2. Raimondo Vidal. Las razos de trobar. Raimons Vidals

2. Raimondo Vidal.

Las razos de trobar.

Secondo il ms. Landau (v. Biadene in Studj (studii) di filologia romanza, I, 355-69, II, 93) con alcune delle correzioni più necessarie, tratte dai mss. editi dal Meyer (Romania, VI, 344-53) e dallo Stengel (op. cit.). Estratti.

Per so qar eu en Raimons Vidals hai vist et conegut qe pauc d'ome saubon ni an saubuda la maneira del trobar, vueil far aqest libre e far conoisser e saber qal trobador an mielz trobat. e si eu m'i alonc, en causas qe poiria dir plus breu, non vos en devetz meravillar; qar eu vei et conosc qe maint saber en son tornat en error et en tenzon, qar son tant breumen dit. per q'eu m'i alongerai per tals locs q'ieu poiria ben leu plus breumen dire. aitan ben, si ren i lais ni faz errada, pot si ben avenir per oblit, o qar ieu non ai auzidas totas las causas del mon, o per faillimentz de pensar. per qe totz hom prims ni entendenz no men deu rasonar, pois conoissera o conois la causa...

D'aqest saber de trobar son enganat dels trobadors, et dels auzidors eissamenz, maintas vetz. e dirai vos qom ni perque. li auzidor qi non entendon, qant auziran un bon chantar, faran semblan qe fort ben o entendan, e ja no l'entendran; e qar cutjarion qu' hom los tengues per pecs, s' il dision qu' il no l' entendesson, estan s' en, et en aissi enganon lor metheis...

Totz hom qi vol trobar ni entendre, deu primeramen saber qe neguna parladura non es tant naturals ne tant drecha dels nostres lengages qom aqella de Fransa o de Lemozi o de Saintonge o de Caorci o d'Alvergna. per q'eu vos dic qe qant eu parlarai de Lemozi, totas aqellas terras i entendatz et totas lor vezinas qe son environ d'ellas. et tuit li home qi en aqella terra sunt nat ni norit, han la parladura natural e drecha. mas qant us de lors es issitz de la parladura natural per alcuna rima o per alqun mot qi li sera mestier, cujon las genz qi non entendon, qe la lur lenga sia aitals..., e pero non cujon mal far qan geton la parladura de sa natura...; perq'ieu vuoil far aqest libre, per far reconoisser las parladuras d'aqelz qui la parlon drecha, e per enseignar aicels qui non la sabon.

La parladura francesca val mais et es plus avinenz a far romanz, retronças e pastorellas. cella de Limozi val mais, per far vers et cansos et sirventes, de totas las autras dels nostres lengages; et per aizo sun en major autoritat li cantar de la parladura de Lemozi que de negun'autra lenga...

Hueimais vos dirai del verb. en la prima persona del singular diz hom sui et en la terza persona del plural son, aissi qom qi volia dir eu sui belz et cill son bel; et per zo vos ai parlat d'aqestas doas personas, qe maint trobador han ja mesa la una en luec de l'autra.

Autra n'i a del verb, en qe an fallit li plus dels trobadors aissi qom retrai, estrai, cre, recre, mescre, descre, sufri, trahi, vi; per aizo qar en aqestas paraulas han fallit li plus dels trobadors, vos en parlarai per castiar los trobadors els entendentz. saber devetz qe trai, retrai et estrai sun del presen de l' endicatiu (indicatiu) de la terza persona, et vai en aissi: eu trac, tu tras, aqel trai... 

mas en Bernart de Ventadorn mes la terza persona per la prima en dos seus chantars, qant el dis: Quan vei la foilla jos dels arbres chazer, et en aqel qe dis: Era non vei luzir soleill. del primier chantar fon en aqella cobla qe dis: Encontr' al damnage e la pena q' eu trai, e degra dir trac. en l'autra faillic qe dis: Ja ma domna nos meraveil sil prec qem don s' amor nim bai contral foudat   qu' ieu retrai, e degra dir retrac...

Aitan ben son del present de l'endicatiu de la terza persona del singular cre, mescre, recre, descre, qar en la prima persona deu hom dir eu crei...; aitan mal diria qi dizia eu cre, qon qi dizia aqel crei; et aissi diz om eu vei, tu ves,   aqel ve, et en aissi de totz los autres semblantz d'aqest. mas en Guirautz de Borneil i faillic en la soa bona chanzon qe dis: Gen m' aten ses fallimen un chan valen, en aqela cobla qe dis: S' eu no ai men vau menten per sobrardimen en bruda manteguda qem trai vas cel assai qu' a la mia fe ben cre; aqest cre es de la terza persona mes en la prima, e devia dir ben crei...   Parti, sufri, feri, trahi, noiri en totas las paraulas qe son d'aqesta natura, sun de prima persona del preterit perfet de l'endicatiu, et en la terza persona deu hom dir partic, sufric, feric, vic, traihic, noiric, muric. mas en Folqetz i fallic en una seua chanson qe dis: Ai qan gen ventz et ab qan pauc d'afan, en aqela cobla qi dis: Qi aura mais tan de bona fe q' anc mais nultz hom si mezeus non trahi. aqest trahi es de la prima, et el degra dir la terza persona, qe ditz trahic... 

