17. Giraldo di Bornelh, Si per mon Sobretotz no fos,

17. Giraldo di Bornelh. *

La prima poesia è secondo il testo pubblicato dal Raynouard (Lexique roman, 1, 379); (Ed. Ramón Guimerá Lorente) per la seconda si riproduce il testo pubblicato pure dal Raynouard (Choix des poésies originales des Troubadours, IV, 290); (Ed. Ramón Guimerá Lorente) per la terza e la quarta si dà la lezione del canz. A, con correzioni da C per la terza, e da B per la quarta.

Si per mon Sobretotz no fos,

quem ditz qu'ieu chant e sia gays,

jal suaus temps, quan l'erba nays,

ni pratz ni rams ni bosc ni flors,

ni durs senhers ni van' amors

nom pogram metre en eslays:

mas d'aissom tenc ab lui

que, pos joys falh e fui,

merma pretz e barnatz;

e pois las poestatz

s' estraigneron de jay,

de quan quel piegers fay

no fon per mi lauzatz;

qu'aissim suy cosseillatz,

que nul ric non envey

que trop mal senhorey.

Selha vetz eral segles bos

quan per tot aondava jays,

e selh grazitz on n'eral mays,

e pretz s' aveni' ab ricors;

ar appell' om pros los pejors

e sobrier selh que pieitz s' irais;

e selh que mais adui

cum ques pot de l'autrui,

sera plus envejatz.

de quem tenh per forsatz,

qu'om d'avol plait savay

cuelha bon pretz veray

don degr' esser blasmatz,

e vos, quar non pessatz

sis tanh qu'om pretz autrey

a sel que lag feuney.

Mal fon capdelada razos

des qu'om tenc per pros los savays,

els francs els cortes els verays

razonet hom per sordejors,

e moc la colpa dels aussors

quant de vers brezillet ni frays,

qu'eras no sai per cui

tol hom l'onor selui

que n'era adreit cazatz;

e sils encoreillatz

diran que ben estay;

mas selh qu' ieu no diray,

sera trop miells armatz;

e pueis sius embarjatz

de pretz ni de domney,

mens avetz el conrey.

Ieu vi qu'om prezava chansons

e que plasia tresc' e lays,

mas eras vei pus que hom s'estrays

de solatz ni de fagz gensors,

ni l'afars dels fis amadors

se viret de dreit en biays,

que totz devers defui;

que ja s'om se deblui

las carns nils vis nils blatz,

e se l' acompagnatz,

a pretz non o tenray

ni crezutz non seray;

mas nom segral peccatz,

que lai val pauc rictatz

qui la men' a desrey,

ni dreg non sec ni ley.

Er aug del rey qu'era plus pros

e plus valens en totz assays

de totz selhs que vianda pays,

que sobret mejans e majors,

e crec sos pretz e sas honors

e non temia afan ni fays;

que si lo planhon dui, 

lo ters lor o destrui; 

quem par mal ensenhatz, 

qu'ieu non cug qu'anc fos natz, 

de Karlemagn' en say, 

reys per tant bel essay 

mantengutz e prezatz; 

mas ja leu non crezatz 

qu'afars tant mal estey 

qu'esems lo plaignon trey. 

E que val doncs bella faissos 

ni grans poders qu'aissi s'abays? 

e ja passava part Roays

lo noms el pretz e la paors, 

entrels pagans galiadors

qu'anc us sols areire nols trays;

per que falh quis desdui, 

pus aissi leu s'esdui

so qu'om plus vol nil platz, 

de qu'ieu tenc per grevatz 

selhs que mais podon say, 

si non adobon lay; 

quan camjaran rictatz, 

qu'ajan qualque solatz 

de lur gran galaubey 

denant lo major rey. 

Quel trefas segles envejos

dona piegz, s'elh que plus s'atrays

non a suenh mas quel cors s'engrays,

e fassa cum ques pot son cors,

e l'arma pert ses lo socors

de lui cui sos covens a frays;

qu'om tan gen no s'estui

ni nos serra nis clui

de belhs murs dentelhatz, 

quan sera lai passatz 

al port on no s'eschay, 

qu'om merme son esmay 

totz non sia enserratz; 

per qu'es conseills senatz

qu'om de sai se castey, 

que sos tortz de lai nol grey.

Per solatz revelhar, quar es trop endormitz,

e per pretz qu'es fayditz aculhir e tornar,

mi cuyei trebalhar; mas er men sui giquitz, 

per so quar sui falhitz, quar non es d'acabar; 

cum plus m'en ven voluntatz e talans, 

plus creys de lai lo dampnatges el dans. 

Greu es a sofertar, a vos o dic qu'auzitz 

cum era jois grazitz e tug li benestar, 

hueymais podetz jurar que ja de fust no vitz

ni vilas miels formitz estra grat cavalgar:

lagz es l'afars e greus e malestans 

don hom pert Dieu e reman malanans. 

Ieu vi torneis mandar e segre gens garnitz, 

e pueys del miels feritz una sazo parlar; 

ar es pretz de raubar buous, motos e berbitz;

cavaliers si' aunitz ques met a domnejar, 

pus que toca dels mans motos belans, 

ni que rauba gleizas ni viandans.

On son gandit joglar qu'ieu vi gent aculhitz, 

qu'a tal mestier fo guitz que solia guidar? 

e vey senes reptar anar tals escarits, 

pus fon bos pretz failhitz que solia menar 

de companhos, e no sai dire quans, 

gent en arneis e bels e benestans.

E vi per cortz anar de joglaretz petitz

gen caussatz e vestitz, sol per domnas lauzar;

ar non auzon parlar, tant es bos pretz delitz, 

dont es lo tortz issitz d'elas mal razonar. 

diatz de quals d'elhas o dels amans, 

ieu dic de totz, quel pretz n'a trag enjans. 

Qu'ieu eys que suel sonar totz pros hom issernitz, 

estauc tant esbaitz que nom sai cosselhar;

qu'en luec de solassar aug en las cortz los critz,

qu'aitan leu s'es grazitz, de lans e de bramar 

lo comtes entre lor cum us bos chans 

dels rics afars e dels temps e dels ans. 

Mas a cor afrancar, que s'es trop endurzitz, 

non deu hom los oblitz nils viels faitz remembrar

que mal es a laissar afar pus es plevitz, 

el mal don sui guaritz nom qual ja mezinar;

mas so qu'om ve, volv e vir en balans, 

e prenda e lais e forss' e dams los pans. 

D'aitan me puesc vanar qu'anc mos ostaus petitz

no fon d'els envazitz; sels cui aug totz duptar

anc no fetz mas honrar los volpils mal arditz;

doncs mos senher chauzitz si deuria pensar

que non l'es ges pretz ni laus ni bobans 

qu'ieu quem laus d'el sia de lui clamans.

Eras non plus per que no m'o demans, 

que blasmes er, si vau d'aissi clamans, 

so dil Dalphins que conois los bons chans.

Er auziretz encabalitz chantars, 

q'ieu sui amics encabalitz e pars; 

aujatz si fo anc mais dicha 

tant grans foillia en chantan; 

greu n'escamparai ses dan, 

s'ab lieis m'apareil ni m'ec 

cui sui plus liges que sers.

terra, tu cum o sofers?

Ai, tantas vetz m'a trait necis parlars 

joi d'entrels mans, per qen devenc liars!

el cors, pois en ren s'aficha

don s'alegra tan ni qan, 

volgra ieu chantes gaban, 

q'era tro que s'esparec

tenial dreg per envers, 

tant fui ves amor esmers.

E qen diretz si l'esciens es rars 

el cors es leus? valram ja sobramars? 

non jes, tant es auta e richa

cella, cals remaigna ab tan. 

ja ren laus no mi valran, 

c'ades magrezisc e sec,

mou mas chanssos e mos vers

cum fols de saber esters.

Anc nuills effreis non fo valens ni cars

tro que moc loing de joi sobregabars;

e pois dic c'amors me tricha

per un petit de semblan,

et ieu pert per so que nom blan

lieus parlars, c'us dans men crec

quem ten pres plus greu q'en fers

per ti, bocha, qe 'n mal mers.

Aras nom letz qan mi valgra prejars; 

qerre merce si fai que mos trobars,

pois tant s'es m'amors africha

c'autra non qier nin deman,

clamail merce, qui qeil chan

celliei cui deschausir lec;

fouz descuidatz e despers,

tot trobaras so que quers.

El bes qet fetz, si n'eras el fuoc ars,

poz loill grazir; fo doncs mas us baisars?

folla res e cel que picha

non vai l'obra meilluran; 

ben as pauc saber d'enfan

e sit fetz mais que non dec;

piejer que cill de Beders

tu cals merces l'en refers?

