chotilla, cabritilla |
| chovenets, jovenets | jovencitos |
| chóvens, chove, jóvens, joves, jove | jóvenes, joven |
| chubilat, jubilat | jubilado |
| chubilats, jubilats | jubilados |
| chuches | chuches |
| chucho, gos | chucho, perro |
| Chuclá (chupá, mamá) – chuclo, chucles, chucle, chuclém, chucléu, chúclen – chuclat, chuclada – chuclara, chucáres, chucláre, chuclárem, chucláreu, chucláren – chuclaría, chuclaríes, chuclaríe, chuclaríem, chuclaríeu, chuclaríen | chupar, mamar |
| chudissial, judissial | judicial |
| chufa , chufes , horchata | chufa , chufas , horchata |
| Chuflá ,chulá | silbar |
| chugá, jugá | jugar |
| chugaba, jugaba | jugaba |
| chugabe, jugabe, jugáe | jugaba |
| chugada, jugada | jugada |
| chugadó, jugadó | jugador |
| chugadós, jugadós | jugadores |
| chugáe, chugabe, jugáe, jugabe | jugaba |
| chugáen, chugaben, jugaben, jugáen | jugaban |
| chugál, jugál | jugarlo |
| chugán (g) jugán | jugando |
| chugaríen, jugaríen | jugarían |
| chugat, jugat | jugado |
| chugo, jugo | juego |
| chugue, júgue | juega |
| chuguém, juguém | jugamos |
| chúguen, júguen | juegan |
| chuissi, juissi | juicio |
| Chulá – chulo, chules, chule, chulém, chuléu o chuláu, chulen – chuflá – si yo chulára – chularía – chularé – chulaba – follá, cardá | Silbar – follar |
| chulabe, chuláe | silbaba |
| chulaben | silbaban |
| chuláen o chulaben | silbaban |
| chulán (g) | silbando |
| chule | silba |
| chulen, chúlen | silban |
| chulería | chulería |
| Chulería, chuleríes | Chulería, chulerías |
| chulet, chulets – mote de La Fresneda | silbato, silbatos |
| chulit | silbido |
| chulits | silbidos |
| chulla, chulles (de carn) – chuleta es per a copiá a classe, a escola | chuleta (de carne) |
| Chumá - ya chume la fon | manar, emanar – ya mana la fuente |
| chumabe, chumáe | emanaba |
| chumáen, chumaben | emanaban |
| chumáli (sang de la ferida) | emanarle (sangre de la herida) |
| chumán (g) | manando, emanando |
| chun, chuns, jun, juns | junto, juntos |
| chun, jun | junto |
| chuní, chuñí (juñí, ajuntá, ficá lo jou) | unir, ayuntar (poner la yunta), ajuntar |
| chuníe | unía |
| chuníen | unían |
| chuním | unimos |
| chuníssen | unen |
| chuns, juns | juntos |
| chunta, junta – com la chunta aragonesista (CHA) – la chunta entre dos recholes, reijoles | Junta – CHA – la junta entre dos baldosas |
| chunten, achunten, junten, ajunten | ajuntan |
| chuntes, juntes, achuntes, ajuntes | Juntas |
| chunteta, junteta | juntita |
| chuntetes, juntetes | juntitas |
| chuntets, juntets | juntitos |
| chuñ, juñ | junio |
| chuñits | Unidos, ajuntados |
| Chupá – chupo, chupes, chupe, chupém o chupám, chupéu o chupáu, chúpen – chupat, chupada – chuparía, si yo chupára – chúpa que yo te aviso ! (vore mamá) | chupar |
| Chupa , jupa – chopa, chop (bañat), chopet, bañadina | chupa, cazadora – mojadura, empapamiento |
| chupaben | chupaban |
| chupála | chuparla |
| chupán (g) | chupando |
| chupat, chupada | chupat, chupada |
| churá, jurá | jurar |
| churat, jurat – lo de un jusgat | Jurado – el de un juzgado |
| churís, churíssos, chorís, choríssos | chorizo, chorizos |
| churrería | churrería |
| churrería, churreríes | churrería, churrerías |
| churrero, churrera | churrero, churrera |
| churro, churros | churro, churros |
| Churuvía, churuvíes, Pastinaca sativa (de pastinaca ve la pastanaga, safranória, safandória) - es una arraíl, hortalisa, mol relassionada en la safranória, pero mes blanca y en un gust mol diferén. | chirivía, Pastinaca sativa, parsnip en inglés, es una raíz que se emplea como hortaliza, muy relacionada con la zanahoria, aunque más pálida y con un sabor muy diferente. |
| chusgat, jusgat | juzgado |
| chustet, justet | justito, justico |
| chusteta, justeta | justita, justica |
| chustificá, justificá | justificar |
| chustíssia , justíssia | justicia |
| chuventut, juventut | juventud |
| Cibá, sibá, sibada – malta | cebada (cereal) – malta – gramínea |
| Ciduricha , saduricha | ajedrea |
| ciego, ciegos, ciega, ciegas – célio a Tortosa (Quico) – sego, segos, sega, segues | ciego, ciegos, ciega, ciegas |
| ciervo, ciervos – sérbol, sérbols | ciervo, ciervos |
| Cigüeña , cigüeñes, sigüeña, sigüeñes | Cigüeña , cigüeñas |
| cine, sine (del gatet) | cine (del gatet, mote de Valderrobres) |
| Cingle , single | corte vertical en una montaña |
| circo, circos | circo, circos |
| Cirga, sirga, maroma, soga, corda, cable | sirga, maroma, soga, cabo, cuerda |
| cirugía | cirugía |
| cisne, cisnes - Del fransés antic cisne, del griego κύκνος (kíknos) | cisne, cisnes |
| cla, clas | claro, claros |
| Cla, clas, claret, clarets, clareta, claretes, clara, clares | claro, clarito, clarita |
| clapé, clapés | montón, montones |
| clara, clares | clara, claras |
| claramen | claramente |
| Clarejá – te claregen les orelles, me díe José Francisco Tejedor (polaco, purito) de Valderrobres | Clarear – te clarean las orejas |
| clares | claras |
| claridat | claridad |
| claríssim, claríssims | clarísimo, clarísimos |
| claríssima, claríssimes | clarísima, clarísimas |
| claríssimamen | clarísimamente |
| clarividénsia, perspicássia, sagassidat, dissernimén, intuissió, talento | clarividencia, perspicacia, perspicuidad, sagacidad, discernimiento, intuición, lucidez, talento |
| claró, clarós - llum, lluminosidat, resplandó, brillo, fulgor - pressisió, lucidez, perspicuidat, sinseridat, franquesa, espontaneidat | claridad, claridades – luz, luminosidad, claror, resplandor, brillo, fulgor, precisión, lucidez, perspicuidad, sinceridad, llaneza, franqueza, espontaneidad |
| claro, claros - Tomás Bosque de La Codoñera parle chapurriau ? - Pos claro ! – un claro al bosque | Claro – pues claro ! – un claro en el bosque |
| clasca, clasques – marisc, marisc – clasca de les ameles (vore clofo) | cáscara, cáscaras – marisco – almendras |
| clasques, clasca | cáscara, cáscaras – marisco – almendras |
| classe | clase |
| classes | clases |
| clássica | clásica |
| classificá | clasificar |
| classificaben, classificáen | clasificaban |
| classificáen o classificaben | clasificaban |
| clássiques | clásicas |
| clatell, clatells | nuca, nucas |
| clatellada, clatellades, cop al clatell | golpe en la nuca, colleja |
| clatellot, clatellada, cop al clatell | golpe en la nuca, colleja |
| clau | llave |
| claus | llaves |
| claustre, claustro | claustro |
| claustres, claustros | claustros |
| clavá | clavar |
| clavabe | clavaba |
| clavaben | clavaban |
| clavada, clavades, clavat, clavats | clavada, clavadas, clavado, clavados |
| clavades | clavadas |
| clavás | clavarse |
| clavat | clavado |
| clave | clave |
| Clavell, clavells | clavel, claveles |
| clavellinera | Planta, clavel |
| clavellineres | plantas, claveles |
| Clavija, clavijes | clavija, clavijes |
| clién | cliente |
| cliéns | clientes |
| clientela | clientela |
| clientes | clientas |
| clima | clima |
| climatissada | climatizada |
| climatológic | climatológico |
| clofo, clofos de les ameles, anous | piel de las almendras o nueces (verde) |
| Clot, clots – Clota es un vi de Mas de Torubio, la finca se diu aixina, aon está lo pou | agujero |
| clotet, clotets | agujerito |
| clucá un ull | guiñar un ojo |
| clucaina, clucaines – fluoressén, floressén – los ulls | parpadeo de los ojos o de un fluorescente |
| coa, coes, cóa, cóes, coga, cogues | cola, colas |
| coagulada | coagulada |
| coagulará | coagulará |
| coagulassió | coagulación |
| coagulat | coagulado |
| coartá, cohibí, coacsioná, contíndre, limitá, refrená, restringí, sujetá, aguantá | coartar, cohibir, coercer, coaccionar, contener, limitar, refrenar, restringir, sujetar |
| cobalto, cobalt | cobalto |
| cobard, cobards, cobart, cobarts | cobarde, cobardes |
| cobardíssim, cobardíssims | cobardísimo, cobardísimos |
| cobart, cobarts | cobarde, cobardes |
| cobertó (al llit), vore bánua, vánua | colcha, edredón |
| cobertora , tapa, cobertres, tapes, cobertera, coberteres | tapa para cubrir cacerolas |
| Cobrá – cobro, cobres, cobre, cobrém, cobréu, cóbren | cobrar |
| Cobra – serp – cuan yo cobra | Cobra – serpiente – cuando yo cobre |
| cobrabe, cobráe | cobraba |
| cobrabes, cobráes | cobrabas |
| cobrála | cobrarla |
| cobrán (g) | cobrando |
| cobránla | cobrándola |
| Cobre – lo fil de cobre lo van descubrí dos cataláns estirán de una perra | Cobre – el hilo de cobre lo descubrieron dos catalanes tirando de una “perra” moneda. |
| cobrissa, cobrís (del coló del cobre) | cobriza, cobrizo (del color del cobre) |
| coc, cocs – en poma, en anous, rápit, coca de San Juán | torta, tortas (pasta dulce) – con manzana, nueces, rápido, coca de San Juan |
| coca, coques (coc) – planta de la que se fa la cocaína | torta, tortas (pasta dulce) |
| Coca, coques, coc, cocs | torta, tortas |
| coche, coches, auto, autos | coche, coches, auto, autos |
| cochera, cocheres | cochera, cocheras, garaje, garajes |
| cocodrilo, cocodrilos | cocodrilo, cocodrilos |
| coctelera, cocteleres | coctelera, cocteleras |
| codificá | codificar |
| código, códigos | código, códigos |
| codíssia | codicia |
| códol, códul, pedra cantelluda, en cantos. - Un bolo (de riu) es una pedra redona, llisa. Cap de bolo li diuen an algú calvo, y a Manolo lo cantán de Saragossa. | piedra con cantos – Un bolo (de río) es una piedra redonda, lisa. - cabeza bolo |
| codolejá, apedregá | apedrear |
| codoleján (g) | apedreando |
| codolet | piedrecita con cantos |
| codoñ, codoñs – cotoneum, cotonea (cotó), Cydonia, mela cotogna en italiá (melocotón, vore préssec) – a ginollóns cullía codoñs – codoñs podrits a la punta dels dits | membrillo (fruta) |
| codoñat | dulce de membrillo |
| codoñé, codoñés | membrillero, membrilleros |
| Codoñera (La), lloc (poble) del Mesquí, Teruel | Codoñera (La), pueblo del Mezquín, Teruel |
| codorniu, codornius, gualla | codorniz, codornices |
| códul, códol | piedra |
| coén, picán | picante, que escuece |
| coenta, coentes | picante, que escuece |
| coes, coa | colas, cola |
| Coeta, coetes, cogueta, coguetes | colitas |
| coetes, coguetes – del pel – de un animal com lo gorrino | Coletas - del pelo - de un animal como el cerdo |
| coexisténsia | coexistencia |
| cofí, esportí de espart que servix per a ficá la pasta de la oliva o del raím y prensá – lo cove (cŏphĭnu) es de vime | Se llama cofín a un cesto o canasto hecho de mimbres y a veces, de esparto, de figura cónica, con correas o sogas para llevarlo al hombro. |
| cófia, cófies, gorret que se fiquen les enfermeres, monges, criades | cofia, cofias |
| cofret, cofrets | cofrecillo, cofrecillos |
| coga, coa, cogues, coes | cola, colas |
| cogollo, ull, cogollos, ulls (de la colifló, col) – güello | cogollo, cogollos (ojo, ojos) |
| cogueta, coeta, coa, coga, cogues, coes | colita |
| cogulla, cogulles – capucha - Tossal que acabe en punta – serra de la Cogulla - latín cucŭlla – vore cadolla | capucha, cogulla |
| cogullada (muixó) - latín cucullio ("capucha") | cogujada (ave) |
| cohet, cohets – mote de Calaseit, coheta, cohetes | cohete, cohetes – mote de los de Calaceite |
| coíen (coure) | escocían |
| coíns (mosquits) | mosquitos |
| coinsidánsia, coinsidánsies | coincidencia, coincidencias |
| coinsidí | coincidir |
| coinsidíen | coincidían |
| coinsidís, coinsidix | coincide |
| coinsidissen | coinciden |
| coinsidit | coincidido |
| coissa, coixa | coja |
| coissecháe, coissechabe, coixejabe | cojeaba |
| coisseche, coixege | cojea |
| coissí, cuixí, coixí, coissins, cuixíns, coixins | cojín, almohada |
| coisso, cois, coix, coixo | cojo |
| coix, coixos | cojo, cojos |
| coixa, coixes | coja, cojas |
| coixejabe, coixejáe, coissechabe, coissecháe | cojeaba |
| coixera, coixeres | cojera, cojeras |
| Coj - a la coj coj - a la pata coja – coixeján de una cama | a la pata coja – cojeando de una pierna |
| col en pataca, cols | col con patata, coles |
| cola | cola de pegar |
| Cóla ! | vete, huye ! |
| colá, colo, coles, cole, colem, colau o coleu, colen | irse, fugarse, colar |
| colada | colada |
| coladó, filtro – sedás es mes be una criba | colador, coladero, filtro, tamiz, cedazo, cernedor |
| coláe, colabe | colaba |
| colat | colado |
| colchoneta, colchonetes | colchoneta, colchonetas |
| cole | cuela |
| colecsió | colección |
| colectiu | colectivo |
| colectius | colectivos |
| colegials, colegiales | colegiales, colegialas |
| colegio, escola, costura, mostra | colegio, escuela |
| colegios, escoles | colegios, escuelas |
