champouirau, chapurriau, chapurriat, chapurreau, la franja del meu cul, parlem chapurriau, escriure en chapurriau, ortografía chapurriau, gramática chapurriau, lo chapurriau de Aguaviva o Aiguaiva, origen del chapurriau, dicsionari chapurriau, yo parlo chapurriau; chapurriau de Beseit, Matarranya, Matarraña, Litera, Llitera, Mezquín, Mesquí, Caspe, Casp, Aragó, aragonés, Frederic Mistral, Loís Alibèrt, Ribagorça, Ribagorsa, Ribagorza, astí parlem chapurriau, occitan, ocsitá, òc, och, hoc
Propiciacio,
s. f., lat. propitiatio, propitiation.
Mont
de clemencia et de propiciacio. Dia de propiciacio.
Eluc.
de las propr., fol. 161 et 129. Mont de clémence et de
propitiation. Jour de propitiation. CAT. Propiciació. ESP.
Propiciación. PORT. Propiciação. IT. Propiziazione. (chap.
Propissiassió, propissiassions.)
2.
Propitiatori, s. m., lat. propitiatorium, propitiatoire, nom que les
Hébreux donnaient à une table d'or placée sur l'arche d'alliance.
Adumbrans
lo propitiatori. Trad. de l'Épître de S. Paul aux
Hébreux. Ombrageant le propitiatoire. CAT. Propiciatori. ESP.
PORT. Propiciatorio. IT. Propiziatorio. (chap. Propissiatori,
propissiatoris : que té la facultat de fé propissi o favorable;
espessialmen dabán de la divinidat; tamé se li diu al reclinatori,
reclinatoris.)
Propri,
adj., lat. proprius, propre.
Nostre propri sen ni nostra propra volontat. V. et Vert., fol. 42. Notre
propre sens ni notre propre volonté.
Loc.
prov. Comensamens es de discordia faire propri aquo qu' es
comu. (chap. literal: Escomensamén es de discordia fé propi lo
que es comú; apropiá, apropiás de algo comú, com lo monte, aon se
pasturabe. Conec algunes fites que controlabem cuan erem
pastorets.)
Trad.
de Bède, fol. 7.
C'est commencement de discorde de faire propre
ce qui est commun.
-
Le sens naturel et primitif d'un mot. Transportadas del significat
propri ad impropri per alcuna semblansa.
Leys
d'amors, fol. 108. Transportées de la signification propre à
l'impropre pour aucune ressemblance.
-
Subst. Propriété, possession.
Veray
religios non ha ren propri en terra. Son proprietaris, pueys que
auran vodat que ells non tengan propri.
V.
et Vert., fol. 99 et 14. Le vrai religieux n'a rien en propre sur
la terre. Sont propriétaires, après qu'ils auront fait voeu
qu'ils ne tiennent pas (de ne pas tenir) de propre. CAT. Propi (N.
E. Encuentro propri, propria en textos que parecen catalanes, a ver
si van a ser occitanos, y también propi). ANC. ESP. Proprio. ESP.
MOD. Propio. PORT. IT. Proprio, propio. (chap. propi, propis,
propia, propies.)
2.
Proprietat, s. f., lat. proprietatem, propriété.
Era
proprietat d' En Espaingnol. V. de Bertrand de Born. Était la
propriété du seigneur Espagnol. Non deu aver proprietat Ses
licencia de son abbat.
V.
de S. Honorat. Il ne doit pas avoir de propriété sans la
permission de son abbé.
-
Ce qui appartient essentiellement à une chose.
Entendem
per proprietatz las partidas essentials de la cauza.
La
proprietatz del nom es significar substancia e qualitat.
Leys
d'amors, fol. 145 et 43.
Nous
entendons par propriété les parties essentielles de la chose.
La
propriété du nom est de signifier substance et qualité.
-
Qualité, titre.
Cant
hom parla d' una autra persona de la cal no sab so nom, hom la dona a
conoysser ayssi co pot per sas proprietatz; ell' es rey o ducs o
comtes. (N. E. Hay imbéciles como Próspero de Bofarull y Mascaró,
archivero del ACA, archivo general de la Corona de Aragón, que usan
sin ninguna propiedad: condes-reyes, monarquía catalano-aragonesa,
etc.)
V.
et Vert,, fol. 39. Quand l'homme parle d'une autre personne de
laquelle il ne sait pas son nom, l'homme la donne à connaître ainsi
comme il peut par ses qualités; elle est roi ou duc ou comte.
Moral.
Bos pretz a tres noblas proprietatz. G. Riquier: Quar dreytz. Bon
mérite a trois nobles qualités. Tota proprietat Qu' es en
Dieu e' n Deitat.