Tal que lai dreitz mos huoills on bat la mar

el cors es fis e doutz e francs e clars

vas celliei on jois s'abricha

loing d'avol pretz e d'engan

e de mi qen vauc pensan,

per q'en magrezisc e 'n sec, 

volven de tort en travers 

plus abronquitz d'un covers

E cuidatz setz m'enuoi ni dejunars

nim tenga dan non fai c'us doutz penssars

m'aduria ab una nicha

san e let al cap d'un an.

fol, c'as dig? pauc t'en creiran

de so c'anc vers non parec;

si fara si loil enquers

mos Lignaure lai part Lers. 

Joios qui per bon eders 

no s' alegra, fols es mers.

Sim sentis fizels amics

per ver encusera amor, 

mas er men lais per paor 

qem dobles l'anta el destrics; 

mas aisso puosc dir ses dan,

c'anc d'engan ni de no fe

nom membret, puois amai be; 

anz n'ai sofertz de grans mals, 

c'aissi s'aven als leials.

E si non grana l'espics 

si cum pareis a la flor, 

cujatz que plass'al seignor? 

anz l'en creis ira e genzics; 

e par que consir de l'an 

en avan, car sap e ve

que sos affars noill ave; 

q'ieu vi c' us jorns ferials 

m'era mieiller c' us nadals. 

E vi ja mentr'era rics, 

segon lo temps q'era cor, 

q'ieum tenia a desonor

mainz plaitz don er sui abrics; 

c'um vencutz sofrire, qui blan

soffertan, qe pietz l'en ve 

so que plus li desconve, 

qe segon qe l'era egals, 

l'amors era ab mi cabals. 

Aujatz, joves ni antics, 

puois en sa baillia cor, 

tri de dos mals lo major, 

non farial reis Lodoycs. 

deu hom ben doncs rire d'aman 

qui l'afan d'amor soste 

e nol sap loignar de se, 

puois ve que li retz venals 

es doncs dans d'amor' aitals. 

Eraus semblara prezics

mos chans; mas si Dieu ador, 

peç' a non vitz amador

cui meins noca anta ni trics;

mas per mieills assire mon chan, 

vau cercan bos motz en fre

que son tuit cargat e ple

d'us estrains sens naturals;

mas non sabon tuich de cals.

E sitot s'enfeing enics

per espaventar los lor,

si plans valors noi acor,

pauc i val precs ni chastics.

deus om doncs aucire prejan?

dreig n'ai gran, qu'ieu sai e cre,

mas jes non o dic per re,

q'alz verais amics corals

non vai enan lor captals.

* Biografia, secondo il testo edito dallo Chabaneau (op. cit. p. 14): 

Girautz de Borneill si fo de Lemozi, de l'encontrada d'Esidueill, d'un ric castel del vescomte de Lemoges. e fo hom de bas afar, mas savis hom de letras e de sen natural. e fo meiller trobaire que negus d'aquels qu'eron estat denan ni foron apres lui; per que fo appellatz maestre dels trobadors, & es ancar per totz aquels que ben entendon subtils ditz ni ben pauzatz d'amor e de sen. fort fo honratz per los valens homes e per los entendens, e per las dompnas qu'entendian los sieus maestrals ditz de las soas cansos. e la soa vida si era aitals que tot l'ivern estava a scola & aprendia, e tota la estat anava per cortz, e menava ab se dos cantadors que cantavan las soas cansos. non volc mais moiller, e tot so qu'el gazaingnava dava a sos paubres parens & a la gleisa de la vila on el nasquet; la qual gleisa avia nom & a encaras Saint Gervasi.

Girautz de Borneil si amava una dompna de Gascoina que avia nom n'Alamanda d'Estanc. mout era prezada dompna de sen e de... valor e de beutat, & ella si sofria los precs e l'entendemen d'en Giraut, per lo gran enansamen qu'el li fazia de dretz e d'onor e per las bonas chansos qu'el fasia d'ella, don ella s'en deleitava mout, per qu'ella las entendia ben. lonc temps la preget, & ella com bels ditz e com bels honramenz e com bellas promissions se defendet de lui cortezamen, que anc noil fetz d'amor nil det nuilla joia, mas un son gan; dont el visquet lonc temps gais e joios, e pueis n'ac mantas tristessas quant l'ac perdut; que madomna n'Alamanda, quan vi qu'el la preissava fort qu'ella li fezes plaser d'amor, e saub qu'el avia perdut lo gan, ella s'en corozet del gan, dizen que mal l'avia gardat, e qu'ella noil daria nulla joia ni plaser noil faria mais d'amor, e que so qu'ella li avia promes li desmandava, qu'ella vesia ben qu'el era fort loing eissitz de sua comanda. quant Girautz ausi la novella ocaison el comjat que la domna li dava, mout fo dolens e triz...

Per la dolor e per l'ira qu'en Girautz de Borneil ac de la mort del rei Richart d'Engleterra, e per l'engan que l'a fait la sua dompna n'Alamanda, si s'era laissatz de chantar e de trobar e de solatz. mas en Ramons Bernartz de Rovigna, qu'era trop valens hom de Gascoingna e trop sos amics, com qui el clamava se Sobretotz, lo preget e volc qu'el chantes e fos gais, don el fetz aquesta chanso que diz: Si per mon Sobretotz non fos...

Girautz de Borneil, quan Guis lo vescoms de Lemotges l'ac fait raubar la sua maiso de sos libres e de tot son arnes, e vi que pretz era fugitz e solatz adormitz e dompneis mortz e proesa faillida e cortezia perduda & enseignamenz volz en deschausiment, e que engans era entraz en amdoas las parz, en las amairessas & en los afans el se volc penar de recobrar solatz e joi e pretz, e si fetz aquesta chanson que diz: Per solatz reveillar.

4. Las flors del gay saber, las leys d' amors.

4. Las flors del gay saber.

Estier dichas las leys d' amors.

Secondo la lezione del ms. tolosano, pubblicata dal Gatien-Arnoult (Monuments de la littérature romane depuis la (le) quatorzième siècle; Paris, Silvestre, 1841-43). Estratti.

En la primiera part tractarem de las manieras de trobar, e qual son li sieu mandamen, e perque foc trobada aquesta sciensa. apres pauzarem motas diffinitios, descriptios e declaratios, tractan de letra, diptonge, sillaba, oratio, dictio, e d' accen de lati, e dels enpedimens d' aquel, et aprop de l' accen de romans.

En la segonda partida tractarem de bordos, pauzas, novas rimadas, de rims, de cobblas, verses, chansos, dansas, sirventes e d'autres dictatz principals.

En la tersa part tractarem de las VIII partz d'oratio, mostran e declaran cas, nombre, temps, persona, gendre, e las claus dels mozes e dels temps del verb e de la combinatio d'aquels.

En la quarta part mostrarem vicis e figuras pauzan ornat, lo qual hom deu segre qui vol far bos dictatz e netz.

En la quinta part pauzarem alcunas doctrinas, mostran que deu hom far accordar 1 mot amb autre, e tornar lati en romans, e per qual maniera pot hom haver entroductio e materia a far verses, chansos e autres dictatz, e per qual maniera deu hom sercar los rims per far alqun dictat, mostran qu'es pedas e quays pedas; e qu'es amor e de qual amor devon amar li aymador... Trobars es far noel dictat en romans fi, be compassat. vista e pauzada la diffinitio de trobar, devetz saber quel mandamen de trobar son aquest: sos assaber qu' om deu far noel dictat, compassat per sillabas, am rims, et alcunas vetz am coblas motas et alqunas vetz ab una cobla solamen; e deu hom en aytals dictatz seguir ornat, aytal cum mostron aquestas nostras Leys d'amors. encaras aytals dictatz deu hom far am bels motz e plazens clars acordans, am bona et am certa sentenza, oz am belas e am plazens methaforas, don hom puesca trayre bo sen. e deu hom tractar en aytals dictatz de sen o de lauzors o d'amors o d' escondig, o de maldig general per donar castier als malvatz, o d'esquern per donar solas e deport, o de planc per gran desplazer qu' om ha motas vetz. e per so quar de diversas cauzas pot hom tractar en dictatz, per so foron trobat divers dictat, ayssi cum son vers, chansos, sirventes, dansas, descort, tensos, partimen, pastorelas, vaquieras, vergieras e motas autras lors semblans, retronchas e planch; et alqu fan redondels e mandelas. encaras pot hom far gran re d'autres dictatz; los quals pot cascus nomnar segon que volra cel que fara lo dictat; mas quel done nom be apropriat, comma somis, vezios, cocirs, reversaris, envegz, desplazers, desconortz, plazers, conortz e motz autres dictatz...

