Raimbaut de Vaqueiras. Domna, tan vos ai pregada,

Raimbaut de Vaqueiras.

Connu par plusieurs pièces dès 1170. Hist. génér. de Provence. T. II, p. 387.

2701, 7614, 7698.

Raimbaut de Vaqueiras fo filh d'un paubre cavayer de Proensa, del castel de Vaqueiras, que avia nom Peirors, qu'era tengutz per mar.
E Raimbaut se fes joglars, et estet longamen ab lo princeps d'Aurenca Guillem del Baus. Ben sabia cantar e far coplas e sirventes; e'l princeps d'Aurenca si l fes gran be e gran honor, e'l fe conoisser e prezar. E pueis se parti de lui, e anet se à Monferrat à messier lo marques Bonifasi, et estec en sa cort lonc temps. E crec de sen e de saber e d'armas; et enamoret se de la seror del marques, madomna Biatris, que fo molher d'en Enric del Carret, e trobet de lieis mantas bonas cansos. Et apelava la Bels cavayers; e fon crezut qu'ela li volgues ben per amor.

Ben aves entendut qui fo Raimbaut de Vaqueiras, ni com venc en honor, ni per qui. Mas si vos vueill dire que, quant lo marques l'ac fac cavayer, Raimbaut s'enamorec de madomna Beatris sa seror, e seror de madomna Azalais de Salutz. Mot l'amet e la desiret, gardan que no fos sauput; e mot la mes en pretz, e mains amics li gazanhet e maintas amigas. Et ela l fazia gran onor d'aculhir; et el moria de dezir e de temensa, quar non l'auzava pregar d'amor ni far semblan qu'el entendes en ella. Mas com hom destreg d'amor si l dis qu'el amava una domna de gran valor, et avia gran prevadeza ab ela, e non li auzava dir lo ben que l volia ni mostrar, ni pregar d'amor, tan temia sa gran valor. E preguet la per dieu que li des conselh, si l diria son cor ni sa voluntat, o si morria celan et aman. Aquela gentil domna, madomna Biatris, quant aiso auzi e conoc la bona voluntat d'en Raimbaut, e denan era ben aperceubuda qu'el moria languen deziran per ela, si la toquet piatat et amor; e dis: Raimbaut, be cove que totz fis amics, si ama una gentil domna, que aia temensa à mostrar s'amor. Mas ans qu'el mueira si l don cosselh que lo l diga, e que la prec que l prenga per servidor e per amic. Et assegur vos be que si ella es savia e corteza, que no s'o tendra en mal ni en desonor, ans lo'n prezara mai e l'en tenra per meillor home. Et à vos don coselh que à la domna que amas digatz vostre cor, e la voluntatz que vos li avetz; e pregatz la que vos prenda per son cavayer. Que vos etz tals que non a dona él mon que per cavayer e per servidor nous degues retener; que madon'Azalais, comtessa de Saluza, sofri Peire Vidal; e la comtessa de Burlatz, Ar. de Maruelh; e madona Maria, Gausselm Faiditz; e la dona de Marselha, Folquet. Per qu'ieu vos do conseil et austorgui que vos, per la mia paraula e per la mia segurtatz, la pregues e l'enqueiras d'amor.

En Raimbaut, quant auzi lo cosselh e l'asseguramen que l donava, e l'autorc qu'ela li prometia, si li dis qu'ela era eisa la dona qu'el tant amava, e d'ela avia pres cosselh. E madona Biatris li dis que be fos el vengut; e que s'esforses de ben far e de ben dire e de valer, e qu'ela lo volia retener per cavayer e per servidor. Don Raimbaut s'esforset d'enansar son pretz tal quan poc, e fes adoncs aquesta canso que dis:

Era m requer sa costum' e son us.

Et esdevenc se que la domna se colquet dormir ab el; e'l marques, que tant l'amava, atrobet los dormen e fos iratz: e com savis hom no ls volc tocar. E pres son mantel e cobri los ne; e pres cel d'en Raimbaut et anet s'en. E quant en Raimbaut se levet conoc tot com era; e pres lo mantel al col et anet al marques dreg cami, e aginolhet se denan el e clamet merce. El marques vi que savia com s' er' avengutz; e membret li los plazers que li avia fatz en mans locs; e car li dis cubertamens, per que no fos entendutz al querre del perdo, que l perdonec car s'era tornatz en sa rauba, selh que o auziron se cujeron que o disses per lo mantel, car l'avia pres. El marques perdonet li, e dis li que mais no tornes à sa rauba. E no fo sauput mas per abdos.

Apres esdevenc se que'l marques ab son poder passet en Romania et ab gran ajuda de la gleiza, on conquis lo regisme de Salonic. Et adoncs fo cavayer en Raimbaut per los fatz que fes; e lai li donet gran terra e gran renda, e lai mori. E per los fatz de sa sor fetz una canso que trames à'n Peire Vidal, que di:

Cant ai ben dig del marques.

7225.

Domna, tan vos ai pregada,

Sius platz, qu'amar mi voillatz;

Qu'eu sui vostr' endomeniatz,

Quar es pros et enseignada

E totz bos pretz autreiatz,

Per que m plai vostr'amistatz.

Quar es en totz faitz corteza,

S'es mos cors en vos fermatz

Plus qu'en nulla Genoesa,

Per qu'er merce si m'amatz:

E pois serai meils pagatz,

Que s'era mia'l ciutatz

Ab l'aver qu'es ajostatz

Dels Genoes.

Juiar, voi no se corteso,

Que me chardeiai de chò

Que niente non farò.

Ance fosse vos à peso

Vostr'amia non serò.

Certa ja v'escarnerò,

Provensal mal agurado;

Tal enoio vos dirò,

Sozo, mozo, escalvado,

Ni ja voi non amarò,

Qu'ech un bello mariò

Que voi no se ben lo sò.

Andai via, frar', en tempo

Meillorado.

Domna gent' et essernida, 

Gai' e pros e conoissens 

Vailla m vostre cauzimens. 

Quar jois e jovens vos guida, 

Cortesi'e pretz e sens,

E totz bos ensenhamens; 

Per qu'ieus soi fidels amaire 

Senes totz retenemens, 

Francs, humils e mercejaire, 

Tant fort me destreing e m vens 

Vostr'amors que m'es plazens: 

Per que sera jauzimens 

S'ieu sui vostre bevolens

E vostr'amics.

Juiar, vos semellai mato,

Que cotal rason tegnei.

Mal vignai e mal andei;

Non ave sen per un gato,

Per que trop me decasei,

Que mala cosa parei;

Ne non faria tal cosa

Si sia fillo de rei.

Credi voi que sia mousa?

Mia fe non averei.

Si per m'amor ve cevei

Ogano morrei de frei.

Tropos son de mala lei

Li Provensal.

Domna no siatz tan fera,

Que no s cove ni s'escai;

Ans taing ben, si à vos plai,

Que de mo sen vos enquera

E queus am ab cor verai;

E vos que m gitetz d'esmai,

Qu'eu vos son hom e servire.

Quar vei e conosc e sai

Quan vostra beutat remire

Fresca com rosa de mai,

Qu' él mon plus bella non sai;

Per qu'ieus am et amarai:

E si bona fes mi trai,

Sera peccatz.