Per aver major entendimen vos vueil dir qe paraulas i ha de q' om pot far doas rimas, aissi com lial, vilan, talan, chascun, fin, chanson, et pot hom ben dir liau, talen, vila, chanso, fi. aissi trobam qe an menat li trobador; mas li primier, zo es talen, lial, chanzon, fin, villan son li plus dreit...

Totz hom prims, qi ben voilha trobar ni entendre, deu ben aver esgardada et reconoguda la parladura de Lemozi et de las autras terras q' eu vos ai dichas, et qe la sapchon alongar et abreviar et variar e dreit dir per totz los locs qu'ieu vos hai dit. e deu ben esgardar qe per neguna rima qe li aja mestier, non la meta fors de sa proprietat ni de son cas ni de son genre ni de son nonbre ni de sa part ni de son mot ni de son temp (temps, tems) ni de sa persona ni de son alongamen ni de son abreviamen. per aqi metheus deu gardar, si vol far un cantar o un romanz, qe diga razos e paraulas biassadas, ni de doas parladuras ni de razon mal continuada ni mal seguda, aissi com Bernartz del Ventadorn, qi en las qatre coblas d'aqel sieu chantar qi diz: Ben m' an perdut lai en ves Ventadorn, diz qe tant' amava si donz, qe per re no s'en podia partir nis partiria, e la qinta cobla el dis: A las autras son hueimais escaegutz, e chascunam (chascuna 'm) pot, sis (si 's) vol, a son ops traire. pois vos dic qe tuit cil qi dizon amis per amics e mi per me e mantenir per mantener e retenir per retener, an fallit, qar an pausat lo nom frances per lo proenzal; qe amis es   frances et amics proenzal. per qe hom non las deu mesclar ab las lemozinas, aqestas ne negunas autras. e d'aqestas paraulas biassadas dis en Peire d'Alvergne amiu per amic e chastiu per chastic, qu' eu non cug qe sia terra el mond on hom diga aitals paraulas mas el contat de Fores.

Ugo Faidit. Lo donatz proensals.

Testi antichi provenzali.

1. Ugo Faidit.

Lo donatz proensals.

Secondo il ms. Landau (v. Biadene in Studj (studii) di filologia romanza, I, 370-88, II, 93) con alcune delle correzioni più necessarie, tratte dai mss. editi dallo Stengel (Die beiden ältesten provenzalischen Grammatiken, Marburg, 1878). Estratti.

Las oit partz qe om troba en gramatica, troba om en vulgar proenzal, so es: nomen, pronomen, verbum, adverbium, participium, coniunctio, prepositio et interiectio.

Nomen es apelatz per so qe significa substancia ab propria qualitat o ab comuna, e generalmen totas las causas a las quals Adams pauset noms, poden esser noms apeladas. en nom a cinq causas: species, genus, numerus, figura, casus.

Species o es primitiva o es derivativa. primitivus es aqel noms q'es per se e non es venguz d'alcum autre nom ni d'alcun verbe, sicom es bontaz. derivativus es aqel noms qe ven d'autre loc, sicon bos, qe ven de bontat: qe bos non pot hom esser ses bontat.

Genus es de cinq maineras (maneiras): masculis, feminis, neutris, comus, omnis. masculis es aqel que aperten a las masclas causas solamen, sicum es bos et mals e fals et leials. feminis es aquel que aperten a las causas feminils solamen, sicum es bona, bela, mala et falsa. neutris es aqel que no aperten a l'un ne a l'autre, sicum es gaugz e bes. mais aici non sec lo vulgars la gramatica els neutris substantius; ans se dizen aisi cum se fosen masculin, quia secundum gramaticam non deberet poni s in fine sicut hic, sicum aici: granz es lo bes qe aqest m'a fait, e granz es lo mals que m'es vengutz de lui. comun son aqueill que apertenen al mascle et al feme ensems, sicum sun li particip qe fenisen in ans vel in ens; qu'eu pos dire: aqest cavaliers es avinens, aqesta domna es avinens. mas el nominatiu plural se camja d'aitan que conven a dire: aquil cavalier sun avinen, aquelas domnas sun avinen. omnis es aquel que aperten al mascle et al feme et al neutri ensems, qu'eu pos dire: aqest cavaliers es plasens, aquest bes m'es plasens.

Numerus es apelatz singulars et plurals. singulars quan parla d'una causa solamen, plurals quan parla de doas o de plusors.

Figura o es simpla o composta: simpla sicum es coms, composta sicum es vescoms, qu'es parz composta, zo es apostiza, de ves et de coms.