| Cólera – l´amor en tems del cólera | Cólera – el amor en tiempos del cólera |
| colérica | colérica |
| Colesterol – Aniceto /Anisseto/ Gil de Beseit va aná al meche y li va di que teníe colesterol, y ell los díe después a la gen: Cóm sap este home aón ting yo lo coll d´en Querol ! | colesterol |
| Colgá - penjá – cubrí de terra (o de dinés) | Colgar – tapar con tierra, enterrar, cubrir (o con dinero) |
| colgaben | cubrían de tierra |
| colgat | cubierto de tierra |
| Cólic, cólics | cólico, cólicos |
| colifló, coliflós – grumo o ull de la colifló | coliflor, coliflores – grumo “ojo” |
| Colilla, colilles de sigarro | colilla, colillas de cigarro |
| colisseo de Roma | Coliseo romano |
| colissió, colissións, choque, topada, topetada, combate, conflicte, enfrentamén, lucha, opossisió, pugna, riña | colisión, colisiones, choque, encontronazo, encuentro, topada, topetazo, combate, conflicto, enfrentamiento, lucha, oposición, pugna, riña |
| coll, colls, collet - pun de terreno eixecat – Coll d´en Seuma, Coll d´en Querol, Creu del Coll al Pantano de Pena | Cuello – collado |
| Collá – del pantano cap a dal, va collá (la neu) – la lleit s´ha collat perque la cabra acabe de criá. | Cuajar – del pantano hacia arriba cuajó (la nieve) – la leche se ha cuajado porque la cabra acaba de parir (criar) |
| colla, colles, peña, peñes – Los de Penarroija baixen en colla a Valderrobres igual mossos vells que sagalets. | Cuadrilla, grupo de amigos, peña |
| collada, collades | cuajada, cuajadas |
| collán (g) | cuajando |
| collaret, collarets | collarcito, collarcitos |
| collás | cuajarse, collares |
| collchó, colchó, madalap | colchón |
| colles | cuadrillas, cuajas |
| collet, collets | collado, cuellecito, collados, cuellecitos |
| collóns, tripóns | cojones, testículos |
| Colmat – vore cormull | colmado, abundante, copioso, abarrotado, atestado, completo, saturado, lleno, pletórico, almacén, tienda, ultramarinos, coloniales |
| colmello, colmellos, quixal, quixals | colmillo, caninos, colmillos, canino, molar, premolar |
| colo | cuelo |
| coló, colós | color, colores |
| colocá | colocar |
| colocada | colocada |
| colocades | colocadas |
| colocáen, colocaben | colocaban |
| colocán (g) | colocando |
| colocat | colocado |
| coloco | coloco |
| colom | paloma |
| coloms | palomas |
| colónia | colonia |
| colónies | colonias |
| coloque | coloca |
| coloquial | coloquial |
| colorades | coloradas, ruborizadas |
| colorán | colorante |
| colorat, colorats | colorado, ruborizado, colorados, ruborizados |
| colorejá | colorear |
| colorete | colorete |
| colós | colores |
| cols, les preferides de Carlicos Puigdemont són les de Brusseles | coles, las preferidas de Carlicos Puigdemont son las de Bruselas. |
| colsada, colsades | codazo, codazos |
| colse, colze, colses, colzes - colce, colces al Mezquín | codo, codos |
| columna | columna |
| columnes | columnas |
| com | como |
| Cóm ?! | Cómo ?! |
| coma, depressió a un terreno de montaña | Loma, depresión en un terreno montañoso. Una loma u otero es una elevación del terreno de poca altura, normalmente de forma redondeada, que viene a ser el primer grado después de la llanura. |
| comadia, comádia, comédia, comedia | comedia |
| comadreo, chismorreo, murmurassió (vore bachillé) | comadreo, cotilleo, chismorreo, murmuración |
| comadrona, comare, comadrones, comares - pataques, pataques, guíxes y sigróns, qué bones, qué bones, qué bones que són. Viva la comare, viva´l balladó, viva la trompeta del siñó retó, que minge carbassa y cague meló. | comadrona, matrona, partera, comadre |
| Comandán, comandáns | comandante, comandantes |
| comarca, comarques | comarca, comarcas |
| Comarcal – festa per als sagals y sagales de EGB que se fée cada añ a un poble de la comarca del Matarraña. | comarcal |
| comare, comadrona | comadrona, matrona, partera, comadre |
| combate, lucha, riña, baralla, pelea, conflicte, choque, enfrentamén, batalla, guerra, guiarra, ataque, refrega, escaramussa, lid | Combate, lucha, pelea, conflicto, choque, enfrentamiento, batalla, guerra, ataque, refriega, escaramuza, lid, liza |
| combatiu | combativo |
| combativa | combativa |
| combátre, combatí | combatir |
| comboyá, adulá, afalagá, acompañá | agasajar, acompañar |
| Combregá – combrego, combregues, combregue, combreguém o combregám, combreguéu o combregáu, combréguen – combregára – combregaría – combregaré - ressibí la comunió, péndre la comunió, ressibí a Déu - coinsidí, concordá, obeí, acatá | comulgar, recibir la comunión, tomar la comunión, recibir a Dios, coincidir, concordar, obedecer, acatar |
| combregabe, combregáe | comulgaba |
| combregaríes | Comulgarías, antiguo comulgaríades |
| combregaríeu | comulgaríais |
| combregáu | comulgáis |
| comedia, comédia, comádia, comádies | comedia, comedias |
| Comedián, comediáns | Comediante, comediantes |
| comedián, comedianta | comediante, comedianta |
| comédies, comedies | comedias |
| comedimén, moderassió, mesura, prudénsia, temperánsia, templansa, discressió, recato | comedimiento, moderación, mesura, prudencia, temperancia, templanza, discreción, circunspección, recato |
| Comellassos, zona de Beseit aon se pot trobá lo heliotropo - comella, barrang de la cometa : comella – coma - Los áspres sims y les humils comelles, Canigó - depressió a un terreno de montaña | Comellassos, zona de Beceite donde se puede encontrar el heliotropo. - alto, cima |
| comendadó, comendadós | comendador, comendadores |
| comensá, escomensá | comenzar |
| comensál, escomensál | comenzarlo |
| comensamén, escomensamén | comienzo |
| comensat | comenzado |
| comensen | comienzan |
| comenso | comienzo |
| comentá | comentar, explicar, aclarar, glosar, parafrasear, interpretar, apostillar, dilucidar, esclarecer |
| comentáen, comentaben | comentaban |
| comentarém | comentaremos |
| comentari, comentaris | comentario, comentarios |
| comento | comento |
| comérs, comersos (vore botiga y tenda) | comercio, comercios |
| comersiá | comerciar, mercadear, negociar, mercantilizar, mercar, tratar, traficar, exportar, importar, vender, comprar, especular, trapichear |
| comersial, venedó | comercial, vendedor |
| comersián | comerciante |
| comersiáns | comerciantes |
| Cometa – asteroide – barrang de la cometa : coma : comellassos (Beseit) | Cometa – asteroide – barranco de la cometa : loma : comellassos en Beceite |
| cometén (g) | cometiendo |
| cometíx | comete |
| cometixen | cometen |
| cométre, cometí | cometer |
| cometuda | cometida |
| cometut | cometido |
| comissari | comisario |
| comissária | comisaria (mujer) |
| comissaría de los mossos de escuadra | comisaría de los mozos de escuadra |
| comissió, comisió, comissións, comisións | comisión, comisiones |
| comissionista, comissionistes | comisionista, comisionistas |
| cómoda (adj), comodona | Cómoda , comodona |
| cómoda, sinfonier (chiffonier), tocadó de siñores (yo mateix), cómodes | cómoda, comodín, tocador, chiffonier, cómodas |
| cómodamen | cómodamente |
| comodidat, comodidats | comodidad, comodidades |
| cómodo, comodón | cómodo, comodón, confortable, desahogado, agradable, holgado, acomodado, manejable, descansado, adecuado, placentero, comodón, vago, despreocupado |
| Compadéixe, compadéixes – yo me compadixco, compadíxes, compadíx, compadeixém, compadeixéu, compadíxen – si yo me compadixquera – compadiré – yo me vach compadéixe | compadecer, compadecerse, lamentarse, apiadarse, condolerse, dolerse, contristarse, conmoverse, compungirse |
| Compadíxte ! | Compadécete ! |
| compañ, compañs, compaña, compañes, compañera, compañeres – Companys : apellit de Luisico lo matamóssens y matacataláns que no pensaben com ell, de ERC | Compañero – Companys, Luis, el matacuras y matacatalanes que no pensaban como él, de ERC. |
| compañera, compaña, compañeres, compañes | compañera, compañeras |
| compañerisme | compañerismo |
| Compañía, Compañíes | Compañía, Compañías |
| compara | compare |
| compará, comparo, compares, compare, comparém o comparám, comparéu o comparáu, compáren – comparat, comparada, acomparat, acomparada, vore assemellá y concará | comparar |
| comparable, comparables | comparable, comparables |
| comparáles | compararlas |
| comparán (g) | comparando |
| comparánla | comparándola |
| comparáren | compararan |
| comparassió | comparación |
| comparat | comparado |
| comparegut | comparecido |
| comparéixe | comparecer |
| comparém | comparamos |
| Comparo | Comparo |
| comparos | compares |
| compartí, compartixgo, compartíxes, compartíx, compartím, compartíu, compartíxen – compartit, compartida, compartimén, comparassió | compartir |
| compartíe | compartía |
| compartíen | compartían |
| compartimén, compartiméns | compartimento, compartimiento, división, anaquel, casilla, departamento, apartado, sección, encasillado |
| compartíxen | comparten |
| compás, compasos (compassos) | compás, compases |
| compassivamen, compasivamen | compasivamente |
| compassió – en passió | compasión - con pasión - piedad, lástima, misericordia, caridad, clemencia, ternura, conmiseración, altruismo, solidaridad, humanidad, compunción, condolencia |
| compassiu | compasivo |
| compatriota, compatriotes | compatriota, compatriotas |
| compéndre | comprender |
| compéndre, compendre | comprender |
| compéndreu | comprenderlo |
| compendríe | comprendería |
| compensassió, recompensa | compensación, recompensa, retribución, remuneración, pago, premio, propina, indemnización, compensación, estímulo, galardón, gratificación |
| compenséu | compensáis |
| competén, competéns, competenta, competentes | competente, competentes |
| competénsia, competénsies | competencia, competencias |
| competí | competir |
| competidó | competidor |
| competidós | competidores |
| competíen | competían |
| competín (g) | compitiendo |
| complaí, compláure ? | complacer, satisfacer, contentar, agradar, alegrar, halagar, gratificar |
| complaíl | complacerle |
| complaítos | complaceros |
| complassénsia | complacencia, satisfacción, alegría, contento, agrado, placer, gusto, deleite, gozo |
| complejo, compleja | complejo, compleja |
| complemén, compleméns | complemento, complementos |
| complet, complets | completo, completos |
| completa, completes | completa, completas |
| completá, completo, completes, complete, completém o completám, completéu o completáu, compléten – complet, completat, completada | completar |
| completamen – del tot | completamente – del todo |
| complexió, constitussió, estructura, naturalesa, organisme, figura, apariénsia | complexión, constitución, estructura, naturaleza, organismo, figura, apariencia |
| complicá, complicás | complicar, complicarse |
| complicat | complicado |
| complicáu, compliquéu | complicáis |
| compllets, complets | completos |
| compóndre – recompóndre | componer, recomponer, hacer, reparar, armar, apañar, restaurar, remendar, rectificar, confeccionar, crear, arreglar, corregir, organizar, constituir, formar, armar, integrar, acomodar, adornarse, acicalarse, arreglarse, ataviarse, emperifollarse, engalanarse, maquillarse, embellecerse, aviarse |
| compóndrel | componerlo |
| compónen | componen |
| componén (g) | componiendo |
| componén, componéns (de algo) | componente, componentes |
| compong | compongo |
| componíe | componía |
| componíen | componían |
| comporta, comportes | compuerta, compuertas |
| comportamén | comportamiento |
| comportámos | comportarnos |
| compórtat ! | compórtate ! |
| composissió, compossisió | composición |
| compositós | compositores |
| compost, compostos | compuesto, compuestos |
| composta, compostes | compuesta, compuestas |
| comprá, crompá – compro, compres, compre, comprém o comprám, compréu o compráu, cómpren, crompo, crompes, crompe, crompém, crompéu, crómpen | comprar |
| compraben | compraban |
| compradó, compradora, compradós, compradores | comprador, compradora, compradores, compradoras |
| compráe, comprabe | compraba |
| compráem, comprabem | comprábamos |
| compráen, compraben | compraban |
| compráes, comprabes | comprabas |
| comprála | comprarla |
| cómprala, crómpala ! | cómprala ! |
| comprán (g) aquí una foto meua comprán pa (sone com lo fransés “je ne comprend pas” lo catalá barseluní “jo no comprenc pas”) en chapurriau “yo no compreng”) | comprando |
| compránse | comprándose |
| comprará | comprará |
| comprara (yo) | comprara, comprase |
| compraré | compraré |
| comprare (ell) | comprara, comprase |
| compraríem | compraríamos |
| comprás | comprarse |