Juiar, to provensalesco,

Si eu jaggauza de mi,

No preso un genoi.

No t'enten plus d'un Toesco,

O Sardo o Barbari,

Ni non o cura de ti.

Voi t'acavillar co mego?

Si lo sa lo meu mari

Mal plait aurai consegui,

Bel messer, verre vo di.

No volo questo lati,

Fradello zo voi afi.

Proenzal, va mal vesti,

Largai m'estar.

Domna, en estraing cossire

M'avetz mes et en esmai;

Mas enqueraus preiarai

Que voillatz qu'eu vos essai,

Si com Provenzals o fai

Quant es pojatz.

Juiar, no serò con tego,

Pois aissi te cal de mi.

Meill valra, per Sant Marti,

S'andai à ser Opeti,

Que dar v'a fors un ronci,

Car si juiar.

2701, 3794, 7226, 7698, C.

Era m requer sa costum' e son us 

Amors, per cui plang, plor, sospir e velh; 

Qu'à la gensor del mon ai quist cosselh, 

E m dis qu'ieu am tan aut com poirai sus 

Bela domna; quez ela m'er fiansa 

Qu'amor e pretz e pros m'er e non dans:

Equar ilh es del mon la plus prezans, 

Ai mes en lieis mon cor e m'esperansa.

E non ama tan aut com ieu negus

En pros domna; e quar noi trob parelh

M'entent en lieis, e l'am per son cosselh

Mais qu'anc Tisbe non amet Piramus,

Quar jois e pretz sobre totas l'enansa;

Qu'el' es as pros plazens e gen sonans,

Et als avols ab orgoillos semblans:

Largu'es d'aver e d'onrada cundansa.

Bona domna, aitan arditz e plus 

Fui, quan vos quis la joia del cabelh 

E que m dassetz de vostr'amor cosselh, 

No fon del saut de Gadre Menaudus;

Et à mi tanh mais de pretz e d'onransa

Qu'endreg d'amor fon l'ardimen plus grans: 

Mas ben deu far tan d'ardit vostr' amans 

Qu'el ne muera o n'aia benanansa.

Anc Persavals, quant à la cort d'Artus

Tolc las armas del cavalier vermelh,

Non ac tan gaug com ieu del sieu cosselh.

E fa m morir si co mor Tantalus,

Qu'aisso m veda de que m det aondansa

Leis qu'es gaia, cortez'e gen parlans,

Franqu'et humils ab totz faitz ben estans

E de bon sen e de bela semblansa.

Ja mon Engles no m blasme ni m'acus

Si m lonh per lieis d'Aurengu'e de Montelh, 

Qu'aissi m don dieus del seu bel cors cosselh, 

Que plus valens de lieis no vis hom nus. 

E sieu fos reis d'Englaterr' o de Fransa

Lonhera m'en per far totz sos comans; 

Quar en lieis es mos cors e mos talans,

E de ren als no m ve null'alegransa.

Bel Cavalier en vos ai m'esperansa; 

Equar vos es del mon la plus prezans

E la plus pros no mi deu tener dans, 

Quar vos mi des cosselh e m fos fermansa.

Na Beatritz de Monferrat s'enansa,

Quar totz bos faitz li van ades denan;

Per qu'ieu dauri ab sas lauzors mon can,

E trai m'enan ab sa bela semblansa.

2701, 3794, 7226, 7698.

Eras, quan vei verdejar

Pratz e vergiers e boscatges,

Volh un descort comensar

D'amor, per cui vauc aratges:

Q'una domna m sol amar,

Mas camiatz l'es sos coratges,

Per qu'ieu fauc desacordar

Los mots e'ls sos e'ls lengatges.

Eu soi cel que ben non aio,

Ni enqueras non l'averò

Per abrilo ni per mayo,

Si per madono no l'ò.

Plus fresqu'es que flor de glaio,

Per que no m'en partirò:

Certo que en son lengaio

Sa gran beutat dire no so.

Bella, doussa dama chera

A vos me rent e m'autroi.

Ja non aurai joi enteira

Si je n'ai vos e vos moi.

Molt estes mala guerreira

Si je muer per bona foi;

Mais ja per nuilla maneira

Non partirai de vostre loi.

Dauna, io me tenc à bos,

Qoar es la mes bon' e bera

Anc sees, gaillard' e pros,

Ab que no m fosetz tan fera.

Mout avetz beras faissos

Ab coror fresca novera:

Bostes sui, e sibs ag os

No m sofraisera fiera.

Mas tan temo vostro pleito

Todo 'n soi escarmentado.

Par vos ai pen' e maltreito

E mei corpo lazerado.

La nueit quan jatz en mei leito

Soi mochas vetz respetado.

Por vos ero non porfeito,

Faillit soi en mei cuidado.

Bels Cavaliers, tant es cars

Lo vostr' onrat senhoratges;

Que quada jorno m'esglaio.

Oime! lasso, que farò?

Si celi que j'ai plus chera

Me tua ne sai por quoi.

Ma dauna, fe que dei bos

Ni peu cap santa Quitera,

Mon corasso m'avetz traito

E mout gen faulan furtado.

2701, 3794, 7225-6, 7614, C.

No m'agrad' iverns ni pascors, 

Ni clar temps, ni folh de garrics; 

Quar mos enans mi par destrics 

E totz miei mager gaug dolors; 

E son maltrag tut miei lezer 

E desesperat miei esper; 

Qu'aissi m sol amor e domneis 

Tener gai coma l'aiga'l peis: 

E pois d'amdui me soi partitz 

Com hom issilhatz e marritz, 

Tot' autra vida m sembla mortz

E tot autre joi desconortz.

Pois d'amor m'es fallida'l flors 

E'l dous frutz, e'l gras e l'espics, 

Don gauzi' ab plazens prezics, 

E pretz m'en sobrav' ab honors, 

E m fazi' entre'ls pros caber, 

Ar m'a tornat d'aut bas cazer; 

E si no sembles fols esfreis, 

Anc flama plus tot non esteis

Qu'ieu for'esteins e relinquitz,

E perdutz en fatz et en ditz,

Lo jorn que m venc lo desconortz

Que no merma, com que m refortz.

Pero no m comanda valors,

Si tot son iratz et enics,

Qu'ieu don gaug à mos enemics

Tan qu'en oblit pretz e lauzors:

Qu'enquer posc dan e pro tener,

E far d'iratz joios parer

Sai entre'ls Latins e'ls Grezeis.

E'l marques, que l'espaza m ceis,

Guerreje lai blancs e droguitz:

Et anc pois lo mon fo bastitz

Nulla gens no fes tan d'esfortz

Com nos, cui dieu n'a gent estortz.

Bellas armas, bos feridors,

Setis e calabres e pics,

E traucar murs nous et antics,

E vencer batalhas e tors

Vei et aug; e no posc vezer

Res que m posc' ad amor valer:

Ans vau queren ab rics arneis

Guerras e cochas e torneis,

Don soi conqueren enriquitz.