Tractat havem de l'accen; per que, seguen l'orde pressupauzat, devem tractar de rims e de coblas; e quar las coblas prendo lor forma dels rims, el rim dels bordos, en autra maniera apellatz bordonetz o versetz o bastos o bastonetz (alqu dizo vers, la qual cauza no aproan per far diferensa ab un dictat apelat vers); per so cove que primieramen tractem dels bordos, et aprop de rims, et en apres de coblas...

Bordos es una partz de rima que al may conte XII sillabas et a tot lo mens quatre, si donx no son enpeutat o biocat: quar adonx podon esser no solamen de quatre, mays de tres o de mens tro ad una sillaba... e deu hom entendre quel bordos finisca en accen agut; quar si finia en greu, adonx deu creysher le bordos d' una sillaba; e finiss adonx en accen greu can la dictios derriera del bordo ha longa penultima, coma natura, cura...

E devetz saber que nos havem tres manieras de bordos: sos assaber bordos principals, en autra maniera digz verays principals, et havem bordos enpeutatz e bordos biocatz.

Bordo principal son aquel per los quals hom proseguish lo compas principal de son dictat...

Bordos enpeutatz es... can la pauza d' alqun bordo ha acordansa am l' autra pauza del bordo seguen, oz am la fi d' aquel meteysh bordo, oz am la fi del promda verset preceden. adoncz cascuna d' aquestas pauzas es apelada bordos enpeutatz, quar en aysso que la una pauza s'acorda per acordansa ab l' autra, oz ab la fi d'aquel meteysh bordo o del preceden, cascuna pauza pot far bordo per si meteysha...

Bordos biocatz apela hom aquel qu' om pauza en la fi d'alqun autre bordo, sos assaber aprop lo complimen del principal bordo... e son dig biocat, quar per lors meteysshes estan coma biocz e per lor fan bordo, ses que no son mesclat am los autres... li bordo biocat no devon passar la meytat dels bordos principals...

Aras cove que tractem de las pauzas... pauza non es als si no ponhs suspensius o plas o finals, e segon aysso havem tres manieras de pauzas, sos assaber: pauza suspensiva, pauza plena, pauza final...

E devetz saber que nos cossuram pauza en doas manieras: la una cant a la sentensa; e segon aquesta maniera en tot loc del bordo pot estar pauza suspensiva plana o finals. jaciaysso que no sia bel qui pauza quar, perque, can ni autras dictios lors semblans en la fi del verset, si necessitatz de mot trencat, sillabicat, equivoc, o accentual, o utrissonan, o retrogradatios n'o fazia far o autra manifesta necessitat. pero be sostenem quel nominatius o l'acusatius sera en la fi del verset el verbs en lo comensamen de l'autre basto sequen o pel contrari. enpero en la fi de cobla deu esser tostemps pauza plana o finals. en autra maniera cossuram pauza en cant que la prendem per una alenada. pauza suspensiva es aquela qu' om fay en lo mieg d'un bordo, per far alquna alenada; pauza plana es aquela qu' om fay en la fin d'un bordo, per far plus pleniera alenada; pauza finals es aquela qu' om fay a la fin de la cobla...

Bordos de X sillabas, de XI. et de XII volon tostemps pauza suspensiva, le bordos de X sillabas en la quarta sillaba, el bordos de XI sillabas en la V, el bordos de XII en la VI sillaba...

E quar en las pauzas dels bordos hom deu gardar accen, per so cove que digam en qual loc dels bordos deu hom gardar accen et en quals no. e devetz saber ques en la fi dels bordos, de quantas sillabas sian, deu hom gardar accen; quar si la us bordos fenish en accen agut, l'autres qu' es sos parios per acordansa, deu ysshamen fenir en accen agut; o si fenish en accen greu, aquo meteysh...

Item devetz saber qu'en los bordos de V de VI ni de VII sillabas hom no garda accen si no en la fi, segon qu'es estat dig. enpero cant bordos de (.iiij) IV sillabas, de VI o de VII han pauza, adonx aqui on es la pauza garda hom accen, so es ques aqui on es la pauza fassa hom accen agut. e cant bordos de VIII sillabas no recep pauza, deu hom gardar qu'en la terssa sillaba pauza hom accent agut o greu, e non ges accen lonc, so es penultima longa, quar lag sona... 

Enpero d'aquest accent gardar en bordo de VIII sillabas, can no recep pauza suspensiva, noy fam gran forsa, cant es pauzatz en novas rimadas...

Item devetz saber que nos havem tres manieras de novas rimadas principals: so es assaber novas rimadas annexas e novas rimadas parionas et novas rimadas comunas.

Annexas son cant las razos o las materias o themas de que tractan, termeno en nombre non par de bordos. et adonx aytals novas rimadas podon termenar en la fi quis vol en nombre par o nom par de versets; el derriers bordonetz pot esser biocatz o no... parionas son can aqui on termena la razos o la materia, fenisho amduy li verset que son pario per acordansa, e devon termenar en la fi nombre par de versetz, el derriers pot esser biocatz o no... la tersa maniera pot esser dicha comuna, quar en partida es annexa et en partida pariona; e d'aquesta uzec n' Ath de Mons, e deu termenar en la fi en nombre par de versetz, el derriers versetz pot esser biocatz o no, e deu esser nomnada comuna, pauzat que la majors partz si' annexa... e deu hom notar que l'acordansa final d'alqun bordo e mens ades mot tornat no deu hom tornar en novas rimadas, si XX bordo no eran el mieg; quar adonx l'obra serio viciosa per rim tornat; ni 1 meteys bordo, si cent verset no eran en lo mieg; quar faria vici de bordo tornat... 

Rims es certz nombres de sillabas, ajustat a luy autre bordo per pario d'aquela meteysha acordansa e paritat de sillabas o de diversas, am bela cazensa e cert compas fayt de certa sciensa. e devetz saber que huey comunalmens corr entre las gens una oppinios orba, la quals deu esser miels dicha abuzios, que deguna paritat de sillabas de bordos no teno ni reputo per rim, si donx las us no s'ave en la fi am l'autre son pario per sonansa, o per consonansa, o per alcuna leonismetat; et enayssi, segon lor oppinio, cobla estrampa no seria rimada, jaciaysso quel contraris sia vertatz. si que finalmens non volon entendre que rims sia engaltatz de sillabas ses acordansa final. per que nos, per miels donar entendre so que dizem, pauzam soen en aquesta prezen obra rim per acordansa, so es per sonansa o per consonansa o per alquna leonismitat... e devetz saber qu' on pot dire rims o rimas; quar lunha differensa no fam entre rim e rima...

Tug li rim o son estramp, oz acordan, oz ordinal, o dictional. si estramp, oz il finisso en sillabas comunas oz en sillabas caras: si en comunas, adonx son dig rim estramp comu; si caras, adonx son dig rim estramp car...

Si acordan, oz il s'acordo per sonansa o per consonansa o per leonesmitat: si per sonansa, oz aital sonansa es borda o leyals; si borda, oz es simple o dobla; si simpla, adonx son dig rim doble sonan bord, et aytals rims no prendem, si donx non era pauzat per estramps; si leyals, adonx son dig rim sonan leyal; si per consonansa, o aytals consonansa es borda o leyals: si borda, adonx son dig rim consonan bord, et aytals rim no prendem, si donx no eran pauzat per estramps. si leyals es, adonx son dig rim consonan leyal. si per leonesmitat, oz aytals leonesmitatz es simpla o perfiecha: si simpla, adonx son dig rim simple leonisme; si perfiecha, adonx son dig rim perfieg leonisme.