| comprat, comprats, crompat, crompats, comprada, crompada, cromprades, crompades | comprado, comprada, comprados, compradas |
| compre, crompe | compra |
| comprém, crompém | compramos |
| compren, crompen | compran |
| comprenéu | comprendéis |
| compreng, comprenc | comprende |
| compréngues | comprendas |
| compreníe | comprendía |
| compreníen | comprendían |
| comprensió | comprensión |
| compreses – per a la regla – de compéndre | compresas – comprendidas |
| compréu | compráis |
| compréulo | Compradlo |
| compréume | compradme |
| compro, crompo | compro |
| comprobá, comprobo, comprobes, comprobe, comprobém o comprobám, comprobéu o comprobáu, compróben – comprobat, comprobada, comprobassió - confirmá, confrontá, verificá, constatá, sersiorás, compulsá, cotejá, revisá, examiná, escrutá, repassá | comprobar, confirmar, confrontar, verificar, constatar, cerciorarse, compulsar, cotejar, revisar, examinar, escrutar, repasar |
| comprobada | comprobada |
| comprobán (g) | comprobando |
| comprobat | comprobado |
| comproben | comprueban |
| comprobo | compruebo |
| comprometuda | comprometida |
| comprometut | comprometido |
| compromís | compromiso |
| compte, comte, conde, comptessa, comtessa, condessa | conde, condesa |
| compulsá | compulsar, comprobar, confirmar, confrontar, verificar, constatar, cerciorarse, compulsar, cotejar, revisar, examinar, escrutar, repasar |
| compunsió, doló, tristesa, sentimén, péssame, pena, arrepentimén, contricsió, remordimén | compunción, dolor, tristeza, sentimiento, pesar, pena, arrepentimiento, contricción, remordimiento, pesadumbre |
| comú, común, comúns – lo monte comú está siñalisat en un piló blang a la partissió en les finques particulás. | Común – el monte común está señalizado con un pilón blanco. |
| común, comú | común |
| comuna, comunes – peña la comuna a Beseit, al carré pla. | comuna, comunas |
| comunal, comú, públic, general, colectiu, familiá, munissipal, comarcal | comunal, público, general, colectivo, familiar, municipal, comarcal |
| comunicá, comunicás | comunicar, comunicarse |
| comunicabe, comunicáe | comunicaba |
| comunicaben, comunicáen | comunicaban |
| comunicada | comunicada |
| comunicáli | comunicarle |
| comunicará, comunicarán | comunicará, comunicarán |
| comunicassió, comunicassións | comunicación, comunicaciones |
| comunicat | comunicado |
| comunicáu | Comunicarlo, “comunicallo” |
| comunidat | comunidad |
| comunidats | comunidades |
| comunió, comunións | comunión, comuniones |
| comunique | comunica |
| cona - Ulldecona , Uyldecona valensiá antic | corteza, piel del cerdo, torrezno - ojo de corteza |
| Cona, cones, pell del gorrino - del latín *cŭtĭna, derivat de cutis, pell | piel del cerdo, corteza, cortezas, torrezno, torreznos |
| conca, conques per a ficá minjá – les de un riu. | cuenco, cuenca (río) |
| concarás, enfrentás, encarás | encararse, enfrentarse |
| conchabá, conchabás, confabulá, conspirá, intrigá, maquiná, tramá, maniobrá | Conchabar, conchabarse, confabular, conspirar, intrigar, maquinar, tramar, maniobrar |
| conchabats | conchabados |
| concluí | concluir, terminar, acabar, finalizar, finiquitar, rematar, ultimar, saldar, liquidar, agotar, apurar, consumir, clausurar, deducir, inferir, razonar, discurrir, colegir, derivar |
| concluída | concluida |
| concluíe | concluía |
| concluíla | concluirla |
| concluít | concluido |
| concluix | concluye |
| conclusió, conclussió, conclusións, conclussións | conclusión, conclusiones |
| concórdia, concórdies | concordia, concordias, consenso, armonía, paz, amistad, compañerismo, fraternidad, reciprocidad, unión, camaradería, hermandad, avenencia, cordialidad |
| concórre, concurrí, (latín concŭrrĕre) | Concurrir, asistir, confluir, afluir, acudir, visitar, reunirse, converger, agolparse, arremolinarse, presentarse, juntarse, participar, concursar, competir, contender, enfrentarse, rivalizar |
| concret, concrets | Concreto, concretos |
| concurrén, concurréns | Concurrente, concurrentes |
| concurrénsia | concurrencia, afluencia, muchedumbre, tropel, gentío, masa, multitud, asistencia, público, audiencia, auditorio, espectadores, oyentes, asistentes, coincidencia, conjunción, convergencia, confluencia, simultaneidad, concomitancia |
| concurrín (g) | concurriendo |
| concurs, concursos (que tú) | concurso, concursos (que tú concurses) |
| concursán, concursáns | concursante, concursantes |
| condat, condats | condado, condados |
| conde, condessa, compte, comptessa, comte, comtessa – Torre del Compte (Matarraña) | conde, condesa |
| condená | condenar, castigar, culpar, sentenciar, penar, sancionar, multar, penalizar, reprobar, sancionar, censurar, criticar, maldecir, vituperar, desaprobar, reprobar, abominar, deplorar, clausurar, incomunicar, cerrar, inutilizar, tabicar, tapar, cegar, |
| condenabe | condenaba |
| condenades | condenadas |
| condenál, condenála | condenarlo, condenarla |
| condenám | condenarme |
| condenán (g) | condenando |
| condenassió, condena, pena, tormén, maldissió, cástic, infern | condena, condenassió, pena, tormento, maldición, condena, castigo, infierno |
| condenat, condenats | condenado, condenados |
| condensada | condensada |
| condensat | condensado |
| condiscípul, condiscípuls, compañ, amic, alumno, discípul, dissípul, camarada | condiscípulo, condiscípulos, compañero, amigo, alumno, discípulo, camarada |
| condissió, condissións | condición, condiciones |
| condissional | condicional |
| conducsió | conducción |
| conducta, conductes, manera de conduís – pres del latín conducta, ‘conduída’. Conducĕre significabe ‘llogá’ y conductio ere una de les formes de l'arrendamén. | conducta, conductas |
| conducte (latín conductum, ductum) - conductes | conducto, tubo, tubería, cañería, caño, cauce, canalón, acueducto, canal, acequia, red, alcantarilla, vía, medio, mediación, trámite – conductos, conductas |
| conductó, conductós, conductora, conductores, chófer, chófers | conductor, conductores, conductora, conductoras, chófer, chóferes |
| conduí un coche – que algo duro : Esta pasterada (de pa) mos ha conduít mol esta semana. | conducir un coche – que algo dure : Esta masa de pan nos ha durado mucho esta semana. |
| conduída (latín conducta) | conducida |
| conduíen | conducían |
| conduíl, conduíls | Conducirlo, conducirlos |
| conduíla, conduíles | conducirla, conducirlas |
| conduím | conducimos |
| conduín (g) | conduciendo |
| conduirá | conducirá |
| conduís, conduíx | conduce |
| conduít (p) | conducido |
| condumio, minjá, minjada, alimén, sustén, manduca, pitansa | condumio, comida, alimento, sustento, manduca, pitanza |
| conec (se pareix a Koniec que diuen los polacos de Polónia com adiós o adéu) | conozco |
| conectá, conecto, conectes, conecte, conectém o conectám, conectéu o conectáu, conécten – conectat, conectada, conecsió | conectar |
| conega | conozca |
| conegám | conozcamos |
| conegáu | conozcáis |
| coneguda | conocida |
| coneguda, conegudes | conocida, conocidas |
| conegudes | conocidas |
| conegudíssim | conocidísimo |
| conegudíssima | conocidísima |
| coneguere | conociera, conociese |
| coneguérem | conociéramos |
| coneguéren | conocieran |
| coneguéreu | conociérais |
| conegut, coneguts | conocido, conocidos |
| coneis, conéis, coneix | conoce |
| coneisco, coneixco | conozco |
| conéixe, coneixco, conéixes, conéix, coneixém, coneixéu, conéixen – conegut, coneguda, coneiximén (quixal del coneiximén) | conocer |
| conéixel | conocerlo |
| coneixém | conocemos |
| conéixem | conocerme |
| coneixen | conocen |
| conéixen | conocen |
| coneixén (g) | conociendo |
| coneixeré | conoceré |
| coneixeríe (ell) | conocería |
| coneixes, conéixes | conoces |
| conéixet | conocerte |
| conéixetos (encantat de) | encantado de conoceros |
| coneixéu | conocéis |
| coneixéutos ! | Conoceros ! |
| coneixía | conocía |
| coneixíe (ell) | conocía |
| coneixíen | conocían |
| coneixíeu | conocíais |
| coneiximén, coneiximéns – entenimén (a Cataluña sel béuen), señ, inteligénsia, dissernimén, consiénsia, raó, intuissió, sabé, siénsia, erudissió, cultura, sabiduría, competénsia, instrucsió, estudis | conocimiento, entendimiento, inteligencia, discernimiento, consciencia, razón, intuición, saber, ciencia, erudición, cultura, sabiduría, competencia, instrucción, estudios |
| coneixquérem | conociéramos |
| conéixte a tú mateix | conócete a ti mismo |
| conexió, conexións | conexión, conexiones |
| confabulá, confabulás | confabular, confabularse, conchabar, conchabarse, conspirar, intrigar, maquinar, tramar, maniobrar |
| confecsionades | confeccionadas |
| confecsionat | confeccionado |
| conferensiá | conferenciar |
| conferénsia, discurs, dissertassió, charla, charrada, lecsió, sermón, plática, ponénsia | conferencia, discurso, disertación, charla, lección, sermón, plática, ponencia |
| confesabe | confesaba |
| confesáu | confesarlo |
| confésau ! | confiésalo ! |
| confessá, derivat del latín confĕssus, passat de confitēri, reconéixe o declará un pecat, una falta, una cosa que desfavorix al que la declare, una cosa que preferíe tíndre secreta. | confesar |
| confessabe, confessáe | confesaba |
| confessám | confesarme |
| conféssam ! | confiésame ! |
| confessánse | confesándose |
| confessáren | confesaran |
| confessás | confesarse |
| confessat | confesado |
| confessátos | confesaros |
| confessáu | confesarlo, confesáis |
| confesse | confiesa |
| confésses | confiesas |
| confessió | confesión |
| confessó, móssen que confesse al confessonari | confesor, sacerdote, clérigo, cura |
| confesso, yo me | yo me confieso |
| confessonari, confessionari | confesionario, confesonario |
| confiá, confiás - confĭdāre, var. de confidere – tíndre confiansa – doná an algú algo en confiansa | confiar, confiarse |
| confiabe | confiaba |
| confiada, confiades | confiada, confiadas |
| confiadamen | confiadamente |
| confián (g) | confiando |
| confiansa | confianza, seguridad, esperanza, fe, credulidad, decisión, determinación, certidumbre, tranquilidad, creencia, presunción, aliento, ánimo, vigor, empuje, amistad, familiaridad, intimidad, llaneza, franqueza, naturalidad, valimiento, cordialidad |
| confiare | confiara |
| confiat, confiats | confiado, confiados |
| confíen | confían |
| confiéu | confiáis |
| confiná, desterrá, tancá, recluí, aislá, interná, encarselá, enclaustrá, extrañá | confinar, desterrar, encerrar, recluir, aislar, internar, encarcelar, enclaustrar, extrañar |
| confinades | confinadas |
| confíon | confíen |
| confirmá | confirmar |
| confirmá, confirmo, confirmes, confirme, confirmám o confirmém, confirmáu o confirméu (tos confirméu), confírmen – confirmat, confirmada, confirmassió | confirmar, comprobar, confirmar, confrontar, verificar, constatar, cerciorarse, compulsar, cotejar, revisar, examinar, escrutar, repasar |
| confirmaben | confirmaban |
| confirmassió, confirmassións | confirmación, confirmaciones |
| confirmat | confirmado |
| confit, confits | confite, confites |
| confitá | confitar |
| confitat, confitada | confitado, confitada |
| confitura, confitures | confitura, confituras |
| conflagrassió, guerra, revolussió, conflicte, lucha, riña, baralla, pelea, enfrentamén, hostilidats | conflagración, guerra, contienda, revolución, conflicto, lucha, pelea, enfrentamiento, hostilidades |
| confluénsia, convergénsia y unió (lo partit del enano Pujol), coinsidénsia, concurrénsia, congregassió | confluencia, convergencia, unión, coincidencia, concurrencia, congregación |
| confluí, afluí, desembocá, ajuntás dos rius, reunís, consentrás | confluir, converger, afluir, desembocar, concurrir, reunirse, concentrarse |
| confluíxen | confluyen |
| confoníe | confundía |
| confoníen | confundían |
| conformá | conformar |
| conformám | conformarme |
| conformat, me hay conformat, estic conforme | Conforme, conformado |
| conformats | conformes, conformados |
| confort, comodidat | confort, comodidad |
| confortá | confortar |
| confortál | confortarle |
| confortál | confortarlo |
| confortála | confortarla |
| confórtala | confórtala |
| confortán (g) | confortando |
| confortánla | confortándola |
| confortéutos, confortáutos | confortaos |
| confós, confundit | confundido |
| confosa, confundida | confundida |
| confrontá | confrontar, comprobar, confirmar, confrontar, verificar, constatar, cerciorarse, compulsar, cotejar, revisar, examinar, escrutar, repasar |
