Elucidari de las proprietatz de totas res naturals; palaytz de savieza, Guasto, compte de Foysh

Elucidari de las proprietatz de totas res naturals.

Bibliothèque Sainte Geneviève 1523- 5/4 (1580). 

I. Début du poème dédicatoire, Denkmäler der provenzalischen Litteratur p. 57-59. 

II. fol. 72 d, 75 d et 164. Cf. Appel, Zeitschrift fur rom. Philologie XIII (1889), p. 225 ss. - Grdr. § 57, p. 91. St. p. 69.

I. 

Comensa le palaytz de savieza fayt a istancia del noble princep Guasto, compte de Foysh. (Gaston, Foix)

X. Que ve le comte dins le palaytz.

Dins un palaytz mi sezen l'autre dia

bel donzel vi garnit de gran cundia,

libre legent, entendre no l podia:

per fort dezir de saber tot ardia.

Gen m'avize de sa phizonomia:

semlec ordit per la philozophia;

mantel portec gent foldrat d'azautia,

d'armas senhal, sembel de valentia.

De cor humil l'englozec son vizagge,

e m dissh: "L'estil del libre m'es salvagge,

escur, subtil; yeu requier declaragge.

Sera m util, expres en mon lenguagge."

Quan yeu auzi sa corteza requesta,

estranh mi fo, novel mot e de festa.

A mon avis jorn semlec de tempesta,

tot eviro m'anet rodan la testa.

Ma dona vic le donzel a la porta,

hurtan, cridan, et non ges ab votz morta,

ses trig, me dissh que baysses la conporta:

"Intre dedins, quar nostras armas porta."

Savieza depinh las proprietatz del comte.

"Ceptre d'honor, corona de nobleza,

castel segur, columpna de fermeza,

font de dossor et fluvi de franqueza,

cintel d'amor et anel de proeza.

De drech capdel, flor de cavalaria,

amic fizel, miralh de cortezia,

saphir de pretz, cedre de galhardia,

liri glars netz, tenor de melodia.

Thesaur s'acuelh de valor et s'atura

en son capduelh, aysso l ve per natura.

El vens erguelh, ab humils ha junctura,

per que l recuelh dedins nostra clausura."

Que ve le comte dins le palaytz.

El dins que fo remirec le caragge

de la dona, que parec de paragge.

Emperial semlec son senhoragge,

libre portec et ceptre d'avantagge.

Linx no fo par a lies en gardadura,

ni le solelh, mas semlec nuech escura.

Talh cert no hac ni dex en sa statura;

al sieu voler mermec, crec sa mezura.

A vetz son cap les cels passec d'auteza,

mi no sobrec ad horas de grandeza.

Sa rauba fo partida, be larc teza,

balagtz robis no si fan de beleza.

Mot fo subtil et prima la textura,

uzar no s pot ni rumpre sa costura.

D'estox, retalhs, de scindens' es segura,

per colp de dart, de flecha no peiura.

El sieu miralh vi totas creaturas,

dels elemens lors virtutz et mixturas,

herbas, peyras, metalhs, ni quals naturas

han cels, mars, mons et totas lors mezuras.

Ela mi dissh, auzi de mas aurelhas:

“Guasto de Foyssh, mostrar t'e, per que vuelhas:

no 's tan plazent ambra ni l frug d'abelhas;

lunh temps no vist tan grandas maravelhas."

II.

De las cauzas pertenens ad humanal conservacio.

Resta apres le tractat de las cauzas intrans en humanal compozicio, que digam de las cauzas pertenens adz humanal conservacio. Entre aquestas 

prumier direm de la vianda, quar de l'ayre tractarem en son loc. 

De vianda o aliment. Costanti. Vianda o aliment es substantia convertibla, al corrs donant noyriment, creysshement et sostenement,

ses conversio del qual aliment le corrs per accio de calor soptament si degastaria et a corrupcio vendria, quar aquo que tot jorn si degasta, restauracio no pendria. Mas prumier que aytal converssio si fassa, cove que la vianda sia preparada, apres que sia maschada, apres que el loc de digestio sia alogada; apres cove que sia digerida, et la partida pura de la no pura separada, apres que sia distribuida et ves (enves) quascu membre trameza et destinada, apres que per accio de natura en semlansa dels membres sia transmudada, quar autrament en lor substancia no poyria estre encorporada. Et apres tot aysso si fa sa conversio et sa incorporacio talment que aquo que en la vianda es caut et humit si convertissh en natura de sanc et de carn, aquo que es freg et sec, en natura de nervis et d'osses, et semlantement de (de) las autras 

partidas. Et encorporada la vianda en corrs joves li dona creyssho et noyriment; encorporada en corrs vielh li dona en calor natural, temprament, noyriment, duracio et restaurament, que mantas codicios (condicios) so de vianda. Et sapjas que viandas que en se han natural calor et humiditat, si convertissho de leu en sanc, quar ab el han semlansa et conformitat; mas viandas que no han ab el semlansa si convertissho ab dificultat, et algunas engendro trop sanc, autras pauc, las quals may dono greuch que noyriment. Et sapjas que aquela vianda que es de sanc subtil generativa, es may a natura convenient que autra, 

exceptat que may es convenient ad aquels qui vivo en exercici et tribalh 

vianda de gros sanc generativa. Et aten que vianda engendrant trop sanc ret pauca superfluitat, et engendrant pauc sanc tropa. 