Si ordinal, oz il prendon orde per diversas coblas o per una solamen. si per diversas, adonx o cascuna cobla es ses acordansa de si meteyssha, pero be ha acordansa en respieg d'autra, o per le contrari. en lo premier cas son dichas dissolutas, en lo segon rimas singulars. e si tant es quel premiers bordos de la seguen cobla haja aytal acordansa, quo ha le derriers bordo de la preceden cobla, adonx son dichas rimas capcaudadas. si per una solamen, adonx oz hom ha respieg en aytal cobla a l'orde dels bordos, o no. si ha respieg a l'orde dels bordos, adonx o lors ordes es gardatz solamen en la fi dels versetz principals o no solamen en la fi, ans es gardatz ysshamens en mieg de lor. si en la fi solamen, adonx o duy verset principal al mens o tres al may s'acordo en la fi ses tot meja d'autre bordo principal o biocat de diversa acordansa; e adonx son dig continuat. o si otra (oltra) tres s'acordo per una meteysha rima, adonx son dig continuat. e d'aquestz no uza hom gayre huey. o le premier bordos s'acorda ses bioc am lo ters en la fi, el segons am lo quart, et adonx son dig encadenat. ol premiers s'acorda en la fi am lo quart ses bioc, el segons am lo ters, et adonx son dig crozat. o lors ordes non es solamens gardatz en la fi dels versetz principals, ans o es ben en lo mieg, et adonx o es fayta en lo mieg acordansa per versetz enpeutatz de doas en doas o de tres en tres sillabas en 1 meteysh bordo; o en diverses versetz, si que las acordansas pauzadas en la 1 verset principal respondo a las autras pauzadas en aytal meteys loc del verset principal se seguen, o en paritat de sillabas en 1 meteysh verset, et adonx son dig aytal rim multiplicatiu propriamen, et en altra maniera son dig impropriamen tombarel, et en altra maniera podon esser dig enpeutat. et aytals rims multiplicatiu se fan de bordonetz enpeutat. o en lo mieg d'aytal versetz principals es fayta acordansa de totas las sillabas del premier autre bordo principal am totas las autras sillabas de l'autre bordo principal seguen, et adonx son dig serpenti. si aytal verset principal son mesclat am bordonetz biocatz, adonx en respieg dels biocatz podon esser dig rim biocat. si per autre orde o per autra maniera son pauzat oz adordenat li rim, si no per las manieras sobredichas, la qual causa se pot far segon la voluntat del dictador, adonx son dig rim desguizat. si hom no ha respieg a l'orde dels bordos, mas solamen quar aytal bordo son pauzat en cobla solitaria et esparsa, o per aventura, car en aytal cobla seran alcu verset ses acordansa, adonx aytal rim son dig espars o brut, segon alqus.

Sil dig rim dessus pauzat et expressat ayssi (: ayshi) quo son pauzat en la premiera cobla, son retornat en l'autra cobla seguen, si que la segonda cobla comense per aytal acordansa quo fenish la precedens, et en ayssi retornan per retrogradacio totas las acordansas pauzadas en la preceden cobla, adonx son rim retrogradat per acordansa. e sil bordo de cascuna cobla per si se pot retornar entieramens, remanens aquela meteysha sentensa et aquelas meteyshas dictios finals qu'eran en lo premier orde, adonx son dig rim retrogradat per bordos. e si aytal bordo se podon retornar singularmen per dictios, remanen aquela meteyssha acordansa o sentensa, oz ab autra sol que bona sia, adonx son dig rim retrogradat per dictios. e si aytals retornamens se fay per sillabas o per letras, adonx o las dictios en lo retornamen son unas meteyshas, o divisas. si unas meteyshas, adonx son apelat rim retrogradat per sillabas o per letras, mudadas las dictios. e en aquestz no garda hom si es una meteysha sentensa en lo retornamen o diversa, oz una meteysha acordansa oz autra, o ses acordansa, segon qu'es dig dessus en los rims retrogradatz per dictios, jaciaysso que majors maestria sia quan son retornat amb acordansa.

Sil rim son pauzat en divers locz, afi que li bordo de IX o de X sillabas puescan retornar a bordos de VI sillabas o de VII et enayssi segon mays o segon mens, adonx aytal rim son dig et apelat rim reforssat.

Si aytal rim son dictional, o son dig dictional per diversas dictios o per una. 

si per diversas, adonx o la us rim se desshen de l'autre o no. si la us rims se disshen (desshen) de l'autre, oz en sen desshen per mermamen o per ajustamen d'una letra o d'una o de motas sillabas; et adonx son dig rim derivatiu enemig o maridat. si per una, adonx oz aquela dictios es equivoca, et adonx son dig rim equivoc; oz es accentuals, et adonx son dig rim accentual; oz es utrissonans, et adonx son dig rim utrissonan; oz es trencada, et adonx son dig rim trencat...

Tractat havem de rims, et ara devem tractar de coblas, et declaram cobla ayssi per maniera de rims, per leu reportar; e majormen quar la sua declaratios es longa et entricada per so quar ha granre de membres.

Cobla vol dir ajustamen, 

Quar al mens V bordos conpren, 

Li qual essems fan una clauza 

Que sen complit et perfieg pauza, 

Et al plus naut XVI n'abrassa; 

Et amb aquestz d'autres n'enlassa 

Qui son en loc de bioc mes, 

De quatre sillabas o tres

O mens. enpero sil compas

Mays principals fay son amas

Am quatre sillabas ses plus,

Adonx plus breus sia cascus

Dels autres ajustatz a lor.

Li verset biocat menor

No sion tant multiplicat

Que puescan passar la meytat

De lors principals bordonetz.

Cobla no vol mens d'ueg versetz,

Si per VII o per mens sillabas

Lo compas dels bordos acabas;

E si VIII o mays ne cabish,

Am XII bordos se complish

Cobla, los quals passar no vol.

Dansa tres bordos al mens col

En son respost e V al may

E la tornada qu' el' atray,

E soen amb alcus biocz

En dansa per los autres locz.

Tro V bordos cobla se merma

Et al may sobre nou se ferma,

E degus d'aquels no s'avansa

Otra VIII sillabas en dansa.

Us sols biocz o, can se dobla,

Ses plus, cay miels en fi de cobbla.

Trop atrobam plus breus pagelas

En rondels e mandelas;

Si be d'aquestas no curam,

Quar cert compas noy atrobam...

Aras devez saber que totas las coblas que son, al mens aquelas de las quals nos uzam et havem conoysshensa, ques o son estrampas, acordans, ordinals, dictionals, parsonieras o sentencials; e per so segon diverses respieytz una cobla pot haver diverses noms, segon qu'es estat dig. 

Estrampas prendo nom de rim estramp; et enayssi cum son alqun rim estramp car et alqu estramp comu, enayssi havem doas manieras de coblas, so es assaber estrampas caras et estrampas comunas. 

Acordans son las autras, et aquestas vario se en motas manieras; quar alcunas so sonans, alqunas simplas leonismas, alcunas perfiechas leonismas. e totas aquestas prendo ysshamens lor nom dels rims, segon qu'es estat dig lassus. Ordinals prendo lor nom dels rims ordinals, aquestas ordinals o so dissolutas, singulars, capcaudadas, caudadas, continuadas, encadenadas, crozadas, crotzcadenadas, crotzcaudadas, cadenacaudadas, multiplicativas, biocadas, replicativas, refranchas, serpentinas, deguizadas, esparsas, retrogradadas per acordansa, retrogradadas per bordos, retrogradadas per dictios, doblas, ternas, quazernas, quintas, unissonans o reforsadas.

Dictionals prendo lor nom dels rims dictionals; et aquestas o son derivativas, equivocas, accentuals, utrissonans, trencadas, o sillabicadas.

Parsonieras son dichas de part o de parso, quar part o parso prendo de las ordinals e de las sentencials. e per so son pauzadas en lo mieg d'aquelas, sos assaber entre las ordinals e las sentencials, a significar e mostrar que aytant han que far ad aquelas coma ad aquestas. parsonieras o son capfinidas, capdenals, recordativas, retronchadas, duplicativas, deffrenadas oz affectuozas.  

Sentencials prendo lor nom de sentencia; et aquestas sentencials han ysshample de diverses noms, segon que la sentencia se diversifica; et   enayssi estas sentencials o son dubitativas o dubtozas, contrariozas, comutativas, diversas, reversas, methaforadas, gradativas, ornativas, permutativas, exclamativas, divinativas, rescostas, proverbials, derrizorias, assemblativas, exemplificativas, responsivas o respondens, tensonadas o tensonans, en autra maniera dichas interrogans o enterrogativas o razonans, conclusivas o concluzens, compendiozas, contrafachas, occupativas, distributivas, designativas o designans, partidas, meytadadas, costructivas...

Enpero devetz saber qu'en lati no garda hom accen ayssi quo en lo romans. quar en lo lati garda hom solamen accen en aquelas dictios finals on cay le rims, e per so penitus e divinitus han bon'acordansa en accen, mas penitus e munitus no; mas munitus en intus s'acordo be en accen...

La diffinitios de vers. vers es us dictat en romans que compren de V coblas a X amb una oz am doas tornadas; et ayssi meteysh li altre dictat podon haver una o doas tornadas. e deu tractar de sen... o fay ysshamen d'amors, de lauzors o de reprensio per donar castier... vers deu haver lonc so e pauzat e noel, amb belas e melodiozas montadas e deshendudas, et amb belas plassadas e plazens pauzas. 