| confundí, confóndre | confundir, desorientar, desconcertar, despistar, equivocar, aturdir, engañar, liar, aturullar, azorar, apabullar |
| confundíen | confundían |
| confundínse | confundiéndose |
| confundit (confós), confundits (confosos), confundida, confundides | confundido, confundidos, confundida, confundidas |
| confundix | confunde |
| confús | confuso |
| confusa, confussa | confusa |
| confusió, confussió, confussións | confusión, confusiones |
| confusses, confuses | confusas |
| congeladó, congeladós | congelador, congeladores |
| congelassió | congelación |
| congéneres, congénere | congéneres, idéntico, semejante, análogo |
| congénit, innato, natal, hereditari | congénito, connatural, innato, natal, hereditario |
| conglomerat, aglomerat, aglutinat, mesclat, barrejat, simén, amalgama, amassijo, grumo, massa | conglomerado, aglomerado, aglutinado, mezclado cemento, amalgama, amasijo, grumo, masa |
| congratulá, congratulás, felissitá, alabá, agradá, aplaudá, aprobá, alegrá, galantejá, elogiá | congratularse, felicitar, alabar, agradar, aplaudir, aprobar, alegrar, galantear, cumplimentar, elogiar |
| congratulo (yo me) | congratulo |
| congregassió, hermandat, cofradía, comunidat, orden, regla, compañía, agrupassió, assossiassió, reunió, assamblea, junta |
congregación, hermandad, cofradía, comunidad, orden, regla, compañía, agrupación, asociación, reunión, asamblea, junta |
| conill, cunill, cachap, conills, cunills, conilla, conilles, cachaps, cachapet, cachapets, cachapeta, cachapetes | conejo, conejos, gazapo |
| conilla, conilles – dona que ha tingut mols fills | coneja, conejas – mujer que ha tenido muchos hijos |
| conillet, conillets – herba, Silene vulgaris, | conejito, conejitos – hierba : Acoletas, alcadicea, alcaducea, alcanducea, alcandueca, alcoletas, ben blanco, berza, berzuela, blanca, botello, bragas de cuco, calzón de cuco, carnicuela, carnihuela, cascabelillo de Canarias, cebolla, churriana, cluxidera, cohetes, coleja, colejón, colellas, coleta, colleja, colleja común, colleja fina, colleja marina, collejas, collejas de España, collejas finas, collejicas finas, collejón, conehera, coneja, conejera, conejeras, conejina, conejinos, conejito de campo, conejuelas, coneles, conillets, cornagüela, cornahuela, cornihuela, cuetes, cunillos, estallaores, farifuelles, farolillos, guiso, hierba conejina, hierba de los truenos, manzana de cuco, manzanillón, petardos, pistones, polemonia, polemonio, raíz blanca, restallones, restallos, restralleta, restralletas, restrallete, restrallos, restrallón, roya, sanjuanines, santibañes, silena, tirabeques de la esperanza, tirapeoh, tiratiros, tracabols, trisco, triscos, truenos, verderuela. |
| conjugassió, conjugassións | conjugación, conjugaciones |
| conjún, conjúns | conjunto, conjuntos |
| conjunsió, conjunsións | conjunción, conjunciones |
| conjuro, conjuros | conjuro, conjuros |
| conjuro, conjuros - exorcismo, sortilegio, enchís, mágia, magia, encantamén | conjuro, conjuros, exorcismo, sortilegio, hechizo, magia, encantamiento |
| conmossioná, emossioná, impressioná | conmocionar, soliviantar, emocionar, impresionar, conturbar, convulsionar |
| conmou | conmueve |
| conmoure | conmover |
| conquistá | conquistar |
| conreá la terra, llaurá y treballála - *corredare, y este del gótic *garēdan, velar por, cuidar de | conrear la tierra, trabajarla, cuidar de ella |
| conreu, conreus | trabajo de la tierra |
| consabida, consabides (vore consabut) | Consabida, conocida, acostumbrada, usual, citada, aludida, mencionada, antedicha, referida, susodicha |
| consabut, consabuts, conegut, acostumbrat, ussual, sitat, aludit, mensionat, lo dit antes, referit, sussodit | Consabido, conocido, acostumbrado, usual, citado, aludido, mencionado, antedicho, referido, susodicho |
| consagrá, beneí, santificá, ungí, coroná, glorificá, sacramentá, deificá, divinisá, sacralisá entregás, dedicás, donás a, ocupás |
consagrar, bendecir, santificar, ungir, coronar, glorificar, sacramentar, deificar, divinizar, sacralizar, entregarse, dedicarse, darse, ocuparse |
| consagréu | consagráis |
| consanguinidat, parentela, família, afinidat, familiaridat, aliansa, entronque, fraternidat – consanguinidats | consanguinidad, parentesco, afinidad, agnación, cognación, familiaridad, alianza, entronque, fraternidad |
| consebí, imaginá, pensá, enténdre, persibí, compéndre, intuí, inferí, engendrá, fecundá, embarassá, procreá |
concebir, imaginar, pensar, entender, percibir, comprender, intuir, inferir, engendrar, fecundar, embarazar, procrear |
| consebín (g) | concibiendo |
| consebit, consebits, consebut, consebuts | Concebido, concebidos |
| consecuánsia, consecuénsia, efecte, resultat, fruit, secuela, derivassió, dessenllás, conclusió, ressultat, ressultes – consecuénsies, consecuánsies | consecuencia, efecto, resultado, fruto, secuela, derivación, desenlace, corolario, conclusión, resulta |
| consedí – consedixco, consedíxes, consedíx, consedím, consedíu, consedíxen – consediría – consediré – consediguera | conceder |
| consedía (yo) | concedía |
| consedida, consedides | concedida, concedidas |
| consedílay | concedérselo |
| consedíli | concederle |
| consedím | concederme |
| consedínlay | concediéndoselo |
| consedínlos | concediéndolos |
| consedirá | concederá |
| consediré | concederé |
| consedit, consedits | concedido, concedidos |
| consedíume | concededme |
| consedixco | concedo |
| consedíxes | concedes |
| consedíxli | concédele |
| consedixque (ell) | conceda |
| conseguí, conseguíxco, consegíxes, conseguíx, conseguím, conseguíu, conseguíxen – conseguit, conseguida, consecussió, consecusió | conseguir |
| conseguida, conseguides | conseguida, conseguidas |
| conseguíe | conseguía |
| conseguíla | conseguirla |
| conseguiles | conseguirlas |
| conseguíli | conseguirle |
| conseguím | conseguimos |
| conseguín (g) | consiguiendo |
| conseguit, conseguits | conseguido, conseguidos |
| conseguíu | conseguís |
| conseguix, conseguíx | consigue |
| conseguixco, conseguíxco | consigo |
| consell, consells, recomanassió, sugerénsia, adverténsia, avís, exhortassió, assesoramén, indicassió, invitassión, observassió, opinió, paréixe, assamblea, junta, comité, comisió | consejo, consejos, recomendación, sugerencia, advertencia, aviso, exhortación, asesoramiento, indicación, invitación, observación, opinión, parecer , asamblea, junta, comité, comisión |
| consellé de la comarca, de la taula del Sénia – La Sénia, La Cénia | consejero |
| consellés | consejeros |
| consens, assentimén, beneplássit, acuerdo, conformidat, aprobassió, consentimén, conveni, pacte | consenso, asentimiento, asenso, beneplácito, aquiescencia, acuerdo, conformidad, anuencia, aprobación, consentimiento, convenio, pacto |
| consentiguere | consintiera |
| consentimén, permís, llissénsia, aprobassió, assentimén, autorissassió, beneplássit, vénia | consentimiento, permiso, licencia, aprobación, aquiescencia, anuencia, asentimiento, autorización, beneplácito, venia |
| consentíssen, consentíxen | consienten |
| consentit, consentits, consentida, consentides | consentido, consentidos, consentida, consentidas |
| consentrasió, densidat, condensassió, solidificassió, conglomerassió, manifestassió, reunió, aglomerassió, sentralisassió, gentada, caterva de gen, mítin |
, concentración, densidad, condensación, aglutinación, solidificación, conglomeración, manifestación, reunión, aglomeración, centralización, muchedumbre, mitin |
| consentrat, consentrats | concentrado, concentrados |
| consepsió, fecundassió, engendramén, procreassió, preñés, embarás – consepsións | concepción, fecundación, engendramiento, procreación, preñez, embarazo |
| consepte, conseptes | concepto, conceptos (el conceto) |
| conseptual, esta paraula la díuen mol los masovés de la vall de dal | conceptual |
| conseptualisassió, esta paraula la díuen mol los masovés de la escresola | conceptualización |
| conserje, conserjes | conserje, conserjes |
| consert, conserts | concierto, conciertos |
| consertá | concertar |
| consértam una sita | conciértame una cita |
| consertánse | concertándose |
| consertaré | concertaré |
| consertat, consertada | concertado, concertada |
| conserte | concierta |
| conserto | concierto (yo) |
| conservá | conservar |
| conserváe, conservabe | conservaba |
| conservála | conservarla |
| consérvam | consérvame |
| conservám o conservém | conservamos |
| conserván, conserváns | Conservante, conservantes (con Cervantes el catalán, no) |
| conservaré | conservaré |
| conservassió, conservassións | conservación, conservaciones |
| conservat, conservats | conservado, conservados |
| conservém o conservám | conservamos (conservém también conservemos) |
| consesió, consessió | concesión |
| consevol | cualquiera |
| considerá | considerar |
| considerá, considero, consideres, considere, considerém o considerám, consideréu o consideráu, considéren – considerat, considerada, considerassió | considerar |
| considerabe, consideráe | consideraba |
| considerable, considerables | considerable, considerables |
| considerablemén | considerablemente |
| considerán (g) | considerando |
| consideránse | considerándose |
| consideraren | consideraran |
| considerassió, considerassións | consideración |
| considerat, considerats | considerado, considerados |
| considero | considero |
| consién, consiéns | consciente, conscientes |
| consiénsia, moralidat, remordimén, escrúpol, pesá, reparo, recato, ética , coneiximén, reflexió, dissernimén, entenimén, persepsió, pensamén |
conciencia, moralidad, remordimiento, escrúpulo, pesar, reparo, recato, ética, consciencia, conocimiento, reflexión, discernimiento, entendimiento, percepción, pensamiento |
| consigná, establí, estipulá, destiná, depositá, determiná, assigná, expedí, enviá, remití, entregá |
consignar, establecer, estipular, destinar, depositar, determinar, asignar, expedir, enviar, mandar, remitir, entregar |
| consigno | consigno |
| consiliá | conciliar, pacificar, arreglar, armonizar, ajustar, atraer, concertar, concordar, reconciliar, mediar, coordinar, acomodar, terciar, arbitrar, unir |
| consiliábul, confabulassió, intriga, conspirassió, complot, maquinassió, corrillo, camarilla, conjura | conciliábulo, confabulación, intriga, conspiración, complot, maquinación, corrillo, camarilla, conjura |
| consiliadó | conciliador |
| consistí, estribá, radicá, ressidí, bassás, fundamentás (vore solaméns), apoyás, constá (de) | consistir, estribar, radicar, residir, basarse, fundamentarse, apoyarse, constar |
| consistíe | consistía |
| consistís, consistix | consiste |
| consistorial, consistorials | consistorial, consistoriales |
| consiudadá, compatriota, paissano, veí, consiudadana, veína, consiudadáns, veíns | conciudadano, compatriota, paisano, compatricio, coterráneo, vecino |
| consogra, consogres | consuegra, consuegros |
| consol, consols, ejemple : Lo petro té lo consol a casa. Va víndre de Valchunquera. | consuelo, consuelos |
| consolá | consolar, confortar, calmar, tranquilizar, alentar, aliviar, animar |
| consolabe | consolaba |
| consolada, consolades | consolada, consoladas |
| consolál | consolarlo |
| consolála | consolarla |
| consoláls | consolarlos |
| consolán (g) | consolando |
| consólat | consuélate |
| consolat, consolát | consolado |
| consolátos | consolaros |
| console | consuela |
| consoléutos, consoláutos ! | consoláos ! |
| consolos | consueles |
| consols | consuelos |
| consonán | consonante |
| consonáns | consonantes |
| consonántic, consonántics | consonántico, consonánticos |
| consorte, cónyuge, home, dona, compañ | consorte, cónyuge, esposo, esposa, marido, mujer, compañero, partícipe, copartícipe, consocio |
| conspirá | conspirar, Conchabar, conchabarse, confabular, intrigar, maquinar, tramar, maniobrar |
| conspirassió, conspirassións | conspiración, conspiraciones |
| constá, figurá, reflejás, aparéixe, consistí, compóndres, constituís, tíndre |
constar, figurar, reflejarse, aparecer, consistir, componerse, constituirse, tener |
| constán, constáns | constante, constantes |
| constanmen, constanmén | constantemente |
| constánsia, constánsies | constancia, constancias |
| constatá | constatar, comprobar, confirmar, confrontar, verificar, constatar, cerciorarse, compulsar, cotejar, revisar, examinar, escrutar, repasar |
| constelassió, constelassións | constelación, constelaciones |
| cónsten | constan |
| consternassió | consternación |