Costanti. Et generalment segon las diversitatz de las viandas so varias las complexios dels membres, lors qualitatz et dispozicios.

Galias. Per que deves saber que megge que vol be reglar vita et sanetat corporal deu atendre la substancia de la vianda, sa qualitat, sa quantitat et si es al qui la pren proporcionada, e l temps el qual es ministrada.

De covit o del dinnar.

Vianda et beuragge a covit o a dinnar so ordenatz talment que prumier  

las viandas so preparadas, apres las personas covidadas, apeladas, les setis els redresso, taulas, toalhas meto, prumier els so lavatz, apres assetjatz.

Les hostes e l senhor so el loc principal, las donas enapres han loc especial.

Los filhs totz et las filhas han loc en lor partida, 

les sieus messagges ponch le senhor no oblida.

Cotels et saliners pauzo prumierament,

pa, tassas o enaps porto segundament. 

Apres meysshes diverses, grans et be copiozes,

porto les servidors aptes et graciozes.

Laun covida l'autre et parlo bel essems; (la un convide al atre)

per donar alegrier sono les instrumens.

Et vis et autres meysshes soven so variatz, 

especias et fruches a la fi ministratz.

Apres, quan es del tot le dinnat afinat, (lo diná)

l'ayga es tantost presta et quascu es lavat.

Gracias fan a l'hoste, mas a Dieu tot prumier, (a Deu primé)

et pueyss els porto beure al prumier et darrier. (radé)

Et quant han totz begut assatz et per talent,

retorna s'en al propri quascu alegrament.

De la cena o sopar. Yzidori. (Isidoro)

Cena es talment dita, quar cenon, don ve aquest nom, vol dire comu. 

Et antiquament fo costuma de cenar o sopar en loc patent et comunal per exquivar deshonestat. 

Papias. Mas quant als temps prezent podem dire que cena pren son nom de cenos, que vol dire umbra, cum quascu per granda avareza fassa en loc rescost et umbros sa cena, [** o es dita cena de cenos, que vol dire ca, car trops homes fan lor cena a guiza de ca] cum tota lor vianda vuelho devorar ses far adz autre partida. 

(** les mots entre crochets se trouvent à la marge, écrits d'une autre main.)

Las condicios conveniens al dinnar so conveniens a cena. Empero aquela cena es mot noblament ordenada, quan si fa en temps convenient, no trop tost ni trop tart, en loc suficient, segur, delicios et be espacios,

quan le senhor joyos dona liberalment,

quar a totz bela cara de l'hoste es plazent;

quan so ls meysshes diverses et apte ministratz,

per que de laun manje hom si l'autre no l platz;

quan les vis so plazens, aptes les servidos,

et quascu covidat a l'autre gracios,

quan so auzitz diverses muzicals instrumens,

torchas so alumnadas claras et resplandens,

viandas ministradas, leugieras, delicadas,

d'espazi prezentadas, et non ges trop cochadas; (no gens rápida)

quar vianda cochoza de ser es mot dampnoza (minjá rápit; fast food)

et non es be gauioza, quan d'escot es penoza; 

quan colchas delicadas apres so adaptadas:

aytals so aproadas cenas per totz lauzadas,

cum crida la scriptura declarant en figura

del rey Gran-Assueri qui optenc tot l'emperi.

D'Alamanha. Yzidori.

Alamanha es nobla a (e) glorioza regio en Europa, que pren aytal nom del fluvi dit Alaman, pres del qual aquel poble fe prumier rezidentia. Autrament es dita Germania, quar es en gens germinoza et mot populoza. Deves orient ha le fluvi dit Danubi; deves miech jorn le fluvi Reni; deves occident et septentrio la mar maior. Et es una Germania nauta que dura entro ls mons Ripheis et entro la mar mediterranea;

l'autra es de ssa le fluvi Reni. Cascuna es mota rica a glorioza et en gens d'armas fortz numeroza. Grandas so de statura, ardidas per natura, so grans cassadors et trebalhadors; de cara graciozes, alegres et gauiozes,

han saurs pels en color, so liberal de cor. Mas les Saxos entre els en totas aquestas cauzas han maior excellencia, qui so ditz Saxos, quar ayshi 

cum saxum, qui es peyra, contra lors enemics so durs et fortz batalhan, per mar et per terra. Mas sobre totz autres pobles valo en mar. Autras proensas ha en cascuna Germania mot excellens, cum es Austria et Bavaria, pres del Danubi, Suevia et Alzacia pres del Rene, et tropas autras. Dels Saxos Germas les Angles descendero, le linagge dels quals en Bretanha la maior persevera, et ressemlo de longura et costumas segon que ditz Beda.