E quar ayssi havem parlat de tornada, devetz saber qu'en tot dictat pot hom far una o doas, segon qu'es estat dig, tornadas; quar la una tornada pot pauzar et aplicar a so senhal, lo qual senhal cascus deu elegir per si..., e l'autra tornada pot aplicar a la persona a la qual vol presentar son dictat. encaras devetz saber que cascuna tornada deu esser del compas de la meytat de la cobla derniera vas la fi, can la cobla es de bordos parios, so es en nombre par; et can son en nombre non par, la dicha meytatz creysh d'un bordo. et en ayssi quo pot creyssher otra la meytat, enayssi pot mermar quis vol...

La difinitios de chanso. chanso es us dictatz que conte de V a VII coblas, e deu tractar principalmen d'amors o de lauzors, am bels motz plazens et am graciozas razos; quar en chanso no deu hom pauzar deguna laja paraula, ni degu vilanal mot ni mal pauzat...

La difinitios de sirventes. sirventes es dictatz que sservish al may de vers o de chanso en doas cauzas: la una cant al compas de las coblas, l'autra cant al so. e deu hom entendre cant al compas, sos assaber que tenga lo compas solamen, ses las acordansas, oz am las acordansas d'aquelas meteyshas dictios o d'autras semblans ad aquelas acordansa. e deu tractar de reprehensio o de maldig general, per castiar los fols e los malvatz, o pot tractar quis vol del fag d'alquna guerra.

La difinitios de dansa. dansa es un dictatz gracios que conte un refranh, so es un respos solamen, e tres coblas semblans en la fi al respos, en compas et en acordansa; e la tornada deu esser semblans al respos, el comensamens de cascuna cobla deu esser d'un compas, e quis vol, d'una acordansa o de diversa; li qual comensamen devon esser del tot divers d'acordansa del respos. quar no seria bela cauza quel comensamens de la cobla fos de la consonansa del respos. ysshamens li dig comensamen podon esser d'u meteysh compas o de divers am lo dig respos. el respos deu esser del compas de meja cobla o quaysh, so es mays o mens de dos bordonetz. e li bordo que son en dansa, no devo passar VIII sillabas; et en cas que aytal bordo passesso VIII sillabas, seria irregulars aytals dansa, anormals e fora son propri compas, e si donx li rim no seran multiplicatiu. e quis vol pot retronchar tres bordos ses plus o mens del respost; pero sil respos es de tres bordos solamen, nol deu hom retronchar, mas dos ses plus o mens. e deu tractar d'amors, e deu haver so joyos et alegre per dansar, no pero ta lonc coma vers ni chansos, mas un petit plus viacier per dansar, segon qu'es estat dig. enpero huey ne uza hom mal en nostre temps d'aquest so; quar li chantre que huey son, no sabon apenas endevenir en un propri so de dansa. e quar noy podon endevenir, han mudat lo so de dansa en so de redondel am lors minimas et am lors semibreus de lors motetz. le remanen de dansa trobaretz lassus en cobla et en autre loc, can tracta de coblas retronchadas. alqu fan dansas de coblas tensonadas, la qual adonx appelan dans; pero entre dans e dansa no fam lunha differensa. et alqu fan desdansa e desdans per pauzar e destantar lo contrari, e degus nos varia del compas de dansa.

La diffinitios de descort. descortz es dictatz mot divers, e pot haver aytantas coblas coma vers, sos assaber de V a X, las quals coblas devon esser singulars, dezacordablas e variablas, en acort, en so et en lengatges. e devon esser totas d'un compas o de divers. e deu tractar d'amors o de lauzors, o per maniera de rancura, quar mi dons no mi ama ayssi cum sol, o de tot aysso essems. quis vol e qui volra far tornada, segua la maniera lassus dicha can tractem de vers, en la qual tornada deu hom tractar, quis vol, de totz los lengatges los quals dessus ha pauzat ayssi a tiera cum los ha pauzatz. e si aysso far li tornava greu, fassa la dicha tornada del lengatge de la derriera cobla. e si la tornada l'aparia breus per tractar de totz los lengatges, pot hom far recorsa del compas de la una de las coblas denan pauzadas, o d'autra, sol que no passe lo compas, so es lo nombre dels bordos que cobla deu haver. e deu tractar de totz los lengatges ayssi cum son estat pauzat dessus a tiera, e deu haver las acordansas que son en la fi de cascuna cobla.

La diffinitios de tenso. tensos es contrastz o debatz, en lo qual cascus mante e razona alcun dig o alcun fag; et aquest dictatz alqunas vetz procezih per novas rimadas, et adonx pot haver XX o trenta cobblas o may; et alqunas vetz per coblas, et aquest conte de VI coblas a X am doas tornadas, en las quals devo jutge eligir, le quals difinisca lor plag e lor tenso. el jutges per aquel meteysh compas de coblas o per novas rimadas pot donar son jutjamen; enpero per novas rimadas es huey mays acostumat. en lo qual jutjamen alqu volon seguir forma de dreg, fazen mensio d'avangelis e d'autras paraulas acostumadas de dire en sentencia: la qual cauza nos no reproam; pero be dizem que aysso no es de necessitat. quar abasta solamen qu'om done son jutjamen et aquel declare per aquela maniera que mays plazera a cel qu'es elegitz per jutge. encaras dizem que non es de necessitat ques haja so; enpero en aquel cas ques faria al compas de vers o de chanso o d'autre dictat qu'aver deja so, se pot cantar en aquel vielh so.

Diffinitios de partimen. partimens es questios ques ha dos membres contraris, le quals es donatz ad autre per chauzir e per sostener cel que volra elegir; e pueysh cascus razona e soste lo membre de la questio, lo qual haura elegit. 

en totas las autras cauzas, cant al compas e cant al jutjamen e cant al so, es semblans a tenso. diferensa pot hom be vezer entre tenso e partimen, quar en tenso cascus razona son propri fag, coma en plag; mas en partimen razona hom l'autru fag e l'autru questio, jaciaysso que soen pauza hom partimen per tenso, e tenso per partimen, et aysso per abuzio.

Encaras devetz saber que en aytals dictatz ques fan per diversas personas oz en los quals hom fenh que sian diversas personas, pot hom uzar de diverses lengatges, coma en descort; e d'aytals dictatz son tensos, partimens, pastorelas, vergieras, ortolanas, monjas, vaquieras, et en ayssi de trops autres dictatz. e degun dictat d'autru lengatge nos no prendem en nostre jutjamen, quar prezomtuos es qui vol jutjar l'autru lengatge, si donx no es mesclatz am lo nostre per dreg compas.

La diffinitios de pastorela. pastorela es us dictatz que pot haver VI o VIII o X coblas o mays, so es aytantas cum sera vist al dictayre; mas que no passe lo nombre de trenta. e deu tractar d' esquern, per donar solas; e deu se hom gardar en aquest dictat majormen, quar en aquest se peca hom mays que en los autres, que hom no diga vils paraulas ni lajas, ni procezisca en son dictat a degu vil fag; quar trufar se pot hom am femna e far esquern la un' a l'autre, ses dire e ses far viltat o dezonestat. pastorela requier tostemps noel so e plazen e gay, no pero ta lonc cum vers o chansos; ans deu haver so un petit cursori e viacier. e d'aquesta pagela son vaquieras, vergieras, porquieras, auquieras, cabrieras, ortolanas, monjas, et en ayssi de las autras lors semblans.

La diffinitios de retroncha. retroncha es us dictatz ayssi generals coma vers, que pot tractar de sen, de essenhamen, d'amors, de lauzors o de reprendemen, per castiar los malvatz. et aquest dictatz sec lo compas de vers, cant al so e cant a las coblas, quar pot haver de V a X coblas; et es dicha retroncha, quar es de coblas retronchadas, no per autra cauza.

E quar lassus havem mostrat qu'es cobla retronchada, per so no qual ques ayssi ne tractem. Enpero cant hom fa vers, chanso o dansa per coblas retronchadas, ges per so no se sec que deja haver non retroncha, ans lo pot hom apelar vers retronchat o chanso o dansa retronchada.

La diffinitios de plang. plangs es us dictatz qu'om fay per gran desplazer e per gran dol qu'om ha del perdemen o de la adversitat de la cauza qu'om planh. 

e dizem generalmen de la cauza qu'om planh; quar en ayssi quo hom fa plang d'ome o de femna, ayssi meteysh pot hom far plang d'autra cauza, coma si una vila oz una ciutatz era destruida e dissipada per guerra o per autra maniera. et es del compas de vers, cant a las coblas, quar pot haver de V a X coblas. e deu haver noel so plazen e quays planhen e pauzat; pero per abuzio vezem tot jorn qu'om se servish en aquest dictat del so de vers o de chanso, et adonx quar es acostumat, se pot cantar quis vol en lo so del vers o de la chanso don se servish: la qual cauza permetem majormen per la greveza del so; quar apenas pot hom trobar huey cantre ni autre home que sapia be endevenir et far propriamen un so segon que requier aquest dictatz. plangz deu tractar de lauzors de la cauza per la qual hom fay aytal plang; encaras deu tractar del desplazer qu'om ha, e de la perda ques fay per lo mescabamen de la cauza qu'om planh. 