| constituí, fundá, establí, instituí, compóndre, erigí, formá, creá, organisá | constituir, fundar, establecer, instituir, componer, erigir, formar, crear, organizar |
| constituída | constituida |
| constituíen | constituían |
| constituín | constituyendo |
| constituíx | constituye |
| constitussió, constitussións - contextura, complexió, naturalesa, estructura, aspecte - pressepte, estatut, código, ley, leys, ordenamén | constitución, constituciones – contextura, complexión, naturaleza, estructura, aspecto, precepto, estatuto, código, leyes, ordenamiento |
| constitussional, constitussionals | constitucional, constitucionales |
| constitutíu | constitutivo |
| constitutives | constitutivas |
| constreñí, forsá, apremiá, imposá, obligá, oprimí, apretá, escórre, señí, reduí, coartá | constreñir, forzar, compeler, apremiar, impeler, imponer, obligar, oprimir, apretar, estrujar, ceñir, reducir, coartar |
| constreñímos | constreñirnos |
| construcsió, edificassió, urbanissassió, simentassió, casa, edifissi, fábrica, inmoble, obra | construcción, edificación, urbanización, levantamiento, cimentación, casa, edificio, fábrica, inmueble, obra |
| constructó, constructós, paleta (paleto no, encara que ne ña algún), paletes, menobré, menobrés – constructora, constructores | constructor, constructores, constructora, constructoras – albañil, albañiles |
| construí (fé obra, obrá) | construir, obrar |
| construíla | construirla |
| consultá | consultar |
| consulta, consultes | consulta, consultas |
| consultabe, consultáe | consultaba |
| consultaben, consultáen | consultaban |
| consultán (g) | consultando |
| consultat | consultado |
| consulton | consulten |
| consultós | consultores |
| consumá, acabá, cumplí, realisá, completá, finalisá, concluí, rematá – consumá lo matrimoni | consumar, terminar, acabar, cumplir, realizar, completar, finalizar, concluir, rematar |
| consumán (g) | consumando |
| consumat, consumats, consumada, consumades | consumado, consumados, consumada, consumadas |
| consumí, consumís – consumixgo, consumíxes, consumíx, consumím, consumíu, consumíxen – vore acotolá | consumir, consumirse,comer, beber, comprar, gastar, agotar, acabar, extinguir, disipar, terminar, desazonarse, impacientarse, desesperarse, afligirse, atormentarse, conturbarse, turbarse |
| consumíen | consumían |
| consumím | consumimos |
| consumisque, consumíxque (que se) | consuma (que se) |
| consumissió | consumición,agotamiento, extenuación, consunción, disipación, comida, bebida, ración, tapa |
| consumit | consumido |
| consumíx | consume |
| consumíxquen (que ells) | que ellos consuman |
| contá – conto, contes, conte, contém o contám, contéu o contáu, cónten – si yo contara – contaría – contaré – contá cuentos | contar |
| conta, conta, que no lay charraré a dingú | cuenta, cuenta, que no se lo diré a nadie |
| contaba | contaba |
| contabe, contáe | contaba |
| contaben, contáen | contaban |
| contabilisá | contabilizar |
| contabilisades | contabilizadas |
| contable, contables, contadó, tessorero, interventó, cajero, administradó | contable, contador, tesorero, interventor, cajero, administrador |
| contactá | contactar |
| contactat, contactada, contactats, contactades | contactado, contactada, contactados, contactadas |
| contacte, contactes | contacto, contactos |
| contades | contadas |
| contáe, contabe | contaba |
| contáen, contaben | contaban |
| contáes, contades | contadas |
| contagiós, que se apegue o contagie | contagiosos |
| contagiosa, que se apegue o contagie | contagiosa |
| contagotes, dossificadó, gotero | cuentagotas, dosificador, gotero |
| container (contain inglés, contíndre), contenedó, ressipién, vagó, depósit | container, contenedor, recipiente, vagón, depósito |
| contál, contáls | contarlo, contarlos |
| contála | contarla |
| contálay | contárselo |
| contáles | contarlas |
| contáli | contarle |
| cóntali ! | Cuéntale ! |
| contálu (Valchunquera) contálay, contálsu | contárselo |
| contám – un contacuentos volíe contám un cuento | Contarme |
| cóntam com va passá | cuéntame cómo pasó |
| contaminá | contaminar |
| contaminá | contaminar |
| contaminaben, contamináen | contaminaban |
| contaminassió, polussió, contagio, corrupsió, infecsió, inoculassió (de un virus) | contaminación, polución, contagio, corrupción, infección, inoculación |
| contaminat, contaminats, contaminada, contaminades | contaminado, contaminados, contaminada, contaminadas |
| contamine | contamina |
| contámos | contarnos |
| cóntamos | cuéntanos |
| contán (g) | contando |
| contánla | contándola |
| contánlay | contándoselo |
| contánles | contándolas |
| contánli | contándole |
| contánmos | contándonos |
| contántos | contándoos |
| contánu | contándolo |
| contarán | contarán |
| contarém | contaremos |
| contaríe | contaría |
| contaríen | contarían |
| contat, contada | contado, contada |
| contátola | contárosla |
| contátos | contaros |
| contats | contados |
| contáu | contarlo, contad |
| contáutos un cuento, contéu un cuento | contad un cuento (vosotros) |
| conté | contiene |
| conte (ella) | cuenta (ella) |
| contém | contamos |
| contemplá, mirá, observá, vore, ataullá, apressiá, aténdre, considerá, examiná, pressensiá, meditá, reflexioná, imaginá, considerá |
contemplar, mirar, observar, ver, apreciar, atender, considerar, examinar, presenciar, meditar, reflexionar, imaginar, considerar |
| contemplabe | contemplaba |
| contemplaben, contempláen | contemplaban |
| contemplál | contemplarlo |
| contemplála | contemplarla |
| contemplám o contemplém | contemplamos |
| contemplassió, observassió, mirada, apressiassió, visió, atensió, examen, meditassió, abstracsió, mistissisme |
contemplación, observación, mirada, apreciación, visión, atención, examen, meditación, abstracción, recogimiento, misticismo |
| contemporánea | contemporánea |
| contemporáneo, actual, coetáneo, simultáneo, modern, presén, sincrónic | contemporáneo, actual, coetáneo, simultáneo, moderno, hodierno, presente, sincrónico |
| conten | cuentan |
| cónten | cuentan |
| contén, conténs, contenta, contentes | contento, contentos, contenta, contentas |
| contenedó, contenedós (de la bassura) | contenedor, contenedores (de la basura) |
| contenen, conténen | contienen |
| contensió, aguante | contención, aguante |
| contentá, acontentá, contentás, acontentás, satisfé, fartás a Torrevelilla, agradá, entussiasmá, congratulá, seduí, ressignás, reconsiliás, conformás – ficás contén es diferén |
contentarse, satisfacer, complacer, agradar, entusiasmar, congratular, seducir, resignarse, reconciliarse, conformarse |
| contentabe | contentaba |
| contentát, contentat | contentado |
| contentes | contentas |
| contentéu | contentáis |
| contentíssim | contentísimo |
| contentíssimes | contentísimas |
| contentíssims | contentísimos |
| contes, de contá, cóntes | cuentas de contar |
| contestá - respóndre, replicá, corroborá, manifestá, confirmá, contradí, impugná, rebatí, rechassá | contestar, responder, replicar, corroborar, manifestar, confirmar, contradecir, impugnar, objetar, rebatir, recusar, rechazar |
| contestabe | contestaba |
| contestades | contestadas |
| contestadó, contestadós. Una vegada, José Guardia de Beseit va cridá a una empresa de Valdarrores y se li va ficá lo contestadó. Va dixá un mensaje que díe: Martinet, si baixo t´asclaré lo cap ! No sé quina empresa ere. | contestador, contestadores |
| contestáe, contestabe | contestaba |
| contestáles | contestarlas |
| contestáli | contestarle |
| contestám | contestarme |
| contéstam | contéstame |
| contestán (g) | contestando |
| contestánli | contestándole |
| contestántos | contestándoos |
| contestaré | contestaré |
| contestassió, contestassións, contesta, contestes - réplica, solussió, senténsia, inconformisme, rebeldía, controvérsia, impugnassió |
contestación, respuesta, réplica, solución, sentencia, Inconformismo, rebeldía, controversia, impugnación |
| contestat | contestado |
| contestátos | contestaros |
| conteste | contesta |
| contestéu | contestáis |
| contesto | contesto |
| conteston, contéston | contesten |
| contéu | contad |
| contextura, contextures | contextura, contexturas |
| contigua, inmediata, veína, anexa, fronterisa, limítrofe, pegada, próxima, lindán, colindán, que partix en, | contigua, inmediato, adyacente, vecino, anejo, fronterizo, limítrofe, pegado, próximo, lindante, colindante, confinante |
| contíndre - compéndre, abarcá, incluí, tancá, englobá, abrassá, reprimí, dominá, aguantá, refrená, cohibí, reportá, moderá, detíndre, serená |
contener, comprender, abarcar, incluir, encerrar, englobar, abrazar, reprimir, dominar, aguantar, refrenar, cohibir, comedir, reportar, moderar, mesurar, detener, serenar |
| contíndres | contenerse |
| continén, continéns | continente, continentes |
| continguda, contingudes | contenida, contenidas |
| contíngue | contenga |
| contingut, continguts | contenido, contenidos |
| continuá, continúo, continúes, continúe, continuém o continuám, continuéu o continuá, continúen – continuát, continuáda - seguí, prosseguí, permanéixe, prolongá, allargá, prorrogá, persistí, mantíndre, reanudá | continuar, seguir, proseguir, permanecer, prolongar, alargar, prorrogar, persistir, mantener, reanudar |
| continuabe | continuaba |
| continuamen | continuamente |
| continuamén (lo), la continuassió | continuación |
| continuán (g) | continuando |
| continuassió, continuassións | continuación, continuaciones |
| continúe | continúa |
| continuém | continuamos |
| continúen | continúan |
| continúes | continúas |
| contínues (seguides) | continuas (seguidas) |
| continúo | continúo |
| conto | cuento |
| cóntom | cuénteme |
| cónton | cuenten |
| contoneo | contoneo, balanceo, pavoneo, meneo, zarandeo, oscilación |
| contorno, contornos | contorno, perfil, silueta, perímetro, aureola, figura, trazo, proximidades, cercanías, inmediaciones, alrededores, aledaños, afueras, periferia, extrarradio |
| contorsionat | contorsionado |
| contorsións | contorsiones |
| contra mes lluñ milló – contra tú no puc ficám | cuanto más lejos mejor – contra ti no puedo ponerme |
| contracsió, contracsións – convulsió, calambre, crispassió, disminussió, encogimén, espasmo, retracsió, conmossió | contracción, convulsión, calambre, crispación, disminución, encogimiento, espasmo, retracción, conmoción |
| contradí | contradecir |
| contradí | contradecir |
| contradicsió, contradicsións – contradicsioneta, contradicsionetes | contradicción, contradicciones |
| contradigue | contradiga |
| contraescritures | contraescrituras |
| contrafeta, mal feta | contrahecha |
| contrapartida | equilibrio, estabilización, igualdad, armonía, proporción, contrapeso, simetría, consonancia, contrapartida, ponderación, ecuanimidad, sensatez, moderación, mesura, quietud |
| contrapés | contrapeso |
| contrapés | Contrapeso, equilibrio, estabilización, igualdad, armonía, proporción, simetría, consonancia, contrapartida, ponderación, ecuanimidad, sensatez, moderación, mesura, quietud |
| contrari | contrario |
| contrari, contraris, contraria, contraries – portá la contraria | contrario, contrarios, contraria, contrarias – llevar la contraria |
| contrari, oposat, contradictori, antagónic, diferén, adversari, competidó, contendién, enemic, rival, antagonista, contrincán, oponén, nossiu, perjudissial, funesto, pernissiós – la cañota es mol contraria a les vaques | contrario, opuesto, contradictorio, antagónico, distinto, diferente, adversario, competidor, contendiente, enemigo, rival, antagonista, contrincante, oponente, dañino, nocivo, perjudicial, dañoso, funesto, pernicioso |
| contraria | contraria |
| contrariedat, contrariedats | contrariedad, contrariedades |
| contráries | contrarias |
| contraris | contrarios |
| contrarrellonge, contra rellonge | contrarreloj |
| contrarrestá, paliá, neutralisá, ressistí, opóndres, arrostrar, compensar, contrapesar, enfrentarse | contrarrestar, paliar, neutralizar, resistir, oponerse, arrostrar, compensar, contrapesar, enfrentarse |
| contrat, contrats | contrato, contratos |
| contratada, contratades | contratada, contratadas |
| contratat, contratats | contratado, contratados |
| contrate, contrates – trate, trates | contrato, contratos – trato, tratos |
| contrauen | contraen |
| contráure | contraer |
| contrauría | contraería |
| contribuí | contribuir |
| contribuíen | contribuían |
| contribuít, contribuída | contribuído, contribuída |
| contribussió | contribución |
| contribussións | contribuciones |