Li cas sun seis: nominatius, genetius (genitius), datius, acusatius, vocatius et ablatius. lo nominatius se conois per lo, sicom lo reis es vengutz; genetius per de, sicum aquest destriers es del rei; datius per a, sicum mena lo destrier al rei; acusatius per lo, sicum ieu vei lo rei armat; el vocatius, o tu segner reis secor me; l'ablatius, eu vau ab lo rei, per lo rei, ses lo rei, del rei. e no se pot conoisser ni triar l'acusatiu del nominatiu si no per so, quel nominatius singulars, quan es masculis generis vel comus ou omnis, vol s en la fin de la diccion e li autre cas nol volun. el nominatius plurals no lo vol, e tuit li autre cas lo volon el plural. pero lo vocatius deu semblar lo nominatiu en totas las dicios qe finissen in ors et en las autras dicios queus dirai aici: deus, reis, francs, pros, bos, cavaliers, cansos; et els autres locs on lo vocatius non a s en la fin, si es semblans al nominatiu al menhz en silabas et en letras, que deu aver aitals e tantas cum lo nominatius, trait sol s en la fin.

Pero de la regla on fo dit de sus quel nominatius cas no vol s en la fin quan es pluralis numeri, voilh traire fors totz los femenis, qe non es dit mas solamenz dels masculis e dels neutris, que son semblan el plural per totz locs, sitot s'es contra gramatica. e lai on fon dit del nominatiu singular que vol s per tot a la fin, volh traire fors totz aquelz noms qe fenissen en aire, sicum emperaire, amaire e donejaire; et en eire, sicum es Peire, beveire, raeire, tondeire..; e las rismas qe fenisen en ire, sicum es traire, consentire, escarnire, ferire, escrimire, gronire. mas aquelas rimas que fan in ires, sicum es albires, vol s, e consires e desires. e devetz saber que tuit aquelh queus ai dit, dun lo nominatius singulars fenis en aire et en eire et en ire, fenisson totz los cas dels oblics singulars en dor, sicom es a dire l'emperaire, de l'emperador; amaire, de l'amador; lo beveire, del bevedor; lo ferire, del feridor; trait los vocatius, que devon semblar los nominatius, sicum es dit de sus.

De la regla del nominatiu singular, que vol s a la fin, volh ancar traire fors maestre, prestre, pastre, senher, pejer, sordejer,... majer, meiller, sor, bar, gencer, leugier, greuger...; et in enre, sicum menre, penre, tenre; e toz los ajectius neutris, quan son pausat senes substantiu, sicum: mal m'es, greu m'es, fer m'es, estranh m'es qu'el aja dit mal de me.

E voil ben traire fors encar dels pronoms alcus, sicom es eu idest ego, tu, el, cel, aicel idest ille, qui, aqest, aqel, ill, cill, acill, nostre, vostre, qe no volun s en la fin e sun del nominatiu singular.

Tres declinazos sun, el nominatius cas de la primeira declinason fenis en a, e tuit li autre cas essamen; del singular devez entendre, car en lo plural volon li cas s, d'aqesta declinason, en la fin trastut... pero propheta e papa no volon s en la fin del nominatiu plural, mas en totz los autres cas lo volon. 

celh que fenissen in ans vel in ens, quan s'ajusten ab femini substantiu, volon s el vocatiu a fin; mas quan s'ajusten ab masculin substantiu, no lo volon...

E sun d'autra mainera (maneira) nom qe non se declinon, sicum es vers ab toz sos conpost, e tuit li adjectiu que fenissen in os sicum es amoros, envejos, trait pros e bos. e tuit aquelh qe fenissen in as larg, no se declinon nis mudon, sion substantiu o sion adjectiu, sicum nas, pas, vas, ras; e cortes sec aquela medesma regla; et pes, contrapes, cens, sirventes, ences, deves, mes, borses, bles, des, marqes, gles, bres, comes, escomes et pres ab toz sos compost. 

et aqist sobredit que van aissi seguen aqella meteisma regla, e tuit li nom provincial, qe se derivon de las provincias, que fenissen in es, sicum frances, angles, jenoes, polhes, e tuit aquest sobredit fenissen in es estreit. 

d'aquelz qe fenissen in es larg, sicum es confes, ades; encaras d'aquels qe fenissen in as larg, no se declinon, sicum es bas, cas, gras, clas, las, mas; tals es mescaps, Aics, fals, bauz, descauz, cautz, faltz, encauz, lanz, fars, ars, martz, latz, glatz, jatz, patz, catz, aus, claus compost, laus, raus, ais, cais, fais, lais, tais, brais, Clavais, melhz, fems, tems, Rems; in ers larg guers, dispers, Bezers, Lunbers; in ers estreit aers, ders, aders; in is gris, paradis, san Daunis, Assis, Paris, ris, vis; in itz berbitz, ditz, contraditz; ... in ols fols, pols, Ajols, doutz, poutz, soutz; in ors larg cors, mors; in ontz Germonz, gergonz, pontz; bis, lis, Alis; in ors estreg ors, sors, resors; crotz, notz, potz; burcs; plus, reclus, conclus, confus, pertus, Dedalus, Tantalus, us, fus, Artus, Cerberus (Artur Quintana, Juaquinico Monclús). e tut aquest qu'eu ai dit de sus, no se declinon nis mudon nien in singular ni im plural, e coren per totz cas egalmen...