Brev.
d'amor, fol. 2. Toute propriété qui est en Dieu et en Divinité.
CAT. Propietat. ESP. Propiedad. PORT. Propriedade. IT. Proprietà,
proprietate, proprietade. (chap. Propiedat, propiedats)
3.
Proprietari, s. m., lat. proprietarius, propriétaire, maître.
Son
proprietaris, pueys que auran vodat que ells non tengan propri.
V.
et Vert., fol. 14.
Sont propriétaires, après qu'ils auront fait
voeu qu'ils ne tiennent pas (de ne pas tenir) de propre.
La cinquième planète descendante est dite Vénus
proprement.
Nos
non podem nomnar aquestas virtutz en romans ayssi propriamens co lo
lati o pauza. V. et Vert., fol. 64. Nous ne pouvons pas nommer ces
vertus en roman aussi proprement comme le latin le pose.
-
Terme de grammaire.
Cant
una dictios pot estar en locutio methaforicalmen o propriamen.
Leys
d'amors, fol. 142. (N. E. Los catalanoparlantes no tendrán muchas
dificultades en entender el texto de las Leys d'amors, es una de las
“gramáticas” de su lengua, el occitano, que no han querido
aceptar.) Quand un mot peut être en locution métaphoriquement ou
proprement.
CAT.
Propiament. ESP. Propiamente. PORT. IT. Propriamente. (chap.
Propiamen, própiamen.)
5.
Propriar, v., approprier, attribuer. Part. pas. Las obras que son
de gran poder son propriadas a Dieu lo payre. V. et Vert., fol. 46.
Les œuvres qui sont de grand pouvoir sont attribuées à Dieu le
père. (chap. atribuí, atribuís : yo me atribuíxco, atribuíxes,
atribuíx, atribuím, atribuíu, atribuíxen; atribuít, atribuíts,
atribuída, atribuídes; apropiá, apropiás té un atre significat,
fé propi, conquistá, pendre, robá, furtá, etc.)
6.
Apropriatio, s. f., lat. apropriatio, appropriation, ressemblance,
similitude.
Alcuna
apropriatio de persona. V. et Vert., fol. 39. Aucune ressemblance
de personne.
CAT.
Apropiació. ESP. Apropiación. PORT. Appropriação. IT.
Appropriazione. (chap. Apropiassió, apropiassions : fé propi; no
vech cla “Alcuna apropriatio de persona” traduít com “Aucune
ressemblance de personne.”; en este cas siríe : paregut,
assemellá, assemellás, pareixe, pareixes; de prop: aproximassió,
aproximassions.)
7. Apropriar, Appropriar, v., lat. appropriare,
approprier.
Verays
humils non apropria a se los bes de son senhor que passon per sas
mas. V. et Vert., fol. 52. (chap. Lo verdadé humil no se apropie
de los bens de son siñó que passen per ses (les seues) mans.) Le
vrai modeste n'approprie pas à soi les biens de son seigneur qui
passent par ses mains. (N. E. Aquí tengo que citar a Modesto, habitante de Beceite, cuyos vecinos son los más pacíficos.)
Per
apropriar a si la terra de son vezi.
(chap. literal: Pera apropiá
a sí la terra de son veí : pera apropiás de la terra de son veí
(son : lo seu); vehí escriu l'agüelo Sebeta, Luis Arrufat de
Valjunquera: “Sé que no escric prau be, pero, per les vostres
charrades, vech que tots me enteneu y aisó o es un miracle o es una
demostrasió viva de que lo chapurriau viu, en contra de lo que algún vehí se empeñe en recordamos un día si y un atre tamé.”)
For
de Montcuc. Ord. des R. de Fr., 1463, t. XVI, p. 132. Pour
approprier à soi la terre de son voisin.
-
Attribuer.
Appropriar
a lor juridiction. Cout. de Condom. Attribuer à leur
juridiction. Part. pas. Los bes que son apropriatz a santa Glieysa.
V.
et Vert., fol. 16. Les biens qui sont attribués à sainte
Église. Osta aquela, si podes, am instrumentz apropriatz.
Trad.
d'Albucasis, fol. 14. Ôte celle-là, si tu peux, avec instruments
appropriés.
(N. E. Las palabras en francés que están en
mayúscula a principio de frase, NO suelen llevar las tildes o
circunflejos; las pongo yo siempre que me dé cuenta. Osta occitano
pasa a “oste” antiguo francés, y “ôte” en el francés más
moderno. El verbo es “ôter”, quitar, remover, retirar, sustraer
(véase tolre, tolere, tolra, año 960). Se encuentran muchísimos
ejemplos, nostre : nôtre, chastel : chasteau : château, etc, &c.)