La diffinitios de escondig. escondigz es us dictatz del compas de chanso, cant a las coblas et al so; e deu tractar de dezencuzatio, escondizen se en son dictat de so de qu'es estatz acuzatz o lauzenjatz am sa dona oz am son capdel...

De garip no nos entremeten, quar solamen han respieg a cert e especial so d'esturmens ses verba. 

Encaras havem estampida, e aquesta ha respieg alcunas vetz al so d'esturmens, et adonx d'aquesta no curam. et alcunas vetz ha respieg no tant solamen al so, ans o ha al dictat qu'om fa, d'amors o de lauzors, a la maniera de vers o de chanso; et adonx segon nostra sciensa pot haver loc. aytals dictatz no principals podon haver tornada o no, e pot hom en loc de tornada repetir la una cobla del comensamen o de la fi...

Ugo Faidit. Lo donatz proensals.

Testi antichi provenzali.

1. Ugo Faidit.

Lo donatz proensals.

Secondo il ms. Landau (v. Biadene in Studj (studii) di filologia romanza, I, 370-88, II, 93) con alcune delle correzioni più necessarie, tratte dai mss. editi dallo Stengel (Die beiden ältesten provenzalischen Grammatiken, Marburg, 1878). Estratti.

Las oit partz qe om troba en gramatica, troba om en vulgar proenzal, so es: nomen, pronomen, verbum, adverbium, participium, coniunctio, prepositio et interiectio.

Nomen es apelatz per so qe significa substancia ab propria qualitat o ab comuna, e generalmen totas las causas a las quals Adams pauset noms, poden esser noms apeladas. en nom a cinq causas: species, genus, numerus, figura, casus.

Species o es primitiva o es derivativa. primitivus es aqel noms q'es per se e non es venguz d'alcum autre nom ni d'alcun verbe, sicom es bontaz. derivativus es aqel noms qe ven d'autre loc, sicon bos, qe ven de bontat: qe bos non pot hom esser ses bontat.

Genus es de cinq maineras (maneiras): masculis, feminis, neutris, comus, omnis. masculis es aqel que aperten a las masclas causas solamen, sicum es bos et mals e fals et leials. feminis es aquel que aperten a las causas feminils solamen, sicum es bona, bela, mala et falsa. neutris es aqel que no aperten a l'un ne a l'autre, sicum es gaugz e bes. mais aici non sec lo vulgars la gramatica els neutris substantius; ans se dizen aisi cum se fosen masculin, quia secundum gramaticam non deberet poni s in fine sicut hic, sicum aici: granz es lo bes qe aqest m'a fait, e granz es lo mals que m'es vengutz de lui. comun son aqueill que apertenen al mascle et al feme ensems, sicum sun li particip qe fenisen in ans vel in ens; qu'eu pos dire: aqest cavaliers es avinens, aqesta domna es avinens. mas el nominatiu plural se camja d'aitan que conven a dire: aquil cavalier sun avinen, aquelas domnas sun avinen. omnis es aquel que aperten al mascle et al feme et al neutri ensems, qu'eu pos dire: aqest cavaliers es plasens, aquest bes m'es plasens.

Numerus es apelatz singulars et plurals. singulars quan parla d'una causa solamen, plurals quan parla de doas o de plusors.

Figura o es simpla o composta: simpla sicum es coms, composta sicum es vescoms, qu'es parz composta, zo es apostiza, de ves et de coms.

Li cas sun seis: nominatius, genetius (genitius), datius, acusatius, vocatius et ablatius. lo nominatius se conois per lo, sicom lo reis es vengutz; genetius per de, sicum aquest destriers es del rei; datius per a, sicum mena lo destrier al rei; acusatius per lo, sicum ieu vei lo rei armat; el vocatius, o tu segner reis secor me; l'ablatius, eu vau ab lo rei, per lo rei, ses lo rei, del rei. e no se pot conoisser ni triar l'acusatiu del nominatiu si no per so, quel nominatius singulars, quan es masculis generis vel comus ou omnis, vol s en la fin de la diccion e li autre cas nol volun. el nominatius plurals no lo vol, e tuit li autre cas lo volon el plural. pero lo vocatius deu semblar lo nominatiu en totas las dicios qe finissen in ors et en las autras dicios queus dirai aici: deus, reis, francs, pros, bos, cavaliers, cansos; et els autres locs on lo vocatius non a s en la fin, si es semblans al nominatiu al menhz en silabas et en letras, que deu aver aitals e tantas cum lo nominatius, trait sol s en la fin.

Pero de la regla on fo dit de sus quel nominatius cas no vol s en la fin quan es pluralis numeri, voilh traire fors totz los femenis, qe non es dit mas solamenz dels masculis e dels neutris, que son semblan el plural per totz locs, sitot s'es contra gramatica. e lai on fon dit del nominatiu singular que vol s per tot a la fin, volh traire fors totz aquelz noms qe fenissen en aire, sicum emperaire, amaire e donejaire; et en eire, sicum es Peire, beveire, raeire, tondeire..; e las rismas qe fenisen en ire, sicum es traire, consentire, escarnire, ferire, escrimire, gronire. mas aquelas rimas que fan in ires, sicum es albires, vol s, e consires e desires. e devetz saber que tuit aquelh queus ai dit, dun lo nominatius singulars fenis en aire et en eire et en ire, fenisson totz los cas dels oblics singulars en dor, sicom es a dire l'emperaire, de l'emperador; amaire, de l'amador; lo beveire, del bevedor; lo ferire, del feridor; trait los vocatius, que devon semblar los nominatius, sicum es dit de sus.

De la regla del nominatiu singular, que vol s a la fin, volh ancar traire fors maestre, prestre, pastre, senher, pejer, sordejer,... majer, meiller, sor, bar, gencer, leugier, greuger...; et in enre, sicum menre, penre, tenre; e toz los ajectius neutris, quan son pausat senes substantiu, sicum: mal m'es, greu m'es, fer m'es, estranh m'es qu'el aja dit mal de me.

E voil ben traire fors encar dels pronoms alcus, sicom es eu idest ego, tu, el, cel, aicel idest ille, qui, aqest, aqel, ill, cill, acill, nostre, vostre, qe no volun s en la fin e sun del nominatiu singular.

Tres declinazos sun, el nominatius cas de la primeira declinason fenis en a, e tuit li autre cas essamen; del singular devez entendre, car en lo plural volon li cas s, d'aqesta declinason, en la fin trastut... pero propheta e papa no volon s en la fin del nominatiu plural, mas en totz los autres cas lo volon. 

celh que fenissen in ans vel in ens, quan s'ajusten ab femini substantiu, volon s el vocatiu a fin; mas quan s'ajusten ab masculin substantiu, no lo volon...

E sun d'autra mainera (maneira) nom qe non se declinon, sicum es vers ab toz sos conpost, e tuit li adjectiu que fenissen in os sicum es amoros, envejos, trait pros e bos. e tuit aquelh qe fenissen in as larg, no se declinon nis mudon, sion substantiu o sion adjectiu, sicum nas, pas, vas, ras; e cortes sec aquela medesma regla; et pes, contrapes, cens, sirventes, ences, deves, mes, borses, bles, des, marqes, gles, bres, comes, escomes et pres ab toz sos compost. 

et aqist sobredit que van aissi seguen aqella meteisma regla, e tuit li nom provincial, qe se derivon de las provincias, que fenissen in es, sicum frances, angles, jenoes, polhes, e tuit aquest sobredit fenissen in es estreit. 

d'aquelz qe fenissen in es larg, sicum es confes, ades; encaras d'aquels qe fenissen in as larg, no se declinon, sicum es bas, cas, gras, clas, las, mas; tals es mescaps, Aics, fals, bauz, descauz, cautz, faltz, encauz, lanz, fars, ars, martz, latz, glatz, jatz, patz, catz, aus, claus compost, laus, raus, ais, cais, fais, lais, tais, brais, Clavais, melhz, fems, tems, Rems; in ers larg guers, dispers, Bezers, Lunbers; in ers estreit aers, ders, aders; in is gris, paradis, san Daunis, Assis, Paris, ris, vis; in itz berbitz, ditz, contraditz; ... in ols fols, pols, Ajols, doutz, poutz, soutz; in ors larg cors, mors; in ontz Germonz, gergonz, pontz; bis, lis, Alis; in ors estreg ors, sors, resors; crotz, notz, potz; burcs; plus, reclus, conclus, confus, pertus, Dedalus, Tantalus, us, fus, Artus, Cerberus (Artur Quintana, Juaquinico Monclús). e tut aquest qu'eu ai dit de sus, no se declinon nis mudon nien in singular ni im plural, e coren per totz cas egalmen...