E pos jois d'amor m'es fallitz

Tot lo mons me par sol un ortz,

E mos cants no m'es mais cofortz.

Anc Alixandres no fes cors

Ni Carles ni'l rei Lodoïcs,

Tan onrat; ni'l pros n Aimerics,

Ni Rotlan ab sos ponhedors

No saubron tan gen conquerer

Tan ric emperi per poder

Com nos, don poja nostra leis:

Qu'emperadors e ducs e reis

N'avem faitz, e castels garnitz

Prop dels Turcs e dels Arabitz;

Et ubertz los camis e'ls portz

De Brandis trosc'al bratz san Jortz.

Doncs que m val conquistz ni ricors? 

Qu'ieu ja m tenia per plus rics 

Quant er' amatz e fis amics, 

E m pascia, n Engles, amors, 

N'amava mais un sol plazer 

Que sai gran terr' e gran aver; 

Qu'ades on plus mos poders creis 

Ai major ir' ab mi meteis.

Pos mon Bel Cavalier grazitz 

S'es de mi lonhatz e fugitz,

Nonca mais no m venra conortz:

Per qu'es major l'ir'e plus fortz.

Bels dous Engles, francs et arditz, 

Cortes, essenhatz e noiritz, 

Vos etz de totz mos gaugz conortz;

Equar viu ses vos fac esfortz.

Per nos er Damas esvazitz

E Jerusalem establitz,

E'l regne de Suri' estortz;

Que'l Turcs o troban en lor sortz.

Los pelegris perjurs faiditz,

Que nos an sai en camp gequitz,

Qui los manten é cort es tortz:

Que quascus val mens vius que mortz.

46. Lucchetto Gattilusi. Cora qu' ieu fos marritz e consiros

46. Lucchetto Gattilusi.

Dal canz. e.

Cora qu' ieu fos marritz e consiros

per dan de pretz que cascuns relinquia,

aram conort e sui gais e joios;

car jois e pretz revenra ques perdia,

car lo pros comps Provensal Lombardia

vol conquerir, Toscana e Poilles; 

e d'autra part Conrad vol son paes, 

el rei Matfre no s' i acorda mia, 

perqu' entrels faitz avanta pretz sa balia. 

Sil pros coms val segon qu' es poderos, 

maint miraill ha on mirar si deuria; 

e sis mires el faitz del rei n'Anfos, 

ieu sai per ver que tant non tarzaria 

aiso c' ha empres, que laisar non poiria 

que non laises tot lo pretz c' ha conques; 

quel bruit ve tan ves tota part on es, 

com laisava de lai mar en Suria,

e de Poilla tro en Normandia.

Doncs albir se pot, tals es lo resos, 

s' el se tenia tot so c' hom en diria. 

e membre li que Carl ab sos baros 

conques Poilla, on ac la senhoria, 

e del gran fait que Fransa far solia; 

car aral te al tesor en defes.

e pos lo nom del rei Carl en lui es, 

segal sieu fait, qu' estiers a tort seria 

per ses clamatz que volc, si non volia. 

Si Colratz non es valens e pros, 

deslinhara, car li sieu sobranson Suria. 

non er aiso a bastansa, si plus no fos: 

doncs, si laisa so qu' esser sieu deuria, 

fara semblan que mal l'autrui tenria; 

e sil no ve recobrar demanes, 

fara creire so quel rei dis espres,

qu' el sia mort e c'autre 'n son luec sia; 

car, s'el fos just, lo sieu demandaria. 

Sil rei Matfre fos coratjos,

e so qu' el te conques per gaillardia, 

s'ara lo pert, caira per un dos 

aura reblan, car mais de carestia 

deu hom tener on plus l'ac a fadia, 

et els baros ha tant del sieu mes, 

membreil qui son, ni can, ni com es; 

e pens cascus de gardar nueit e dia. 

aiso c'ab autre senhor non auria.

Bernart, apren e chantal sirventes, 

e poira dir, sil cor no faill als tres, 

quel jocs sera entablatz ses fadia;

ma tale lo vuol, ch' io non credo che sia.

33. Bertrando d'Avignone e Raimondo de las Salas. Bertran, si fossetz tant gignos

33. Bertrando d'Avignone e Raimondo de las Salas (?).

Dal canzoniere A.

Bertran, si fossetz tant gignos

que saubessetz lo mieils triar

d'aisso qez eus vuoill demandar,

tenssons fora ben de nos dos,

digatz: cal ant plus pretz cabal

li Lombart o li Provensal?

cals razonatz ni tenetz per plus pros

per mieils far gerra conduich ni dos?

Raimon, d'estas doas razos 

qem partetz, las cals mieiller par, 

l'una pren, l'autra lais estar.

Lombartz vuoill esser ad estros, 

car de Proenssa no me cal. 

per q'ieu chausisc sai que mais val 

Lombardia, on trob cavaliers bos 

francs e cortes, em platz lor messios. 

Bertran, al mieu entendemen 

chausit avetz lo sordejor. 

trop son plus ric gerrejador 

li Proenssal e plus valen

per gerra e per mession; 

tolon la terra a 'n Symon

eil demandon la mort a lor seignor

et al comte cuich que rendra s'onor. 

Raimon, trop lor datz d'onramen,

q'a Belcaire en lor onor

lor fetz Symons tant de paor,

e si eron dos tans de gen,

en apres a gran mespreison

renderon li sa garnison.

per q'en totz faitz sont li Lombart meillor

e plus honrat e mieils combatedor.

Bertran, a doble vos envit

de la tenzon que razonatz; 

que sai es proeza e barnatz

mantengutz, larguesa e convitz; 

lai dona hom cavals e destriers 

e fant rics conduitz e pleniers; 

en Lombardia podetz ben, sius platz, 

morir de fam, si deniers non portatz. 

Raimon, fort avetz joc marrit, 

qe qand es perdutz l'envidatz. 

sai son plus donador assatz, 

eil Lombart son mais issernitz

qu'il dan cavals, draps e deniers, 

els tenc d'armas plus fazendiers 

qels Proensals que vos tant me lauzatz, 

e sai es hom plus soven convidatz.

Bertran, de tot avetz gran tort, 

qe lai a trobadors prezans 

qe sabon far e vers e chans, 

tenssos, sirventes e descortz, 

e lai son las dompnas de pretz,

qe l'una cuich q'en val ben detz

de Lombardas, mas qe sont femnas grans, 

c'apenas neis sabon far bels semblans. 

Raimon, aissi non a conort, 

q' ieu jaus en sia contrastans; 

car li Lombart d'aitals bobans

nois plazon ni d'aitals deportz; 

car vos mezeus, si vos voletz, 

atressi conoisser devetz

qe de dompnas nais grans engans 

c'alz maritz fant noirir autrui enfans.

3. Terramagnino da Pisa, La doctrina de cort, d'acord

3. Terramagnino da Pisa.

La doctrina de cort.

Secondo la lezione del ms. madrileno (madrileño, de Madrid), pubblicata dal Meyer (Romania, VIII, 184-209). (N. E. Alguien escribió a mano 181?)

Proemi de doctrina de cort.