| contricsió, contrissió, remordimén, arrepentimén, compunsió, pesá, pena, doló | contrición, remordimiento, arrepentimiento, compunción, pesar, pena, dolor |
| control, controls | control, controles |
| controlá, controlo, controles, controle, controlém o controlám, controléu o controláu, contrólen – controlat, controlada, control | controlar |
| controlada, controlades | controlada, controladas |
| controláe, controlabe | controlaba |
| contrólat | contrólate |
| controlat, controlats | controlado, controlados |
| controle | controla |
| convé (no te) | conviene (no te) |
| convén, convéns | convento, conventos |
| convendríe | convendría |
| convenen | convienen |
| conveníe | convenía |
| convenién, conveniéns | conveniente, convenientes |
| convenienmen | convenientemente |
| conveniénsia, profit, utilidat, benefissi, interés, comodidat, oportunidat, rendimén, ventaja, be | conveniencia, provecho, utilidad, beneficio, interés, comodidad, oportunidad, rendimiento, ventaja, bien |
| convenín (g) | conveniendo |
| convénse, persuadí, probá, demostrá, induí, seduí, fasciná o fassiná, captá, atráure | convencer, persuadir, probar, demostrar, inducir, seducir, fascinar, captar, atraer |
| convénsel | convencerlo |
| convénsela (no podrás) | convencerla |
| convensíen | convencían |
| convensional, ussual, comú, normal, habitual, acostumbrat | convencional, usual, común, normal, habitual, acostumbrado |
| convensís (no se) | no se convence (ella) |
| convensísque, convensíxque | convenza |
| convensixca (que yo me) | que yo me convenza |
| convensuda, convensudes | Convencida, convencidas |
| convensut, convensuts | convencido, convencidos |
| convers, conversa (religió), cristianisat, cristianisada | converso, conversa, neófito, catecúmeno, confeso, cristianizado |
| conversa, converses, conversassió, conversassións | conversación, conversaciones |
| conversadó, conversadós | conversador, conversadores |
| conversán (g) | conversando |
| conversán, conversáns | Conversante, conversantes |
| conversassió, conversassións | conversación, conversaciones |
| convertí | convertir |
| convertí, convertixco, convertíxes, convertíx, convertím, convertíu, convertíxen | convertir |
| convertida, convertides | convertida, convertidas |
| convertíen | convertían |
| convertiguere | convirtiera |
| convertíl | convertirlo |
| convertím (mos) | convertimos (nos) |
| convertímos | convertirnos |
| convertín (g) | convirtiendo |
| convertínme | convirtiéndome |
| convertire, convertiguere | convirtiera, convirtiese |
| convertiren, convertigueren | convirtieran, convirtiesen |
| convertiríen | convertirían |
| convertís (v) | convertirse |
| convertíssen, convertíxen | convierten |
| convertit, convertits | convertido, convertidos |
| convertíu – vatros tos convertíu | Convertirlo – Convertís |
| convertix | convierte |
| convertixco, convertixgo | convierto |
| convertíxen | convierten |
| convertíxes | conviertes |
| convertixgue, convertixque | convierta |
convicsió, convicsións - convensimén, persuassió, sertesa, seguridat, creénsia, ideal, ideología, fe, prinsipis – Estos són los meus prinsipis, si no t´agraden, ne ting uns atres (Groucho Marx)![]() |
Convicción, convicciones, convencimiento, persuasión, certeza, seguridad, certidumbre, creencia, ideal, ideología, fe, principios |
| Convidá – convido, convides, convide, convidém o convidám, convidéu o convidáu, convíden – convidat, convidada – convit - invitá, oferí, obsequiá, agassajá, homenajeá, brindá, acullí, insitá, induí, cridá, estimulá, impulsá, atráure | convidar, invitar, ofrecer, obsequiar, agasajar, homenajear, brindar, acoger, incitar, inducir, llamar, estimular, impulsar, atraer |
| convidabe | convidaba |
| convidades | convidadas |
| convidat, convidats | convidado, convidados |
| convide | convida |
| convíndre | convenir, acordar, pactar, contratar, capitular, corresponder, pertenecer, encajar, cuadrar, admitir, reconocer, confesar |
| Convíndre - acordá, pactá, contratá, capitulá, correspóndre, pertenéixe, encajá, cuadrá, admití, reconéixe, confessá | convenir, acordar, pactar, contratar, capitular, corresponder, pertenecer, encajar, cuadrar, admitir, reconocer, confesar |
| convíndrem | convenirme |
| convingue | convenga |
| convingut, convinguts | convenido, convenidos |
| convit, convits | convite, convites |
| conviuen | conviven |
| conviuen | conviven |
| Convíure, conviure - coexistí, compartí, enténdres, cohabitá, alterná, relassionás | convivir, coexistir, compartir, entenderse, cohabitar, alternar, relacionarse |
| convocat, convocats | convocado, convocados |
| convoy, escolta, séquit, guárdia, protecsió, caravana, expedissió, destacamén, grupo |
convoy, escolta, séquito, guardia, protección, caravana, expedición, destacamento, grupo |
| convoyá, tratá en molta amabilidat a una persona. - acompañá (vore convoy) | convoyar, tratar con mucha amabilidad a una persona – acompañar |
| convoyada (vore convoyá) | convoyada |
| convoyat (vore convoyá) | convoyado |
| coña, broma | coña, broma |
| coñac, coñacs | coñac, brandy, coñacs, brandys |
| coofissial, coofissials | cooficial, cooficiales |
| coordinassió, coordinassións | coordinación, coordinaciones |
| coordinat, coordinats - ordenat, sincrónic, combinat | coordinado, coordinados, ordenado, sincrónico, combinado |
| cop, cops | golpe, golpes |
| copa, copes | copa, copas |
| copet, copets – A Valderrobres, una beguda que fee “copet” Arrufat, que fée grassiosa y sifó | golpecito, golpecitos |
| copeta, copetes – A Valderrobres, una dona de casa “copet”. | copita, copitas |
| copiá, copio, copies, copie, copiém o copiám, copiéu o copiáu, cópien – copiat, copiada, cópia | copiar |
| copla, coples | copla, coplas |
| copón, cális, copa gran | copón, cáliz |
| coquetes, coqueta : casqueta, casquetes a Aiguaiva – Baixéu les coquetes, baixéu lo vi blanc, baixéu a la agüela sentada en un banc. | casquetas en Aguaviva, pasta dulce |
| Cor, cors | Corazón, corazones |
| coranta | 40 |
| corantassing | 45 |
| corassa, corasses | coraza, corazas |
| Corassonada, corassonades - intuissió, pressentimén, premonissió, barrunto, pressagio, sospecha, instín, impuls, arranque, ímpetu, arrebato, pronto, estímul |
corazonada, intuición, presentimiento, premonición, barrunto, presagio, sospecha, instinto, impulso, arranque, ímpetu, arrebato, pronto, estímulo |
| corbata, corbates, corbateta, corbatetes | corbata, corbatas, corbatita, corbatitas |
| corcat, corcats, corcada, corcades | carcomido, carcomidos, carcomida, carcomidas |
| Corchet, corchete, corchets, corchetes (vore hebilla) | corchete, corchetes |
| corcó, quera, corcóns, queres | carcoma, carcomas |
| corda, cordes - maroma, maromes (vore bensill) | cuerda, cuerdas |
| cordé, cordés, corderet, corderets, cordereta, corderetes, cordera, corderes | cordero, corderos, cordera, corderas, corderillo, corderilla |
| cordell, cordells – corda mes fina, sinta | cordel, cuerda, bramante, cordelejo, guita, cinta |
| corderet, corderets | corderito, corderitos |
| cordes | cuerdas |
| cordeta | cuerdecita |
| cordial, cordials - afable, cariñós, afectuós, acullidó, amable, calurós, simpátic | cordial, afable, cariñoso, afectuoso, acogedor, amable, caluroso, simpático |
| cordialidat | cordialidad |
| corejá | corear |
| corejaben | coreaban |
| corejat, corejada | coreado, coreada |
| cormull, a cormull, ple hasta dal, caramullo en aragonés | colmo, lleno hasta el colmo |
| cormullá, amontoná, ple a cormull – a caramullo aragonés – abarrotá, caramullá, curullá, omplí, reblí, crumullá, crumullí, cumulá, cumuliná, curmullá, curmullí, curumellá, curumullá | llenar hasta arriba, colmar |
| cornalera, cornaleres (de una banasta) | agarradores de una banasta, cesta grande |
| corneta, cornetes, instrumén, derivat de cuerno, les cornetes antigues eren cuernos. En fransés “cornette” | corneta |
| cornissa, adorno eixit, generalmén horissontal y en moldura, que va de banda a banda de la part superió de una fachada. Per analogía, adorno que corone una porta, un moble, un pedestal. | cornisa |
| cornut, cornuts – latín cŏrnūtu – que té cuernos o bañes, a Beseit, los salvaches se bañen los cuernos al riu. | cornudo, que tiene cuernos |
| coro, latín chŏrus, coral, com la que dirigíx la Margarita Celma Tafalla (Margarida no) de Valderrobres y cante son germá Francisco “tafalleta” que pronte sirá Francesc. Desde que es ascumita pareix un catanazi. | coro, coral |
| corona, corones | corona, coronas |
| coronán (g) | coronando |
| coronat | coronado |
| coroneta, coronetes – corona de rey minuda – corona al cap, tonsura del móssen – part de detrás del cap | coronilla, coronita, tonsura del cura |
| coros | coros |
| corp, corb, corv | cuervo |
| corporal, del cos, orgánic, físic, anatómic, somátic – latín corpŏrāle | corporal, orgánico, físico, anatómico, corpóreo, somático |
| corporals | corporales |
| corpulén, corpuléns, gord, gort, voluminós, gros, reforsut, fornit, vigorós, gigán, enorme | corpulento, corpulentos, gordo, voluminoso, grueso, robusto, fornido, vigoroso, gigante, enorme |
| corpulenta, corpulentes | corpulenta, corpulentas |
| corral, tancat, galliné, soll, corrala | corral, aprisco, chiquero, encerradero, establo, gallinero, pocilga, toril, redil, corraliza, boyeriza |
| corrals | corrales |
| Córre , córres – (me) córrego, córres, córre, corrém, corréu, córren – corrén (gerundio) – corregut, correguda (tamé carrera), corregudes de sacs, de bous, - si yo correguéra, correguéres, correguére, correguérem, correguéreu, correguéren – yo haguera corregut, tú hagueres corregut, - yo correría, correríes, correríe, correríem, correríeu, correríen | correr |
| correcha | correa, cinturón |
| correches | correas, cinturones |
| correcsió | corrección |
| correcta, correctes | correcta, correctas |
| correcte, correctes | correcto, correctos |
| corredó | corredor |
| corredora, corredores | corredora, corredoras |
| corredós | corredores |
| corregáu | corráis |
| Corregí, corrigí – corregixco, corregíxes, corregíx, corregím, corregíu, corregíxen – correcsió, corregit, corrigit, corregida, corrigida | corregir |
| corregides | corregidas |
| corregidó, magistrat, regidó, alcalde, gobernadó | corregidor, magistrado, regidor, alcalde, gobernador |
| corregit, corregits | corregido, corregidos |
| corregíume | corregirme |
| corregixquen | corrijan |
| córrego | corro |
| correguda | carrera, corrida |
| Corregudes – de bous – carreres (de sacs) | carreras, corridas |
| córregue (que ell) | corra (que él) |
| correguere | corriera, corriese |
| corregueren | corrieran, corriesen |
| córregues (no) | corras (no) |
| corregut, correguda | corrido, corrida (carrera) |
| corrén | corriente |
| corrén (g) | corriendo |
| corren, córren | corren (correr) |
| corréns | corrientes |
| correnta, correntes | corriente (femenino), corrientes |
| correspón | corresponde |
| correspondén, correspondéns | correspondiente, correspondientes |
| correspondénsia | correspondencia |
| Correspondenta, correspondentes (elles) | correspondiente, correspondientes (ellas) |
| correspóndre | corresponder |
| correspondríe | correspondría |
| correspónen | corresponden |
| correspong | correspondo |
| corresponguen | correspondan |
| corresponíe | correspondía |
| corresponíen | correspondían |
| corret, correts – al estiu, als pobles se fa un corret de gen, per la nit, que parlen hasta que sen cansen. | corrito |
| correu | correo |
| corréu | corréis |
| corríe | corría |
| corríen | corrían |
| corro, corros – nevará a corros | corro, corros - nevará a corros |
| corroborá | corroborar |
| corróm | corrompe |
| corrompíe | corrompía |
| corrompina, pudó (corrómpre) | hedor, mal olor (por corrupción) |
| corromput | corrompido |
| corrupsió | corrupción |
| corruptes | corruptos |
| corrusco, cuscurro, churrusco | corrusco, cuscurro, churrusco |
| Corsari, corsaris | Corsario, corsarios |
| cortés | cortés, afable, caballeroso, educado, comedido, cordial, correcto, fino, obsequioso, amable, atento, cariñoso, considerado, delicado |
| cortésmen | cortesmente |
| cortesos | corteses |
| Cortessá, cortessáns, cortessanos, cortessana, cortessanes | cortesano, cortesanos, cortesana, cortesanas |
| cortessía | cortesía |
| cortessíes | cortesías |
| cortina | cortina |
| cortines | cortinas |
| corts (de Aragó) | cortes de Aragón |
| Coruñes : com uns alls téndres que se críen al secá, a la finca de la pileta a Beseit ñabíe un puesto aon se criaben | como ajos tiernos de secano |