PARTE SECONDA. LETTERATURA RELIGIOSA. Bibbia, Storia giudaica, evangelica, Vergine, Agiografie

PARTE SECONDA.

LETTERATURA RELIGIOSA.

I. NARRATIVA.

1. Bibbia. 

Sec. XI o XII. Vangelo di s. Giovanni, frammento conservato nel museo britannico. Notizia e testo: Gelehrte Anzeigen d. k. bayer. Akad. 1858 (Hofmann). 

Sec. XIII. Bibbia valdese, conservata nella bibl. del Palazzo delle Arti a Lione. Notizia e saggio: Rev. d. lang. rom. XIII, 105 (Foerster). Ediz. paleografica: in preparazione a cura del prof. Clédat (Lione). Altro testo nel ms. 9 della bibl. di Carpentras. Notizia e saggio: Rev. d. lang. rom. XXIII, 209 (La Combe). 

Nuovo testamento, nel ms. 2425 della bibl. Naz. di Parigi. Notizia e saggio: Wollenberg, L'évangile selon s. Jean, Berlin, 1868, cf. Rev d. lang. rom. XIII, 106. Frammento del Passio, inedito nel ms. 1919 della bibl. Naz. di Parigi.   

2. Storia giudaica. Sec. XIII (?). Il libro di Tobia, versione libera del racconto biblico. Testo: Archiv, XXVII, 337 (Wollenberg). 

Il libro della regina Ester, versione libera come la precedente. Testo: Archiv, XXX, 159 (Wollenberg). 

Il libro di Susanna, versione libera come la precedente. Notizia e testo: Archiv, XXVIII, 85 (Wollenberg).

3. Storia evangelica. Sec. X. Poema sulla passione del Cristo, 129 stanze ciascuna di quattro ottosillabi assonanzati a coppie. Ediz. paleografica: G. Paris, Album des plus anciennes monuments de la langue française, Paris, 1875, tav. 3-7. Ediz. critica: Romania, II, 295 (G. Paris). Sulla lingua: Lücking, Die ältesten franz. Mundarten, Berlin, 1877; cf. Romania, VII, 113 (G. Paris). Sec. XIV. Vangelo dell'infanzia di Gesù Cristo, circa 1300 ottosillabi rimati a coppia. Testo: Bartsch, Denk. p. 170. Altra redazione inedita nel ms. I. G. 39 della Naz. di Napoli, e nel 38 Ashb. della Laurenziana. Vangelo di Nicodemo, attribuito a un maestro Enea, in 2798 ottosillabi rimati a coppia. Testo e illustrazioni: Suchier, Denk. I, I. Redazione in prosa: ivi, 387, 398. Leggenda del legno della croce, in prosa. Testo: Suchier, Denk. I, 165. Altra redazione, in versi, nel Roman d'Arles, parte prima: Rev. d. lang. rom. XXXII, 480 (Chabaneau). Storia della tradizione: Mussafia, Sulla legg. d. l. d. croce, Vienna, 1870; W. Meyer (-Lübke), Die Gesch. d. Kreuz-holzen vor Christus, München, 1881. La vendetta del Salvatore, in prosa. Notizia e testo: Rev. d. lang. rom. XXXII, 581, XXXIII, 31 (Chabaneau). Altra redazione, in versi, nel Rom. d'Arles, parte seconda: Rev. d. lang. rom XXXII, 488 (Chabaneau). 

I quindici segni della fine del mondo. Una redazione di ottosillabi trovasi unita col Vangelo di Nicodemo, vv. 2425-792; cf. Suchier, Denk. I, 156. Frammenti di altra: P. Meyer, Daurel & Beton, p. XCVIII. Predizioni della Sibilla su la fine del mondo, 18 quartine di ottosillabi rimati a coppia, due redazioni. Testo e illustrazioni: Suchier, Denk. I, 462, 568.  

3. Leggenda della Vergine. Sec. XIII (?). Miracoli della Madonna, in prosa. Testo: Romania, VIII, 12 (Ulrich). Analisi: Archives d. miss. scientif. ser. II, vol. III, p. 307 (P. Meyer). Le sette allegrezze di Maria, di Gui Folqueis (papa Clemente IV), 342 ottosillabi rimati a coppia. Testo: Suchier, Denk. I, 272. Altro poemetto sullo stesso argomento, in 370 ottosillabi pure accoppiati: ivi, 85. Altro: Meyer, Daurel & Beton, p. XC. 

Sec. XIV. Planctus beate Marie, circa 900 ottosillabi rimati a coppia. Saggio: Bull. d. l. soc. d. anc. text. franç. I, 61 (P. Meyer); cf. Rev. d. lang. rom. XXXIII, 122 (Chabaneau). I sette dolori di Maria, in prosa. Notizia e saggio: Bull. d. l. soc. d. anc. text. franç. 1881, p. 58 (P. Meyer). I nomi della madre di Dio, 289 dodecasillabi in quartine monorime. Testo: Meyer, Daurel & Beton, p. c.

4. Agiografie. Sec. XII (?). Vita di s. Fides, frammento di 20 ottosillabi in due serie monorime. Testo: Raynouard, Choix, II, 144 (Sainte Fides d'Agen). Analisi: Fauriel, HPprov. I, 258. Vita di s. Amans, frammento in dodecasillabi a serie monorime. Testo: Raynouard, Choix, II, 152 (Saint Amant). 

Sec. XIII. Vite di santi, in prosa. Ined. nel ms. già Libri-Ashb. 107. Saggio: Meyer, Rec. d'anc. textes, p. 136. Martirio di s. Stefano, stanze di 4 ottosillabi rimati a coppia, due redazioni. Testo e notizie: Rev. d. lang. rom. II, 133 e 139 (Gaudin); cf. Romania, I, 363 (G. Paris). Vita di s. Maria Maddalena, 1205 dodecasillabi rimati a coppia, nel ms. 40 Ashb. della Laurenziana. Testo di altro ms. e illustrazioni: Rev. d. lang. rom. XXV, 157, XXVI, 105 (Chabaneau). Cantinella, in onore della medesima, 121 ottosillabi e senarj alternati in coblas crozadas unissonas. Illustrazioni e testo: Rev. d. lang. rom. XXVIII, 105 (Chabaneau). Visione di s. Paolo e s. Michele, in prosa. Testo: Bartsch, Denk. p. 310. Viaggio di s. Patrizio e visione di Tindal, in prosa. Testo: Du Mège, Voyage au purgatoire de s. Patrice et le libre de Tindal, Toulouse, 1832. Illustrazioni: Mussafia.

Sulla vis. di Tundalo, Vienna, 1871. Vita di s. Enimia, di Bertran de Marselha, 2000 (otonarj) ottonarii rimati a coppia. Testo: Bartsch, Denk. p. 215. Note sulla topografia del poema: Rev. d. lang. rom. XVI, 209 (Constans). Vita di s. Giorgio, 801 ottosillabi rimati a coppia. Notizia e testo: Rev. d. lang. rom. XXXI, 139 (Chabaneau). Vita di s. Margherita, ottosillabi rimati a coppia. Nel ms. 40 Ashb. della Laurenziana. Ediz. di altro testo: J. B. Noulet, Vie de sainte Marguerite, en vers romans, Toulouse, 1875. Vita di s. Doucelina, in prosa originale. Testo: Albanès, La vie de sainte Douceline, Marseille, 1879. Osservazioni: Histoire littér. de la France, XXIX, 526 (E. Renan). Specchio di s. Margarita prioressa di Poleteins, in prosa franco-provenzale, di Margherita d'Oint. Testo: Philippon, Œuvres de Marguerite d'Oyngt, Lyon, 1877. 

Vita di Beatrice di Ornacieux, in fr.-prov., della medesima. Testo: Philippon, op. citata. 

Sec. XIV. Passione di s. Giovanni Battista, 76 senarj rimati a coppia. Testo e notizia: Rev. d. lang. rom. XXVI, 157 (Chabaneau). Vita di s. Alessio, 1117 ottosillabi rimati a coppia. Testo e illustrazioni: Suchier, Denk. I, 125, 520. 

Vita di s. Trofimo, decasillabi rimati a coppia. Ined. nei mss. 38 Ashb. della Laurenziana, I. G. 39 della Naz. di Napoli, 13514 della Naz. di Parigi. Saggio del ms. parigino: Raynouard, Lex. rom. I, 571 (Saint Trophime, Tropheme). Traduzione della Leggenda d'oro, di Jacopo da Varagine, in prosa. Ined. nel ms. 9759 della bibl. Naz. di Parigi. Saggio: Rev. d. lang. rom. XXIII, 105 (Chabaneau).