En lo nom de Dieu q' es subiranz, 

Pair' e fill e esperitz sanz, ms. Par - speritz

E guidanz de totz pecadors,

Fauc mon acort pels amadors

Ques amon saber ab drechura,

Qals es aycella parladura

Ques a en chanz major plajenza,

E may avinen s' ajensa.

E si enten molt estendre

Mon dic, nuls ab drech reprendre ms. mils ab

M'en deu hom, quar en pauch escrich ms. scrich

No podon ges caber gran dich,

E en breus ditz confusios ms. omette en

Se concreja mantas sazos. ms. om. se

Mas si eu claramen dezir

E may mas paraulas dir, ms. paraular

Obs es que mos ditz s' espanda

Per drech' e per longa landa;

E s' afanz feyra menz mestreygir,

Vigors mon coratg' enpeeygir,

Car ben say que ses gran afan ms. Car say

Hom no pot far obra prezan.

Eu voil que cascus q' a pretz rics

L' entende, no avols ni tritz.

Don ieu, Teramayguis de Piza,

Commenz en aquesta guiza.

Començament de doctrina provincial vera, e de rahonable locucio.

Tot en aysi con le rubis

Sobre totas peyras es fis

E l' aurs sobrels metailz cars, ms. propone sobre altres

Sobre totz razonats parlars

Parladura lemoysina

Es mays avinentz e fina,

Quar il quays se razona

Con la gramatica bona

Per tots los nombres singulars

E per tots los plurals anars, ms. en ars

E per cas e per drech genre ms. cars

La deu dir qui l' am apenre,

E per paraulas ajectivas

E per finas substantivas,

Per comunas, oblichs e retz;

Masculis jes e femnis dretz

Per personas e per temps

E per motz eseratz ensemps,

E per razon continuada

Qui per obs no sia biaysada, ms. baysada

E per totas verayas parts

D'orazion, qui grazid' artz,

Qui te lo sieu cami ubert

Del parlar razonat per cert:

So es pels verbs e per los noms,

Pels particips e pels pronoms,

Averbis, prepozicions,

Conjunsions, interjesions.

Perque vuoil sapchatz, amador

Qui deziratz haver valor,

Que totas paraulas bonas

Substantivas jes personas ms. Substivas

Demostron puramen e genz

E sostenon grandamenz,

E sostengudas son vez tal

E substansi' han natural.

Las ajectivas son del nom, ms. mon

Del particip et del pronom,

Qui no podon sens nom estar

E han plural e sengular,

E mostron calitat e gen

E person' en entendimen.

De preposicios aqui

E dels averbis atressi

E conjuncion, ieu vos dic, ms. ies

E enterjession, amic;

Quar singulars ni plurals han

Ni demostron jen, ni van

Per personas ni per temps jes,

La lur parladura no es

Sostenguda per alcun fach

Ni sosten, tan ha flach contrac. ms. can ha

Las sustantivas aytals son:

Emperayre, reys e baron,

E totas autras qui en ver

Mostron substansa qui vezer

Se pot o qui vezer nos pot.

Don ieu vos dich en cestui mot, ms. en testiu

Qu' am nom per ço substantivas

Car sostenon ajectivas;

E podets far oracion

Ses ajectivas ab razon,

Ab lo verb, aysi com ieu dic: 

Seigner sui del castell de Vic.

Encara: Cavalliers melur ms. me lur

Per jutge Ogolim de Galur. ms. o golim de galur

Ajectivas hom apella

Aysi com bos, bels, bona, bella,

Fortz, plazens, sufrens e vils,

Avinenz, temenz e sotils,

E las autras qui per semblansa ms. om. qui

Mostron qualitat ses substansa ms. Qui mostron qual ses   

O que conta, o que fay,

O que sofre, o can que vay. ms. soste o con vay

Ajectivas hom las clama

Quar dreig entendimen brama

Le lur lavors ses valedor

De la substantiva color.

Dels ajectius parlars

De tres maneyras es l' afars:

Masculin apeyla hom l' un,

L' autre femnin, l' autre comun. ms. fenin

Mascolis con bos e blancs,

Gays e beyls e larcs e francs,

E tuyt cill qui mascle mostron.

Le femnis es tot aysi con

Ieu divisi aqui: franca,

Bona, bella, gaya, blanca,

E tuyt acill q' hom repauza

Ges en la femnina cauza.

Le comuns es si con sufrenz,

Ffortz, vils e sotils e plazenz,

E tots ceyls de tal maniera

Obs es q' hom comuns enquiera, ms. Obs q'

Car los pot hom tan ben asir

Ab mascle com ab femne dir.

Ara tot ayso voil sapchatz

Que gramatica en vertatz

Cinc genres razonatz fay: ms. Cincs

Masculin e femnin veray,

Neutre, comu et omne, cert;

Mas, sicon hay enanc proert,

Las paraulas substantivas

E totas las ajectivas

Son en chanz sotz masculinas

O comunas o femninas,

E en la lur entension ms. entenson

Petitas e grandas son;

E hom las grandas asear

Ben pot e breumen pauzar

Enl sengular nominatiu

E encaras el vocatiu ms. encar

Pel neutre ques es tant adautz, ms. qu'es

Con dis d'Aurenga Rembautz: ms. d'urenga

Assatz m'es bel, que de novel;

E con dic: Mal m' es q' has castell,

E ben m' es aupranar vas Piza. M. prop. me fai l'anar  

Si van li autre d'aytal guiza.

Gramatica fay femnina

Arbres e chanz mascolina,

En chanz es feminin amors

E 'n gramatica mascle cors,

En gramatica neutre mar

E comuns es ditz en chantar

Aysi totas autras del mon

Paraulas masculinas son

O femninas o comunas,

Que no ne romanen alcunas,

Enforas aycellas totas

De las quals hay fachas notas,

Qui per cert han breviamenz

Pel neutre, so sapcha la jenz.

E nos pot noms substantius

Abreviar, mas l'ajectius.

Ben devetz tuyt saber ara

Lo parlar qui non esgara

E celui qu' entendimen fin

Ha de mascolin e de femenin.

La parladur' ajectiva

E tota la substantiva

Se luoygna enls nombres ambdos, [M. prop. s'alonga]

E dels ses cas es la razos: M. prop. Et els

So es dels singulars retz rics ms. singular

E de tots les plurals oblics,

Quar ensemps tuit se resemblon; ms. om. tuit

E atressi s'abrevion ms. om. E

En tots les oblics sengulars;

Encar en los rets plurals cars,

Car se resemblo eyzamen;

Don vos daray semblan parven

De totz retz e oblics complitz,

Con dis us trobyare grazitz, (trobayre, trobaire)

E hac nom en Giraudos le Ros: (Giraud le Roux)

E qui es mos amichs bos

Mostren sa beyla semblança mi desplay,

Quar jur que long' esperança mi desplay.

Amics es le nominatius

Singulars, mas vocatius

Es, con dis cell qui fes la cort:

Amichs, q' has dich? no sabs confort?

Son egieignos e galiart

Miey dich e miei sotil dart.

Encar escriu en aquest fueil

Sicon dis en Pons de Capdueill:

Amics Beutranz, lo trop amar

No vullatz ni lonc esperar.