| corv, corb, corvs, corbs | cuervo, cuervos |
| Cos – fé de cos | Cuerpo – cagar, “hacer de cuerpo” |
| Coscoll, coscolls : Quercus coccifera ? De la família del roble, rore, robre, roure | coscojo, coscojos |
| coscollá (coscoll) | donde hay coscojos |
| coscurro, cuscurro : un coscurro de pa y olives | Coscurro, cuscurro, mendrugo, corrusco, cantero, trozo seco de pan y olivas |
| coseta | cosita |
| cosetes | cositas |
| cosí, cosina, cusí, cusina / contra mes cusins, mes a dins - del latín consobrīnu. Lo mateix origen tenen les paraules fr. cousin y lo italiá cugino. | primo, prima / cuanto más primos, más adentro |
| cósmic, cósmica | cósmico, cósmica, |
| cossejá | cocear |
| cósses, cóssa | coces, coz |
| cossigañes, cussigañes, pessigolles, etc | cosquillas |
| cóssos | cuerpos |
| Costa, costes (pendén) | cuesta (pendiente) |
| costá, váldre – aixó val 10 euros, aixó coste 10 euros – ha costat 5€, me coste 10€, cuán val este magre? 15€/kilo - | costar, valer |
| costabe, costáe | costaba |
| costadet (al), a la voreta | al ladito, al lado, a la vera |
| costáe, costabe | costaba |
| costáen, costaben | costaban |
| costám | costarme |
| costánlos | costándoles |
| costarán | costarán |
| costaríe | costaría |
| costat, costats | costado, costados, lado, lados |
| costátos | costaros |
| costejá | costear |
| costeján (g) | costeando |
| costella | costilla |
| costellá (zona de les costelles) | zona de las costillas |
| costelles | costillas |
| costera, costa - pendén de una montaña o de un terreno en general – me cago en la costera ! (vore custodia) | cuesta, pendiente |
| costeró | cuesta, pendiente |
| costes (de costá) | costes |
| costum, costúm | costumbre |
| costums, costúms | costumbres |
| cotejá | cotejar, comprobar, confirmar, confrontar, verificar, constatar, cerciorarse, compulsar, cotejar, revisar, examinar, escrutar, repasar |
| cotet, coteta | quietecito, quietecita |
| cotidiana | cotidiana |
| cotilleo | cotilleo |
| Cotissassió, cotissassións | Cotización, cotizaciones |
| coto (guiñot o cassa) | coto en el guiñote son varias partidas. Coto de caza. |
| cotó, cotóns (latín cotonum) | algodón, algodones |
| coto, cotos, quieto, quietos | quieto, quietos |
| cóuen, couen – alls verts piquen sebes couen (no es alemán) | Cuecen – ajos verdes pican cebollas escuecen |
| coure, coc,cous,cou, coem, coeu, couen | cocer |
| cóurels | cocerlos |
| cova, coves – la cova de la dona a Beseit, aon van trobá un onso | cueva, cuevas |
| covacha, covaches - cova, antro, caverna, cuartet, alcoba | covacha, cueva, antro, caverna, chamizo, cuartucho |
| cóvec, cóvecs, cove, coves, del latín cŏphĭnu (vore cofí), de vime, sistella, canasta, vore banasta – carré a Ráfels | cesto de mimbre – calle en Ráfales |
| coveta, covetes – vull per aquelles faldes enfilám, buscán una coveta, pero no la que penses, la que dic no está deball del melic, es la de La Planeta | cuevecita, cuevecitas |
| coyote, coyotes – Coyotito a la perla en chapurriau | coyote, coyotes |
| coyuntura, coyuntures | coyuntura, coyunturas |
| craneal | craneal |
| cráneo, crani | cráneo |
| crápula | crápula |
| creá, fé – creo, crées, crée, creém, creéu, créen – creat, creada, creán (gerundio) – si yo creára, creáres, creáre, creárem, creáreu, creáren – si yo haguera creát – yo crearía, crearíes, crearíe, crearíem, crearíeu, crearíen - | crear |
| creada, creadas | creada, creadas |
| creadó | creador |
| creat, creats | creado, creados |
| crec | creo |
| credensials | credenciales |
| crédit, crédits | crédito, créditos |
| creém | Creemos - creamos |
| creén (g) | creyendo |
| creénlo | creyéndolo |
| creénse | creyéndose |
| creénsia, creénsies | creencia, creencias |
| creénsu | creyéndoselo |
| creéu | Creéis, creáis |
| Creéume | creedme |
| crega (que yo me) | que yo (me) crea |
| cregáu (no tos) | no os creáis |
| creguda | creída |
| cregue | crea |
| creguere | creyera, creyese |
| cregueren | creyeran, creyesen |
| creguéres | creyeras, creyeses |
| cregues | creas |
| cregut, creguts – ben cregut, ben creguda | creído, creídos – que hace caso |
| creía | creía |
| creíe | creía |
| creíem | creíamos |
| creíen | creían |
| créisse, créixe | crecer |
| Creixca | crezca |
| creixcám | crezcamos |
| creixcáu | crezcáis |
| creixco | crezco |
| creixcuda | crecida |
| creixcut | crecido |
| Créixe – yo creixco, créixes, creix, creixém, creixéu, créixen – creixcut (un chiquet, lo pa), creixcuda (del riu, una mosseta) – si yo creixquera, creixqueres, creixquere, creixquérem, creixquéreu, creixquéren – yo creixería, creixeríes, creixeríe, creixeríem, creixeríeu, creixeríen – creixén (gerundio) | crecer |
| creixém | crecemos |
| créixen | crecen |
| creixén (g) | creciendo |
| creixerá | crecerá |
| creixeríen | crecerían |
| créixes | creces |
| creixéu | crecéis |
| creixíe | crecía |
| creixíen | crecían |
| creiximén | crecimiento |
| creixque | crezca |
| créixquen | crezcan |
| creixqueren | crecieran, creciesen |
| creixques | crezcas |
| crema (potingue), cremes, cremeta, cremetes – que yo crema | Crema – que yo queme |
| cremá, cremás – yo (me) cremo, cremes, creme, cremém o cremám, creméu o cremáu, crémen – cremat, cremada | quemar |
| cremada | quemada |
| cremáe, cremabe | quemaba |
| cremáen, cremaben | quemaban |
| cremála | quemarla |
| cremáli | quemarle |
| cremallé, griella per a ficá les tées de fé llum. | parrilla para poner las teas o los tizones para iluminar (hacer luz) |
| cremallera, cremalleres | cremallera, cremalleras |
| cremán (g) | quemando |
| cremará | quemará |
| cremaren | quemaran |
| cremat, cremada | quemado, quemada |
| creme | quema |
| crémen | queman |
| cremeta, cremetes | cremita, cremitas |
| creméu | quemáis |
| cremo | quemo |
| cremó, cremós | quemazón, quemazones |
| cremon | quemen |
| crepúscul, lo tardet, cuan se pon lo sol | crepúsculo, cuando se pone el sol |
| crescuda, creixcuda | crecida |
| crescut, creixcut | crecido |
| Cresol , cresols | Lámpara de aceite. Crisol, horno, mechero, quemador - copela, craza, callana, vaso, recipiente, copela, fusor |
| cresquen, creixquen | crezcan |
| cresquere, creixquere | creciera, creciese |
| cresqueren, creixquéren | crecieran, creciesen |
| Crestá la mel del eixám, de la bresca (sera de les abelles) | extraer la miel del panal, de la bresca, cera de las abejas |
| cresta, crestes – pel – montaña, les crestes de Fondespala, prop del mas dels ferrés y lo secadero “tres reyes”. | cresta, crestas – pelo – en una montaña, un alto |
| creu, creus | cruz, cruces |
| creuen | creen |
| Créume | créeme |
| creurán | creerán |
| creure | creer |
| créure, creure – crec, creus, creu, creém, creéu, créuen – cregut, creguda – si yo creguera, cregueres, creguere, creguérem, creguéreu, creguéren – yo creuría, creuríes, creuríe, creuríem, creuríeu, creuríen – yo mu haguera cregut - creén (gerundio) | creer, hacer caso |
| créurel | creerlo |
| créurem | creerme |
| créures | creerse |
| creuréu | creeréis |
| créureu | creerlo |
| creuría | creería |
| creuríe | creería |
| creus | Crees – cruces |
| Criá - la cabra ha criat dos segallets | criar, parir |
| cría corbs y te traurán los ulls | cría cuervos y te sacarán los ojos |
| criabe | criaba |
| Criabem | criábamos |
| criaben | criaban |
| criades | criadas |
| criadeta, criadetes | criadita |
| criáem, criabem | criábamos |
| criáen, criaben | criaban |
| Críal – Crial de Lledó, bodega | Críalo – Crial de Lledó, bodega |
| criáls | criarlos |
| criám | criarme |
| criansa | crianza |
| criás | criarse |
| criat, criada | criado, criada |
| criats | criados |
| criatura, criatures | criatura, criaturas |
| criba , aré , sedás, porgadora | criba, cedazo, tamiz, harnero, cernedero, cernera, cernidero, vano |
| cribassa, cribaza, cribasses, talls a les máns o a la pell pel fret | corte en las manos por el frío |
| Cric-cric del grill | Cric-cric del grillo |
| Cridá, quirdá – crido (quirdo), crides (quirdes), cridém o cridám (quirdém o quirdám), cridéu o quirdáu, críden o quírden – cridat, quirdat, cridada, quirdada – si yo cridára, cridáres, cridáre, cridárem, cridáreu, cridáren – te hauría cridat – si me hagueres cridat - | llamar, gritar |
| cridabe | llamaba |
| cridaben | llamaban |
| cridada | llamada |
| cridada, cridades | llamada, llamadas |
| cridades | llamadas |
| Cridáe , cridabe, quirdabe | llamaba |
| cridáen, cridaben | llamaban |
| cridáes, cridabes – cridades | Llamabas – llamadas |
| cridál | llamarlo |
| crídal | Llámalo ! |
| cridála | llamarla |
| cridáls | llamarlos |
| crídals | Llámalos ! |
| cridám | llamarme |
| cridán (g) | llamando, gritando |
| cridánla | llamándola |
| cridánlo | llamándolo |
| cridánlos | llamándolos |
| cridánme | llamándome |
| cridará | llamará |
| cridaré | llamaré |
| cridáre | gritara, llamara |
| cridarém | llamaremos |
| cridárem, cridarem | llamáramos |
| cridares | llamaras |
| cridat | llamado, gritado |
| cridats | gritados, llamados |
| cridáumos, quirdáumos | gritadnos, llamadnos |
| cride, quirde | grita, llama |
| criden, quirden | gritan |
| crides, quirdes | gritas |
| cridéu (no quirdéu tan !) | no gritéis tanto ! |
| cridéume | gritádme, llamadme |
| cridon | griten |
| críe | cría |
| criém | criamos |
| crímen, crímens | crímen, crímenes |
| criminalmen | criminalmente |
| criminals | criminales |
| crío | crío |
| Críos – que tú críos, cuan críos | Críos – que tú críes, cuando críen |
| cripta, criptes – daball terra, cova, sótano, bóveda, catacumba, maussoleo | cripta, subterráneo, cueva, sótano, bóveda, hipogeo, sibil, catacumba, mausoleo |
| crisis | crisis |
| cristal, vidre | cristal, vidrio |
| cristals | cristales |
| crit | grito |
| crit, crits | grito, gritos |
| criteri, criteris - prinsipi, norma, regla, pauta, método, dissernimén, juissi, convensimén, cordura, sensatés, opinió, paréixe, apressiassió, valorasió | criterio, criterios - principio, norma, regla, pauta, método, discernimiento, juicio, convencimiento, cordura, sensatez, opinión, parecer, apreciación, valoración |
| crític, crítics, crítica, crítiques | crítico, críticos, crítica, críticas |
| criticá | criticar |
| criticaben | criticaban |
| criticán (g) | criticando |
| criticátos | criticaros |
| criticon | critiquen |
| crítiques | críticas |
| crits | gritos |
| croá una rana (lo cullerot encara no croe) | croar una rana |
| croáen o croaben | croaban |
| crompá, comprá | comprar |
| crompat, comprat | comprado |
| crónic, crónics | crónico, crónicos |
| Crónica, cróniques | Crónica, crónicas |
| croquinot, croquinots | golpe en la cabeza sin querer |
| crosta, costra | costra, pústula, postilla, escara, placa, corteza, cáscara, cubierta, revestimiento, recubrimiento |
| cruassán, cruassáns | croissant, cruasán |
| crucero, cruceros pel mar | crucero por el mar |
| crudesa | crudeza |
| cruel | cruel |
| crueldat | crueldad |
| cruelmen | cruelmente |
| cruels | crueles |
| cruga, crúa, crugues, crúes | cruda, crudas |
| crugo, crúo – a Aiguaiva se minchen lo feche crugo – crugos | crudo |
| cruissit, cruixit | crujido |
| Cruixí - me cruix lo ginoll o les juntes, te cruixiré, - cruixgo, cruixes, cruix, cruixím, cruixíu, crúixen - si yo cruixquera – cruixiría - rechiná, chirriá, chascá, crepitá lo foc | crujir, rechinar, chirriar, chascar, restallar, crepitar |
| cruixidet | crujidito |
| cruixideta | crujidita |
| cruixíen | crujían |
| cruixín (g) | crujiendo |
| cruixit | crujido |
| crusá | cruzar |
| Crusá – cruso, crúses, crúse, crusém o crusám, cruséu o crusáu, crúsen – crusat, crusada – si yo crusara, crusares, crusare, crusárem, crusáreu, crusáren – yo haguera crusat – yo crusaría,crusaríes, crusaríe, crusaríem, crusaríeu, crusaríen – CREU (cruz) | cruzar |
| crusá, crusás | cruzar, cruzarse |
| crusada, crusades | cruzada, cruzadas |
| crusat, crusats | cruzado, cruzados |
| cruse, cruses (aon cuatre carrés se crusen) | cruce, cruces (cruzar) |
| crusen | cruzan |
| cuadern, cuaderns | cuaderno, cuadernos |
| cuadrá, cuadrás | cuadrar, cuadrarse |
| cuadraben, cuadráen | cuadraban |
| cuadrada, cuadrades | cuadrada, cuadradas |
| cuadrades | cuadradas |
| cuadráen, cuadraben | cuadraban |
| cuadraríe | cuadraría |
| cuadrat, cuadrat | cuadrado, cuadrados |
| cuadrilla, cuadrilles, cuadrilleta, cuadrilletes | cuadrilla, cuadrillas, cuadrillita, cuadrillitas |
| cuadro, cuadros | cuadro, cuadros |