II. DIDATTICA.

Sec. XII. Formola di confessione, in versi accoppiati di più misure. Testo: Meyer, Anciennes poésies religieuses en langue d'oc, Paris, 1860. Altra simile: Rev. d. lang. rom. XVIII, 145 (Chabaneau). Omelie e precetti religiosi, due raccolte in prosa limosina. Testo e illustrazioni: Rev. d. lang. rom. XVIII, 105, XXII, 157, XXIII, 53, 157 (Chabaneau). 

Sec. XIII. Esortazioni e preghiere di un ms. della bibl. di Wolfenbüttel, attribuite a un italiano, in versi di più misure. Testo e illustrazioni: Rev. d. lang. rom. XXXI, 173 e 420 (E. Levy). Rituale cataro. Sta insieme con la Bibbia valdese (v sopra c. XV, r 6). Declamens de motas demandas, in prosa. Testo: Bartsch, Denk. p. 306. Las novas de l' heretge, d' Izarn, 682 dodecasillabi in serie monorime. Illustrazioni e testo: Bullet. d. l. Soc. d. l'hist. d. France, a. 1879 (P. Meyer). Pentimenti di un eretico, 838 dodecasillabi in serie monorime chiuse da un bioc. Testo e osservazioni: Suchier, Denk. I, 214, 532. 

Dottrinale, di Raimon de Castelnou, 383 versi come i precedenti. Testo e osservazioni: Suchier, Denk. I, 241, 536. Regola di s. Benedetto, trad. dal latino, in prosa. Ined. nel ms. 2428 della bibl. Naz. di Parigi. Saggio: Bartsch, Chrest. prov. 255. Istruzioni per la quaresima, in prosa. Ined. nel ms. 2428 della bibl. Naz. di Parigi. Il liber scintillarum, trad. in prosa alverniate (Auvergnat, Alvernia, Alvernha, Alverne). Ined. nel ms. 1747 della bibl. Naz. di Parigi. Saggio: Bartsch, Chrest. prov. 227. 

Sec. XIV. Officio della Passione, ined. nel ms. 2434 della bibl. Naz. di Parigi. Catechismo cristiano, in prosa. Testo: Bartsch, Denk. p. 306. Il decalogo, in 10 ottosillabi monorimi. Testo: Suchier, Denk. I, 290. Libro di preghiere. Ined. nel ms. 41 Ashb. della Laurenziana. Omelia su s. Maria Maddalena, trad. dal latino. Testo e osservazioni: Rev. d. lang. rom. XXIV, 53, XXV, 122 (Chabaneau). 

Libro dei vizi e delle virtù, prosa. Ined. in più mss. Saggio del ms. più antico: Bartsch, Chrest. prov. 341. Contrasto dell'anima e del corpo, 1166 ottosillabi rimati a coppia. Ined. nel ms. 14973 della bibl. Naz. di Parigi. 

Sec. XV. Danza macabra, 33 dodecasillabi monorimi sotto un quadro dipinto nella chiesa di Bar (Alpi Marittime). Notizia e testo: Rev. d. lang. rom. XIV, 161, XX, 101 (Chabaneau). Poesie religiose valdesi (la barca, lo novel sermon, lo novel confort, la nobla leyczon, lo payre eternal, lo despreczi del mont, l'evangeli de li quatre semencz (avangeli), la confession). Testo: Zeitschr. f. rom. Phil. IV, 330, 521 (Apfelstedt) // Raynouard, Ramón Guimerá Lorente //. Sulla lingua: Götting. gelehr. Anzeig. 1888, p. 753–803 (W. Foerster).

III. LIRICA.

Sec. XI–XII. Poesie religiose di un ms. dell'abbazia di s. Marziale di Limoges. Notizia e testo: Bibl. d. l'Éc. d. chartes, XXI, 481 (P. Meyer). Sec. XII–XIII.

// Raynouard, Moncho // Preghiera alla Vergine. Notizia e testo: Romania, I, 407 (P. Meyer). 

Sec. XIII. Canzoni devote. Testo: Rev. d. lang. rom. XXXI (fra le Esortazioni &c. del ms. di Wolfenbüttel sopra cit. c. XVII, r 43). Cantico allo Spirito Santo. Illustrazione e testo: Romania, VIII, 211 (A. Thomas). Canzoni a Maria. Testo di una: Bartsch, Denk. p 63; di altra: Bartsch, Chrest. prov. p. 207; di altra: Giorn. di filol. rom. I, 87 (Rajna); di altra: Suchier, Denk. I, 285. Ballata alla Vergine, di Giacomo II d'Aragona (Jaime II de Aragón). Notizia e testo: Rev. d. lang. rom. XXXI, 289 (De Lollis). 

Sec. XIV. Cantico sulla risurrezione del Cristo. Notizia e testo: Rev. d. lang. rom. XIV, 5 (Chabaneau). Traduzione dei salmi penitenziali e del salmo 108. Notizia e testo: Rev. d. lang. rom. XIX, 209 (Chabaneau). Parafrasi dei salmi penitenziali. Testo e osservazioni: Rev. d. lang. rom. XX, 69, XXVIII, 105 (Chabaneau). Las letanias romansadas. Testo e illustrazioni: Rev. d. lang. rom. XXVIII, 200 (Chabaneau). Litanie di s. Pietro, di Luxemburg. Notizia e testo: Suchier, Denk. I, 291, 549. Parafrasi del Paternoster. Tre redazioni: Romania, XIV, 491, 528 (P. Meyer); Suchier, Denk. I, 291. Parafrasi dell' Avemaria. Tre redazioni: Bull d. l. Soc. d. anc. text. franc. I, 76 (P. Meyer); Romania, XIV, 492 (P. Meyer); Rev. d. lang. rom. XXVIII, 242 (Chabaneau). Parafrasi del Credo. Due redazioni: Romania, XIV, 535 (P. Meyer); Rev. d. lang. rom. XXVIII, 243 (Chabaneau). Cantico del Natale. Testo e notizia: Jahrbuch, XII, 8 (Bartsch). Lamento di Maria a' piedi della croce. Testo: Meyer, Rec. d'anc. textes, p. 131; altra redazione: Milà y Fontanals, Observaciones sobre la poesía popular, p. 67. Due preghiere alla Vergine. Notizia e testo: Romania, I, 409 (P. Meyer).

Molte liriche religiose si trovano anche sparse nei canzonieri (v. Parte I, sez. III, § 2), altre più recenti fra le Joyas del gay saber (v. sopra, c. XVIII, r. 15).

IV. DRAMMATICA.

Sec. XIII. Mistero degl' Innocenti, frammento di 22 ottosillabi rimati a coppia. Testo e illustrazione: Chabaneau, Fragments d'un mystère provençal découverts à Périgueux (Bull. d. l. soc. histor. & archéol. du Périgord, Périgueux, 1874). 

Sec. XIV. L' esposalizi de nostra Dona, 850 ottosillabi rimati a coppia. Ined. nel ms. 7. 2. 34 della Colombiniana di Siviglia. Notizia e saggio: Giorn. di filol. rom. III, 106 (Rajna); Rev. d. lang. rom. XVIII, 201, XX, 33 (Chabaneau). Mistero della Passione, circa 2400 ottosillabi rimati a coppia. In via di pubblicazione presso la Société d. anc. textes français. Notizia: Rev. d. lang. rom. XVII, 301 (Chabaneau). Dialogo di Maria con la croce, 226 ottosillabi rimati a coppia. Notizia e testo: P. Meyer, Daurel & Beton, p. LXXII. Mistero di s. Agnese, polimetro di circa 1000 versi. Testo e note: Bartsch, Sancta Agnes, Berlin, 1869. Edizione paleografica: Monaci, Il mist. prov. di s. Agnese, Roma, 1880. Sec. XIV. Mistero di s. Antonio del Viennese, in ottosillabi rimati a coppia. Testo e illustrazioni: Guillaume, Le mystère de saint Anthoni de Viennès, Gap, 1884. Moralitas s. Eustacii, 2849 ottosillabi rimati a coppia. Notizia e testo: Rev. d. lang. rom. XXI, 105-XXII, 237 (P. Guillaume). 

Istorio di sanct Poncz, in tre giornate, 6033 ottosillabi rimati a coppia. Testo e notizia: Rev. d. lang. rom. XXXI, 317-XXX, 285 (P. Guillaume). Ludus s. Jacobi, frammento di circa 800 ottosillabi rimati a coppia. Notizia e testo: Arnaud, Ludus s. Jacobi, Marseille, 1858.

Lo donatz proensals