E lo pros en Peyre Vidals

Enls oblics plurals ditz motz tals:

E mos car filz le coms Henrics

Ha destrutz lotz sos enemics.

Ara vuoill dir dels plurals retz,

Q'auzitz los sengulars havetz,

Con dis Andrians del Palais,

Trobayre bos e verays:

Per qu' ieu part egalmenz

Lo mal quim fay doler, ms. quin

Qual terc vuoll retener, (terç)

Quar totz es trop cozenz.

L' autre terç per m' amor

Partan tot entre lor

Miei amich a lur taill;

Qui no n' ha nos baraill.

Gauselm Fayditz qui hac pretz fi, (Gaucelm Faidit)

Dis enl nominatiu aysi:

Quan dui amic s' acordon deu voler,

So que l'us vol zo deu l'autre voler.

Del vocatiu plural retrayre

Vuoill con dis n' Ucs, fis trobayre:

Amic veray, a vos me playgis,

Quar fin' amors no me refraygis.

L' oblic singular vos desveill

Com dis en Girautz le Borneil:

E tot home qui ben ames

Hagr' obs q' un bon amic trobes,

En cuy no s' an en duptan.

E dis Folquetz de pretz prezan,

Qui dis sobre tots chantars amoros:

Mas trop servir ten dan mantas sazos,

Quar son amic en pert hom, so auch dir.

Per que ieu vuoill que dejatz presumir ms. qu'

E conoyser ben o may

Lo parlar tot qu'aysi vay;

Quar totz per aytal semblan

Se parla con dic denan;

E perque may entendimen

N'ajatz, dic son variamen.

Nominatiu, hic amics; genetiu, amic; datiu, amic; acusatiu, amic; vocatiu, amics; ablatiu, ab amic, per amic, de l'amic, en amic, ses e senes amich. 

e plural, amic; genetiu, amics; datiu, amics; acusatiu, amics, vocatiu, amic; ablatiu, ab amics, pels amics, dels amics, en amichs, ses e senes amics, etc.

Dich ay con en aluoygnamen

Es ditz e en abreviamen

Le parlars adretz mascolis,

Ara dirai dels feminis. ms. femnis

Parladura feminina

Tals en A finis es declina,

Aysi com domna, blanca, bella,

Gaya, poma e isnella,

E mantas de cestui anar

Con savis hom pot esgarar; ms. sgarar

E con diray vai sos cors,

Ses alcunaz autras colors,

E es breus els cas sengulars

E long els plurals variars.

Dels singulars vos dauc aytals

Semblanç, com dis Peyre Vidals,

Qui no hac la valor manca:

Car' amia dos' e franca,

Convinenz e bell' e bona,

Mos cors a vos s'abandona.

Encara dis Fabre d'Uzes le bos: ms. ele

Nom platz rics hom si no es amoros,

Nim play domna si gent no acuellis,

Nim play donzelz si de gauch no servis.

Dich hay cons deu abreviar,

Ara dich cons deu aluoignar.

D'en Bernat de Ventador, q'hac  ms. den V.

Pretz sobrels bos, ieu vos retrac,

Quar dis en sa chanson en ver:

De la domnas me dezesper. (las)

Encara vos don semblanz

Aysi con dis en Andrianz:

Ay domnas e seygnor

De Proens' e d'aillor.

Eu voil que vos dejatz garar

Sicon ieu vari son anar.  ms. amar

Nominatio, franca; genetiu, franca; datiu, franca; acusatiu, franca; vocatiu, franca; ablatiu, ab franca. e plural, francas; genetiu, francas; datiu, francas; acusatiu, francas; vocatiu, o francas; ablatiu, ab francas, etc.

De la femnina qui en A

Vay, dic hay segon mon tala;

Ara vos vuoill ieu dir jes  ms. vuos

De ceylla qui fenis en es,

Aysi con sazos e amors,

Calors e chansos e colors,  ms. calos

E l'autre qu'es de simil guiza

En aysi com prims desguiza.

Enls oblichs singulars breumen

Es ditz, e en aluoygnamen  ms. aluoyguamen

Si deu dir en totz autres cas

Per ver, e autramen no pas.

E diray vos en cestui mot,  ms. en testiu

Sicom dis Girbertz de Sibotot:

Qu'es dobla valors

De far ben e honors

Lay on mestier han,

Ans q'hom quera ni deman.  ms. demana

Bernatz de Ventador le gays,

Qui molt avinent retrays,

Dis en son chan eizamen:

Be es mortz qui d'amor no sen

Al cor qalqe dosa sabor.

Reigals de Berbezil, q'honor

Hac molt, dis en un dels son canz:

Mas chansos er dorgumanz.

E dis en Folquetz de pretz bon:

Tant mou de corteza razon

Mon chan que no y puesc fallir,

E manz i dei mell avenir.

Encara vos vuoil ieu mostrar

Con dis en celui eis chantar

S' anc parley en ma canson;

E dis: per tal no m'abandon,

Qu' ieu sempr' hai auzit dir  ms. sempharai

Que mensoygna nos pot cobrir

Que no mora qualque sazon;

E tot aysi vay e s'espon.

E per que hajatz cor mellor,

Diray con sos variars cor.

Nominatio, hec amors; genetiu, amor; datiu, amor; acusatiu, amor; vocatiu, amors; ablatiu, ab amor, etc. e plural, amors; genetiu, amors; datiu amors; acusatiu, amors; vocatiu, amors; ablatiu, ab amors, etc.

Encara vuoill qe sapchatz

Que i ha de paraulas assatz

Qui en los nombres sengulars

Se luoygnon e els plurals anars,  M. prop. cars

Aysi con ris e volentos,

Cors, solatz, lais e delechos,

E bras, glas, vas, nas e cas, 

Pres, engres, lus e fals e gras,

Reclus, claus, repaus, envers,

Us, romanz, vers, travers, convers;

E nom propri eizamen

De luecs han tal aluoygnamen,  ms. luets

Con Piza, Luca, Fflorensa,

Marseylla, Jenov' ab Plajensa (!).

Nominatio, cors; genetiu, cors; datiu, cors; acusatiu, cors; vocatiu, cors; ablatiu, ab cors. et plural, cors; genetiu, cors; datiu, cors; acusatiu, cors; vocatiu, cors; ablatiu, cors, etc.

Per aquestas las autras saber  ms. lau  

Podon li entendedor en ver.

Paraulas i ha encara,

Aysi con hom prims esgara,  ms. sgara

Qui se luoygno ab drechura

Sol per us de parladura

En totz los nombres, qar la jenz

Las ditz assatz may avinenz,

Con caucayritz e amayritz, (caucayritz : chantayritz)

Emperayritz e trobayritz.

Nominatio, chantayritz; genetiu, chantayritz; datiu, chantayritz; acusatiu, chantayritz; vocatiu, o chantayritz; ablatiu, ab chantayritz, etc. et plural, chantayritz; genetio (genetiu), chantayritz; datiu, chantayritz; acusatiu, chantayritz; vocatiu, o chantayritz; ablatiu, ab chantayritz, ses o senes chantayritz, etc.

E en aysi con dic ai

Totz le lur variars vai.