| cualidat, cualidats | cualidad, cualidades |
| Cualquiera – vore consevol | cualquiera |
| cuan, cuán ? | cuando, cuándo |
| cuans, cuáns | cuantos, cuántos |
| cuanta, cuánta ? | cuanta |
| cuantes | cuantas |
| cuantitatiu | cuantitativo |
| cuantitatius | cuantitativos |
| Cuart – 4° | cuarto |
| Cuarta – 4° | cuarta |
| cuartel, cuartels | cuartel, cuarteles |
| Cuarteró, cuarteróns (vore finestró) | cuarterón, cuarterones - mestizo, mixto, puertecilla, postigo, ventana |
| Cuartes 4° | cuartas |
| cuarto, habitassió, cuartos, habitassións | cuarto, habitación, cuartos, habitaciones |
| Cuarts 4° | cuartos |
| cuatre, cuatres | 4 |
| cuatresséns | 400 |
| cuatresséntes | 400 |
| Cubata, Cubates | Cubata, Cubatas |
| cubert, cuberts | cubierto, cubiertos |
| cuberta, cubertes | cubierta, cubiertas |
| cubertería | cubertería |
| cubiart, cubert, cubiarta, cuberta | cubierto |
| cubiets (muixóns) | tipo de pájaro |
| cúbito (os) | cúbito (hueso) |
| cubito de gel, cubitos | cubito de hielo |
| cubo, cubos (vore galleta), cubet, cubets | cubo, cubos |
| Cubrí, cubrís – cubrixco, cubríxes, cubríx, cubrím, cubríu, cubríxen – cubert, cuberta – si yo cubriguera, cubrigueres, cubriguere, cubriguérem, cubriguéreu, cubriguéren – cubrín (g) | cubrir, ocultar, esconder, tapar, enterrar, encubrir, techar, envolver, recubrir, revestir, tapizar, forrar, encapotarse, nublarse, aborrascarse, oscurecerse, vestirse, abrigarse, arroparse, cobijarse, embozarse, enfundarse |
| cubríe | cubría |
| cubríen | cubrían |
| cubrín (g) | cubriendo |
| cubrínli | cubriéndole |
| cubrínse | cubriéndose |
| cubrís (animal femella) – encórres es ficás en sel | cubrirse es quedarse embarazada – encorrerse: ponerse en celo |
| cubrix | cubre |
| cuc , cucs / cagá lo cuc es ficás be después de una enfermedat / gussano, gussanos | gusano, gusanos / cagar el gusano es ponerse bien después de una enfermedad |
| cuc, cucs – del latín coccum, cuc de la fruita, corcó | gusano, gusanos |
| Cucal, marca de insectissida (per a les cuques o escarabiches, escarbachos | Cucal |
| cucaracha, escarabicha – la escarabicha, la escarabicha, ya no pot caminá, perque li falten, perque no té les dos potetes de detrás | cucaracha |
| cucat, cucada, cucats, cucades | agusanado, agusanada |
| cuchicheo, cuchicheos | Cuchicheo, murmullo, bisbiseo, chismorreo, cotilleo |
| Cuchilla, cuchilles de afeitá | cuchilla, cuchillas de afeitar |
| Cuchillada, gaviñetada | cuchillada |
| cuchillería, aon se fabriquen gaviñets, “gaviñetería” | cuchillería |
| cuchipanda, banquet, gran minjada, festa, jarana, alifara, jubiléu | cuchipanda, banquete, francachela, comilona, fiesta, jarana |
| cuchitril, cuchitrils, cuartucho, tugurio, covacha | cuchitril, cuchitriles, cuartucho, cubículo, tabuco, tugurio, covacha, zahúrda |
| cuchufleta, cuchufletes | broma, burla, befa, cuchufleta, zumba, chacota, guasa |
| cuclilles (en), ajupit | en cuclillas |
| cucs | gusanos |
| Cucurucho, cucuruchos | Cucurucho, cucuruchos |
| cuenta | cuenta |
| cuenta, cuentes | cuenta, cuentas |
| cuentes | cuentas |
| cuentes | cuentas |
| cuentet, cuentets | cuentecillo, cuentecillos |
| cuentiste, cuentistes | cuentista, cuentistas |
| cuento, cuentos, cuentet, cuentets, contacuentos | cuento, cuentos, cuentecito, cuentecitos, cuentacuentos |
| cuerno, cuernos, baña, bañes | cuerno, cuernos |
| cuero | cuero |
| cuestió, cuestións | cuestión, cuestiones |
| cuidá | cuidar |
| cuidaba | cuidaba |
| cuidabe (ella) | cuidaba |
| cuidada, cuidades | cuidada, cuidadas |
| cuidades | cuidadas |
| cuidadet (en) | cuidadito, con cuidado |
| cuidadeta, cuidadetes | cuidadita, cuidaditas |
| cuidadets | cuidaditos |
| cuidado, cuidáu – cuidat | Cuidado – cuidado (p) |
| cuidadora | cuidadora |
| cuidadores | cuidadoras |
| cuidados | cuidados |
| cuidadós | cuidadoso |
| cuidadosa | cuidadosa |
| cuidadosamen, en cuidado, en cuidáu | cuidadosamente |
| cuidadoses | cuidadosas |
| cuidáe, cuidabe | cuidaba |
| cuidáen, cuidaben | cuidaban |
| cuidáes, cuidabes | cuidabas |
| cuidál | cuidarlo |
| cuidála | cuidarla |
| cuidán (g) | cuidando |
| cuidánla | cuidándola |
| cuidánlo | cuidándolo, cuidándole |
| cuidánlos, cuidánles | cuidándolos, cuidándolas |
| cuidánse | cuidándose |
| cuidao, cuidado | cuidado |
| cuidarán | cuidarán |
| cuidarém | cuidaremos |
| cuidaréu | cuidaréis |
| cuidaríe | cuidaría |
| cuidaríen | cuidarían |
| cuidat, cuidats | cuidado, cuidados |
| cuidáu, cuidadet, cuidado ! | Cuidado ! |
| cuidáu, cuidéu | cuidáis |
| cuidáutos | cuidaros, cuidaos |
| cuidéu, cuidáu del sagalet | cuidad del zagal, chiquillo |
| cuidon | cuiden |
| cuiná , cuino, cuines, cuine, cuinem, cuineu o cuinau, cuinen | cocinar |
| cuina, cuines | cocina, cocinas |
| cuinada | cocinada |
| cuinaríe | cuinaría |
| cuinás | cuinarse |
| cuinat | cocinado |
| cuiné, cuinés | cocinero, cocineros |
| cuinera, cuineres | cocinera, cocineras |
| cuines | cocinas |
| cuinés | cocineros |
| cuineta | cocinita |
| cuinetes | cocinitas |
| Cuissa, Cuixa | muslo, muslos, anca, ancas |
| cuitíen, coíen a Valchunquera, cuití : coure | cocían |
| cuixa, cuixes - del latín cŏxa, ‘anca’, ‘cuixa’ - cuixeta, cuixetes | Muslo, muslos, anca, ancas |
| cuixí, coixí, cuixins, coixins | almohada, cojín |
| cuixot, cuixots de magre – vore espaleta | pierna del cerdo, jamón |
| cul, culs – latín cūlu | culo, culos |
| Culet – mote de Beseit, culets | culito, culitos |
| cull | recoge |
| culla, culles, forats a la roca aon beuen los muixonets cuan se omplin, o se renten (vore cadolla) | agujero en una piedra donde beben los pájaros y se lavan |
| cullera, culleres | cuchara, cucharas |
| Cullerada, cullerades | cucharada, cucharadas |
| cullerot, cullerots | renacuajo, renacuajos |
| Cullga – cuan cullga los melóns ten donaré uns cuans | cuando recoja los melones te daré unos cuantos |
| cullgám | recojamos |
| cullgáu | recojáis |
| cullgo | recojo |
| cúllgue | recoja |
| cúllguen | recojan |
| cullgues | recojas |
| cullí la cullita o cullida, cullgo, culls, cull, cullím, cullíu, cúllen – cullit, cullida | coger frutos de un árbol, recoger hortalizas – cosecha |
| Cullida – cullida o cullita | cogida, recogida – cosecha |
| cullides | recogidas |
| cullíe | recogía |
| cullíem | recogíamos |
| cullíen | recogían |
| cullíles | recogerlas |
| cullím | recogemos |
| cullís, cull a Valchunquera | recoge, coge |
| cullit | recogido |
| cullita, cullites | cosecha, cosechas |
| culls | recojes |
| culona, culones | culona, culonas |
| culpá | culpar |
| culpa, culpes | culpa, culpas |
| culpabe | culpaba |
| culs | culos |
| cult, cults, culto, cultos, culta, cultes | culto, cultos, culta, cultas |
| cultíssim, com Arturo Quintaneta | cultísimo |
| cultiu, conreu | cultivo |
| Cultura, cultures – la escultura es cultura | Cultura, culturas |
| cultural, culturals – assossiassió cultural amics del chapurriau - associació catalanista del Matarranya (Ascuma) | cultural, culturales |
| Cumpleañs – per mols añs ! | cumpleaños |
| Cumplí – cumplixgo o cumplixco, cumplixes, cumplix, cumplim, cumplíu, cumplixen – cumpliría – cumpliguera – cumpliré | cumplir |
| cumplida | cumplida |
| cumplidamen | cumplidamente |
| cumplíe | cumplía |
| cumpliguéu | cumpláis |
| Cumplimén - ejecussió, realisassió, dessempeño, consumassió, conclussió, acabamén, finalisassión, remate, cumplit, halago, afalagamén, cortessía, atensió, seremónia, lissonja, gentilesa, respecte |
cumplimiento, ejecución, realización, desempeño, consumación, conclusión, terminación, finalización, remate,cumplido, halago, cortesía, atención, ceremonia, lisonja, gentileza, respeto |
| cumplimens | cumplimientos |
| cumplín (g) | cumpliendo |
| cumplirán | cumplirán |
| cumplissen, cumplixen | cumplen |
| cumplit | cumplido |
| cumplítos | cumpliros |
| cumplits | cumplidos |
| cumplix | cumple |
| cumplixco | cumplo |
| cuna, cunes - bressol - llitet, moissés, sistell - estirpe, linaje, família, nassió, origen, patria, sang, abolengo, alcurnia |
cuna, cunas |
| cundíe | cundía |
| Cundit – conduít : este pa mos ha conduít esta semana (vore conduí) | cundido |
| cuneta, cunetes – de camí o carretera – de cuna | cuneta, cunetes – cunita, cunitas |
| cunill, conill | conejo |
| Cuñada, cuñá, cuñades, cuñáes - del latín cognātu, ‘parén de sang’ | cuñada, cuñadas |
| cuñat, cuñats | cuñado, cuñados |
| cuota, cuotes | cuota, cuotas |
| cupons | cupones |
| Cuquera, cuqueres, aon se fan cucs per a peixcá | gusanera, donde se hacen gusanos para pescar |
| cuques | cucarachas |
| Cuquet – als gussanitos de panís salats no sels diu cuquets | Gusanito – a los Gusanitos de maíz salados no se les dice “cuquets” |
| Curá – curo, cures, cure, curem o curam, curéu o curáu, curen – curaría – curara – curaré | curar |
| cura de curá – Cóm va la cura? La cura va be, pero l´ull lo pedré – mossen de missa, retó | cura de curar – mossen |
| curaben, curáen | curaban |
| curada | curada |
| curála | curarla |
| curáles | curarlas |
| curáls | curarlos |
| curandera, curanderes | curandera, curanderas |
| curandero, curandé, curandés – se li diu al que sap arreglá o apañá articulassions, musculs, etc, com Félix de la Foya, Valderrobres | curandero, curanderos |
| curará | curará |
| curare | curara |
| curaríe | curaría |
| curassió, curassions – alivio, cura, restablimén, sicatrissassió, terapéutica | curación, alivio, cura, restablecimiento, cicatrización, terapéutica, curaciones |
| curat | curado |
| curat | curado |
| curats | curados |
| cure (ell) | cura de curar |
| curéu | curáis |
| curiós, fisgón, indiscret, entrometut, impertinén, intrús, chafardé, cotilla, preguntón, llimpio, asseat, cuidadós, esmerat, arreglat, raro, novedós, extrañ, extraordinari, interessán, singulá, peculiar o peculiá | curioso, fisgón, indiscreto, entrometido, impertinente, intruso, cotilla, preguntón, pulcro, aseado, limpio, cuidadoso, esmerado, arreglado, raro, novedoso, extraño, llamativo, extraordinario, interesante, singular, peculiar |
| curiosa | curiosa |
| curioses | curiosas |
| curiosidat, la curiosidat va matá al gat – | curiosidad mató al gato |
| curiosidats | curiosidades |
| curiosos | curiosos |
| curo (que se) | que se cure |
| curon (que se) | que se curen |
| currán | currante, currando |
| currans com Francisco Escudero | currantes |
| curriculum | curriculum |
| curro, esguerrat a qui li falte una ma o un bras, lissiat. - persona presumida – yo curro, yo treballo | Lisiado – persona presumida – yo curro, yo trabajo |
| curs, cursos | curso, cursos |
| cursi, cursis – que li falte la elegánsia o la finura que vol aparentá | cursi, cursis |
| cursillo, cursillos, curset, cursets | cursillo, cursillos |
| curt, curts, curta, curtes (lo contrari que llarg o llarc) | corto, cortos, corta, cortas |
| curta | corta |
| curtet, curtets – La sogra al gendre : - Vols un caferet? - Sí, curtet, mol curtet (miránlo an ell) | cortito, cortitos – la suegra al yerno : Quieres un cafecito? Sí, cortito, muy cortito (mirándolo a él) |
| curteta, curtetes | cortita, cortitas |
| curts | cortos |
| curvá (vore belcá) | curvar |
| curva, curves | curva, curvas |
| curvada | curvada |
| curves | curvas |
| cus (cusí) | cose (coser) |
| cusca (que yo) | cosa (que yo) |
| cusen | cosen |
| cusgo | coso |
| cusgues (cusí) | cosas (coser) |
| Cusí - cusgo, cuses, cus, cusim, cusíu, cusen – cusiría – cusiré – cusguera | coser |
| cusí (família), cusins, cosí, cosins | primo, primos |
| cusina, cusines, cosina, cosines | prima, primas |
| cusíe | cosía |
| cusina, cosina - la chona a Pollença: Jo tenc un animalet | que no té os ni espina, | i en sentir olor de cosina, | s'enravana i ja està dret. Yo ting un animalet - que ni té ni os ni té espina – y en sentí auló de pichina – s´abalote y´s fique dret. | prima |
| cusins | primos |
| cusit | cosido |
| cusíu | coséis |
| cusix, cus | cose |
| cussigañes, cossiguañes, gochet, pessiguañes, etc | cosquillas |
| cussigañes, cussigolles, pessiguañes, pessigolles, gochet (La Fresneda), cossiguañes, cossigues, cossiguetes, cossigoletes | cosquillas |
| custodiá | custodiar |
| Custodia, custodies – me cago en la costodia, costodies ! | custodia, custodias, el cuerpo de Cristo – Me cago en la custodia ! |
| custodiaben, custodiáen | custodiaban |
| custodiat, custodiada | custodiado, custodiada |
| cutis, pell, cutis en latín, pell de la cara | cutis, piel de la cara |
| cutre, cutres | cutre, cutres |