Paraulas hi a qui luoygnar

Se podon e abreviar

Enls acusatius singulars,

Tant es avinenz lur afars,

Con dis: per pagat ni has delleygn,

E ieu per pagat mi teygn,

Em teygn per gays e per gay;

Aysi totz l'autre parlars vay

Qui es de la lur mainiera;

Per que ieus diray enquera.  ms. qu

E entendatz vos qui prim etz,

Que totz en los singulars retz

Es loncs e enls plurals oblics,

Con dis Arnautz de Maruill rics (Marueil)

De pretz e de valor fin' e grazida:

Sicon li peys an en l' ayga lur vida,

Hay en amors e totz temps lh' aurai.

Gauselms Fayditz en son complanch retrai;

Fortz can es e tot lo major dan.

Ara doni dels retz plurals semblan,

Quar fan tuit, con dis Rigals de valors:

Tuit demandon qu'es devengud' amors,

E ieu a totz en diray la vertat.

Avans dic en cestui mot

Qu'enls oblics sengulars fay tot,

Con dis Peyre Vidals en ver:

Tan hai de sen e de saber

Que del tot say mon mell chauzir,

Fortz can es e tot lo major dan.

Ara doni dels retz plurals semblan, 

Quar fan tuit, con dis Rigals de valors: 

Tuit demandon qu'es devengud' amors, 

E ieu a totz en diray la vertat. 

Avans dic en cestui mot 

Qu'enls oblics sengulars fay tot, 

Con dis Peyre Vidals en ver: 

Tan hai de sen e de saber

Que del tot say mon mell chauzir,

E say conoyser e grazir.

Mas encara vos vuoill donar 

Semblansa del sieu variar.

Nominatio, tots; genetiu, tot; datiu, tot; acusatiu, tot; vocatiu, totz; ablatiu, ab tot. et plural, tuyt; genetiu, totz; datiu, totz; acusatiu, totz; vocatiu, tuyt; ablatiu, totz.

Enl vostre cor sapchatz, aman, ms. ama

Qu' aysi li ajectiu comun van 

Con sotils, vils, temenz, sufrenz, 

Fortz, avinenz e plazens, 

Els singulars se luoygnon

E enls oblics s'abrevion, ms. s'aib. 

Enls retz plurals breviamen 

Han e els oblics luoygnamen, 

E dezir dir verayamenz

Con vay le lur variamenz. ms. variamen

Nominatio, sotils; genetio (genitiu), sotil; datio (datiu), sotil; acusatio (acusatiu), sotil; vocatio (vocatiu), sotils; ablatio (ablatiu), ab sotil, ses o senes sotil, etc. et plural, sotil; genetiu, sotils; datiu, sotils; acusatiu, sotils; vocatiu, sotil; ablatiu, ab sotils, ses o senes sotils, etc.

Enls primiers retz deu hom us dire

E en tots oblics un assire;

E en totz retz si deu dir dui,

En totz oblics doz s'adui.

Totz autres nombres true a mil

Deu hom dir per aytal estil, ms. stil

Ses cen, quar sol d'una manieyra 

Es ops que cascuns l'enquera,

E per voler primamen far 

Dezir un e doz variar.

Nominatio, us; genetiu, un; datiu, un; acusatiu, un; vocatiu, us; ablatiu, ab un, etc. nominatio, dui; genetiu, dos; datiu, dos; (accusatio) acusatiu, dos; vocatiu, dui; ablatiu, dos, etc.

Parlat vos ay de mascolina 

Parladura e feminina, ms. femn.

Mas encara semblanz vos don 

De las femnas quis resemblon

Els primiers retz, con sor, mi donz,

Nessa, gasca, garza, se donz; 

Els primiers oblics mi don, 

Soror, neboda e si don,

E gascona ab garzona;

E en totz plurals se razona

Sorors, gasconas e mas domnas, 

E nebodas e sas domnas ms. asas

E garzonas, e aysi van 

Las autras de cestui semblan;

E per q'hajatz entelech fi

Variaray soror aqui.

Nominatio, sor; genetio, soror; datio, soror; acusatio, soror; vocatio, sor; ablatio, ab soror. et plural, nominatio, sorors; genetio, sorors; datio, sorors; acusatio, sorors; vocatio, sorors; ablatio, ab sorors, ses o senes sorors, etc.

Dels mascolis noms diray 

Con fan els primiers retz oimai; 

Qui fan Bos, glotz, compaygnos, 

Gasc, bayles, Totz, Guitz e Peyros;

En totz los oblics sengulars,

Encara els retz plurals cars 

Fan compaygnon, Ugon, Peyron; 

Aysi li autre se varion 

Enls oblics plurals en ons, 

Con fellons, barons e Peyrons; 

E tuyt li autre se varion

En aysi com vari baron.

Nominatio, baros; genetio, baron; datio, baron, acusatio, baron; vocatio, baros; ablatio, ab baron. et plural, baron; genetio, barons; datio, barons; acusatio, barons; vocatio, o baron; ablatio, ab barons, etc.

Encar', amic, devetz saber

Q'els primiers retz hom ditz seygner, 

Hom e nebotz, abas e coms, 

Prestres e pastres e vescoms, 

Et tuyt li sengular oblic; 

E li rech plural van cous dic, 

Sicon home, nebot e comte, 

Preveyre, pastor e vezcomte, 

Seygnor e abat e enfan;

Li oblic plural con diray van, 

Con coms e enfans e seynors,

Homes, preveres e pastors; 

E per que may saber n' hajatz 

Ieu vari seygnor, so sabchatz:

Nominatio, seygner; genetio, seignor; datio, seignor; acusatio, seignor; vocatio, seigner; ablatio, seignor. et plural, seignor; genetio, seignors; datio, seynors; acusatio, seignors; vocatio, seignor; ablatio, ab seignors.

Dels verbals nons sapchatz aqi 

Que de tres manieras son, si 

Con trobayre e chantayre, 

Consirayre e amayre,

E contrayre e mentire, 

E sufrire e jauzire,

E encara devineyre, 

E valeyre e tondeyre. ms. condeyre 

Aysi con hai escrig adretz, 

Fan tuit els singulars retz 

E en totz los oblics primiers

E en los retz plurals en vers

Aysi fan tuit con chantador, 

Mentidor e devinador, 

Els plurals oblics en ors 

Fan aysi con fay amadors; 

E per un mostraran sicon ms. per mil

Tuit li autre se varion.

Nominatio, trobayre: genetio, trobador; datio, trobador; acusatio, trobador; vocatio, trobayre; ablatio, ab trobador. et plural, trobador; genetio, trobadors; datio, trobadors; acusatio, trobadors; vocatio, trobador; ablatio, ab trobadors.

De los comuns ajectius

Vuoill dir e de lur cors honrius,

Qui fan enls primier retz mellers, 

Menres, jensers e maers, 

Pejers, sordejers e bellayre. 

Dels primiers oblics retrayre ms. Del

Vos dei, qi fan tuit en or, 

Sicon jensor e bellazor.

Eu (En) plural hom los deu luoygnar, 

Con s'eschai, e abreviar, ms. s' eschar 

Segon que lur en ayziva 

Parladura substantiva; 

Per que ab la mascolina 

Parladur' aysis declina:

Nominatio, mellers; genetio, mellor; datio, mellor; acusatio, mellor; vocatio, mellers; ablatio, ab mellor. et plural, nominatio, mellor; genetio, mellors; datio, mellors; acusatio, mellors; vocatio, mellor; ablatio, ab mellors, etc.

Pois qu'eu vos hai parlat del nom ms. eu hai

Razonar dezir del pronom, 

E derrier del verb diray,

En aysi con mell sabray. 

Perque sapchas, emanz grazitz,

Que en lo primier rech hom ditz 

Aycel, aquel e el, cel, cest, 

Autre, nos, tos e aquest.

En los primiers oblics s'adui

Luy, celuy e cestui;

Enl rech plural ditz hom il, ms. hum

Aquil, autre, aquest e cill;

Enls oblics plurals ditz hom els, ms. Enl

Autres, sos, mos, los e aquells; 

E tot aysi con cel declin

Van tuyt li autre mascolin.

Nominatio, cel; genetio, celui; datio, celui; accusatio, celui; ablatio, celui.

et pluraliter, cel; genetio, cels; datio, cels; accusatio, cels.

Auzit havetz del mascolin,

Araus diray del feminin, ms. femnin

Qu' el primier rech deu hom dir il,

Ma, ta, sa, autra e cil;

E tuyt li singular oblic

Van en aysi com ieu vos dic:

Ma, ta, sa, la, cella, cesta, 

Autra, lei e aquesta;

E en totz los plurals cas

Van aysi com mas, tas, las, sas, 

Encara autras e cellas, 

Aquestas, cestas e aquellas. 

Enls singulars ditz hom nostra, 

Sieua, tieua e vostra; 

E en los plurals fay sieuas, 

Nostras, tieuas e mieuas;

E perqu' hajatz major membrança

Ieu vos declin il ses duptansa. ms. ies

Nominatio, il; genetio, il (!); datio, lei; acusatio, lei; ablatio, ab ley. et pluraliter, ellas; genetio, ellas; datio, ellas; acusatio, ellas; vocatio, ellas, etc.

Las autras d'aytal conven

Paraulas vay eizamen.

Oymay dels averbis vuoill

Ieu parlar e jes no m' en tuoill

Que tals hi a qu' hom deu en ver

Dir breus e loncs, segons q' obs er,

Aysi com mays e may,

E aillor e allors n'ay,

E finamen e finamenz;

L'autre van eizamenz.

L'autra tota parladura 

De l' averbi gay' e pura, 

E de la preposicion, ms. preposion

E tota la conjuntsion 

Ab la interjession hi es. 

Totz hom qui prims e savis es, 

Si ben l'esgar, ha obs que sia 

D'un sol semblan tota via.

Oymay els parlars acurs (?)

Del verb, perque es fortz e oscurs, 

Vuoill que ma obra s'espanda

Per haver larguessa granda,

So es de trac, tras e trai, 

Retrac, retras e retrai; ms. Retrai - retrai.

Encara crei e cre,

Recrei, recres e recre,

Mescrei, mescres e mescre i es; ms. Mescrei - mescrei

Encara sui, est e es, ms. es - es

E los quals parlars han fallit

Mant bon trobador e grazit, 

Per ço car son may salvatge 

A cells qui no han lo lengatge

Adrech del provensal parlar 

Q' alcun autre q' auga contar, 

E per aquo en lo prezen 

De l'indicatiu veramen 

Trac e retrac variaray: 

Ieu trac, tu tras, aquell trai. 

Retrac es de guizas aytals, 

Mas i fayllic Peyre Vidals 

En aquest xan q' es tan plazenz:

Ges car estius es bells e genz,

E dis: Per qu' eu hai dol, esmai, 

Tant que per pauc los huoilz non tray; 

Quar ell la tersa persona

El luec de prima razona,

Et en luec de trai degra dir trac, 

Mas Peyre d'ayso gach no hac. 

Bernatz de Ventador valenç

Dis, e fallic eizamenz, 

En lo sieu chanz verai e fi 

Qui comensa e dis aysi: 

Qan vei la lauzeta mover, ms. ver

D' aysos fay ben femna parer ms. ayso - femnas

Ma domna, per qu' eu li retrai.

Mas aquest es parlars malvay, ms. om. es

Qar tersa persona pauzet 

En luec de prim' e razonec; 

Qar c'ell retrac hagues dich, 

Nulls l' hagra jes contradich.

Ara dich aqi con vay cre: ms. ton vaycre

Yeu crei, tu cres, aquel cre, 

Mescre e recre aysi cor; 

Mas ditz Bernatz de Ventador 

May en cella sieua chanson: 

D' ayso quem destruy em confon 

Totas las autras en mescre. ms. l'autras

Mas Girautz de Borneyll, qui be 

Passet totz los bons trovadors, 

Segon lo dich d' homes mellors, 

Fallich en la chanson, sai eu, 

Q' aisi comensa: Jen m'aten, 

E dis aysi con diray: 

Quem tray vas tal, ieu sai, 

Q' a la mia fe bem cre. 

E ayso chascus savis ve. 

Folquetz de Marseyla le fis 

Fallic en sa chanson e dis: 

Aysi bem play e m' es jen 

D' amic qu' en joi s' aten,

D' aquest chan en la cobla quarta, 

Sicon dic en cesta carta: 

E nom semblon be

Q'ieu sai e pens e cre.

E en un autre sieu chantar

Lo fez aquest cre pecar, 

E dis aysi: sai e cre 

Ques cuciet far de me.

Encar en un autre son chan

Fallic, sicon doni semblan: 

Que l'us l'autre mal i ve, 

Mas tan say ieu e cre. 

E le valenç Peyre Vidals, 

Qui fon trobayre molt cabals, 

Faillic en cre eizamen, 

Sicon diray a prezen: 

E doncs, poys tan l'am e la cre, 

Ja no i dei trobar mala fe. 

En Rembautz qui d'Orenga fo,

Fallic en la seua chanso 

Q' aysi comença en vertat: 

Eysamen hay guerrejat, 

En ceylla cobla qui ditz jes: 

Domna, ben say si merces,

Quar no puesc far tan ric don cous cove 

D' amic q' ieu am, e per tant non recre. 

E en Rembautz faillic encara 

En sa chanson, e qui l'esgara 

La ditz hom: Nuls e re nom faill; 

E dis: Tan sufri grieu trabaill 

Qu' ieu a pauc nom recre, 

Mas aysom fay gran be.

Tuyt aquest trobador valen 

Yeu dic q'an fallic malamen,

Qar en loc de prim' an parlada ms. loc

Tersa person' e razonada; 

Q' hom deu dir crey e recrey, 

En prima persona, mescrei. [es ieu

Ara desiu es es vuoill dir, M. prop. dic ieu

Perque nuls e puesca fallir, M. prop. i puesca

Que ja mant trobador plazen 

Y han fallit eizamen;

Qar il no han fach esqiu 

De dir e l' endicatiu

Del temps prezen en plural car, 

Sicon auzirez razonar,

Son la tersa persona

E luec de prima, qis razona 

Suy e l'endicatiu prezen. 

Mas Folquetz le bos malamen 

Fallic enl chantar que retray, 

E en aysi con vos dirai:

True que m'esfortz de far una chanson 

Qui me resid' aquest tramen on son. 

En luec de son, sui devia dir, 

So sapcha chascus ses fallir, 

Q' hom lo deu variar jes:

Jeu suy, tu es, aquel es; 

Plural: nos em, vos etz, cill son.

Qar ell vay d' aytal razon. 

Ar vuoil dir de grazi,

Sufri, parti, trahi, noyri. 

Aysi en la persona prima 

La deu dir cell qui s' aprima

Del preterit perfech singular, 

En l'endicatiu parlar.

E ayceil qui no vol fallir, 

Deu en tersa persona dir: 

Partic, sufric, feric, trahic, ms. trihc

Grazic, muric, vic e noyric. 

Mas en Folquetz, trobayre fis, 

Y fallic en son chan e dis, 

En una cobl' ab tal comensame: (comensamen - n por la rima con fe)

On trobaretz may tan de bona fe 

Quant mai nulls hom se meteys no trai: 

Son esieu com ieu quis seru trai. 

Mas trahic devri' aver retrach, 

Si el volgues haver ben fach. 

E si alcus er demandatz 

Con pot anar aquest fatz, 

Pois que la rima cor en i,

Que puesca anar en ic aysi, 

Adoncs le prims deu respondre 

Q' alcuns no deu confondre 

Del parlar la drecha via

Per rima qui obs li sia; 

Mas ell si deu percassar 

De tal paraula trobar 

Que la rima cora en i 

Aysi con fay parti, sufri, 

E qui no sia biaissada. ms. baissada

Ni en nombre desacordada, ms. descordada

Ni en persona, ni en temps,

Poys li er le dretz ademps.

Ben say q' hai gran ardimen dich

D' ayso qu' ieu hai contradich 

Lo dich q' aytan bon trobador 

Han dich; mas li entendedor 

D'ayso qu'ieu hai dich m' amaran, 

Q' aytals paraulas aysi van. 

E qui volgues ben esgarar 

En tot l'autre grazit chantar 

D' aquest meteys trobadors, 

Si fos dels prims entendedors, 

Certanament majors falsuras

Y trobera ab drechuras. 

Si aytal trobador grazit

En lo lur chantar han fallit,

Chascus en lo sieu cor albir

So q' hom pogues dels malvatz dir. ms. del 

L' autra del verb parladura

No poyria dir sens rancura, 

Ni ses grans afan e pena; 

Mas esgaratz con s' amena 

Per los trobadors verays 

En totz los lur chantars gays. 

E si trobaretz alcun motz

Qui per vos no s' entenda tot, 

Ab tot lo vari entendimen 

Y metatz lo cor e la men. 

E si vos no havetz poder 

D' entendre celuy e vezer, 

Ya nous devetz vergoygnar

De los plus sabis demandar; 

Q' asatz deu haver major

Vergoygna cel qu'a dezhonor M. prop. cel e dez.

Y es de demandar s'atrai, M. prop. Qui de dom. no 

Q' aicel qui demandan vai;

Car nuls es qui sapcha tan

Q' us autre no sapch' atrestan. 

Doncs chascus en la sa obra

Per aytal razon se cobra; 

Quar cert ben fora fortz cauza

Q' us hom hagues en cor clauza 

Tota l' esciens' ab lo sen. 

Mas ben crei que no ha talen 

D' apenre qui no demanda 

Totas cellas res a randa

Las qals per se meteys no sab, ms. La 

E qui d' ayso tem algun gab; 

Quar nulls pot saber per se sol 

Totas las res q' ama ni vol.

Per ço q' ajatz major menbransa 

Vos donarai aytal semblansa 

Del parlar qui en doas rimas cor, 

Sicon l'an dich li trobador, 

Sicon leial, chascun, talan, 

Fin e chanson e vilan; 

E pot hom dir encar aisi: 

Leiau, tala, villa e fi, 

Chanso; mas aquest parlar jes 

Con le premiers adretz no es. 

Ara chascus entendeyre 

Cui es sabers valeyre,

Deu ben saber uimay

Sicon aquest parlar vay,

E con si deu aluoignar,

Abreviar e variar;

E chascus qu' es fis trobayre

Nol deu desari ni estrayre M. prop. de sa rima

Ni de la sa drecha via

Per rima qui obs li sia.

E si ell comensa chanson,

Deu continuar sa razon

En aysi com le comensa,

Si ell no vol far fallensa;

Car may mi play e agrada 

Razos ben continuada

Que mot qan alcus los entresca

Ab rimas e entrebesca.

E si en la tersa persona

Le comence, la razona 

Tota d' aycella maniera

Que le comensa, l' enquera;

E si enl prim' o en segonda

Tocha ops q' aisi responda M. prop. Donch a o.

E celui nombre q' el en ver [o Donchas

Y comensa, deu mantener. [es o.

E nuls per proensal diga ms. perl

Alcun mot frances, qar eniga

Es aytal parladura dir

Ab la proensal, ses mentir; 

E a chascun verb son conduch 

Y don, segon qe l' ha construch

Per los oblics e per los retz,

Sicon enquier lo sieu dretz;

Con s' estay en aluoygnamen, 

Encara en abreviamen. 

Eu voil qe visi barbarism

No y meyta ni solecism, 

Tot que mant trobador prezat ms. preza

Y han en lur chantar pauzat. 

Mas per aqo s' en escuzon

Qar qan alcus i fai lo son, 

Chantan lo pot abreviar, 

Sicon se tayn, e aluoygnar.

Eu vuoill qe en la schrichura

Meta primamen sa cura. 

Encara sia perceubutz

Que meta los accens agutz 

Els greus sicon s' eschai ms. s' esthai 

En celui chantar qe fay,

E 'n lonch chantar no se luoygn.

Mas ieu ami que se poygn

De trobar razon tan gaya 

E tan prima q'a totz playa. 

Oymay chascus entendenz 

Deu saber verayamenz 

Qals es l' avinenz parlars 

Qu' es pro grazitz en chantars, 

E sicon lo deu retrar

Le bos trobayr' e amenar, 

E sicon se deu penre gach

Enl trobar de celui empach

De cui hai dith e parlat

E mel q' ieu sei razonat. ms. seu

E per ayso finiray

Mon acort com mell sabray 

En aysi con ley comensey; 

Qar per cert aysi far dey, 

Si ieu vuoill jes prezumir 

De ben lo mieu lavor finir; 

Em torn vas lo seygnor Dieu 

A lei d' ome de pecat grieu. 

Qar, si diray o hay ren dicha, 

Qui per luy sia contradicha, 

Lui prech qe m' en deja donar 

Lo sieu perdon e autrejar. 

E sopley totz vos, aman, 

Que qan vos a midon denan 

Seretz, dejatz clamar pro me, ms. Secretz

Qar ieu mi muer, merce! merce! 

E qar il mi donec conort

E gieygn de far aquest acord.

Acabada es la doctrina d'acord provincial e de vera e rahonable locucio.