-
Rendre propre, en parlant d'un nom. Vol apropriar nom comu. Leys
d'amors, fol. 131. Veut rendre propre nom commun. CAT. ESP.
Apropiar. PORT. Appropriar. IT. Appropriare. (chap. Apropiá,
apropiás: yo me apropio, tú te apropies, apropie, apropiem o
apropiam, apropiéu o apropiáu, apropien; apropiat, apropiats,
apropiada, apropiades; apropiaría; apropiaré; si yo me apropiara de
tots los teus llibres y no ne llixquera cap, encara aixina sabría
mes que tots los sompos de la Ascuma juns.)
8.
Apropriadamens, adv., convenablement. Ayssi breumen et ayssi
apropriadamens. V. et Vert., fol. 39. Aussi brièvement et aussi
convenablement. ESP. Apropiadamente. PORT. Appropriadamente.
(chap. Apropiadamen : en propiedat, ben fet, curiosamen, etc.)
9.
Apropriamen, s. m., propriété.
Lur
calitat... e 'ls apropriamens.
Pierre
de Corbiac: El nom de. Leur qualité... et les propriétés. ANC.
ESP. Apropiamiento. (chap. Apropiamén, apropiamens : no es lo mateix
que lo fransés “propriété”, propiedat, sino lo resultat del
verbo apropiá, apropiás; per ejemple : lo apropiamén del rey Jaime I del regne de Valensia : lo de Blasco de Alagón de Morella, lo de
Alfonso I de Saragossa, etc.)
10.
Impropri, adj., lat. improprius, impropre.
Transportadas
del significat propri a impropri per alcuna semblansa.
Leys
d'amors, fol. 128. Transportées de la signification propre à
l'impropre pour aucune ressemblance. (N. E. Esto lo tenía que
haber leído el ignorante químico Pompeyo Fabra antes de meter la pata.) CAT. Impropri (N. E. O sea, que Raynouard encuentra
Propi como catalán, pero ahora encuentra lo contrario, Impropri, con
dos erres, igual que se escribe en occitano; eso es normal cuando
confundes una lengua, la occitana, con uno de sus dialectos, el catalán). ESP. Impropio. PORT. Improprio. IT. Improprio,
impropio. (chap. Impropi, impropis, impropia, impropies; in +
propi, negassió, n dabán de p passe a m, aixó no sol passe al
chapurriau, sino a diferentes llengües de la mateixa familia latina.)
De cela vous ferez trois pilules non (pas) plus qu'une fève grossettes. CAT. Piloteta. IT. Pelotilla. (chap. Piloteta, pilotetes; pindoleta, pindoletes, pildoreta, pildoretes.)
4. Pinhola, s. f., pilule.
Tro que puscatz pinholas far.
Deudes de Prades, Auz. cass.
Jusqu'à ce que vous puissiez faire des pilules.
5. Pinholetas, s. f. dim., petite pilule.
Donaretz...
Lendema doas pinholetas.
Tres pinholetas, la setmana.
Deudes de Prades, Auz. cass.
Vous donnerez... le lendemain deux petites pilules.
Trois petites pilules, la semaine.
Piment, Pimen, Pigment, s. m., piment, sorte de boisson composée de miel et d'épices.
Pigment es dit quar si fa d'especias. Eluc. de las propr., fol. 272.
Lonc, de forma pinenca et aguda. Eluc. de las propr., fol. 52.
Long, de forme conique et aiguë.
6. Peymentada, s. f., pineraie.
Laborador demorant a una peymentada... de la parropia de Sancta Eulalia. (N. E. En parropia se encuentra la p : q, como en el rumano apua : de aqua : agua; patru : de quatuor : cuatro.)
Terrier de la Confr. du Saint-Esprit de Bordeaux, fol. 186.
Laboureur demeurant à une pineraie... de la paroisse de Sainte-Eulalie.
Voyez Leibnitz, Coll. étym., p. 122; Aldrete, p. 362; Mayans, t. II, p. 224.
Ieu lur farai tal mal venir,
Qu' una no fara mais pissar.
Le moine de Montaudon: Autra vetz.
Je leur ferai venir tel mal, que l'une ne fera que pisser.
Es co l'orbs que pissa en la carrera.
Lanza: Emperador.
Il est comme l'aveugle qui pisse dans la rue.
Prov. De tal en sai que pisson a presen,
Et, al beure, rescondo s dins maizo.
P. Cardinal: Ricx hom.
De tels j'en sais qui pissent en public, et, pour boire, se cachent dans maison.
Subst. et allusiv. Aital beutat...
Que perdon per un sol pissar.
Le moine de Montaudon: Autra vetz.
Telle beauté... qu'elles perdent par un seul pisser.
CAT. Pixar. IT. Pisciare. (chap. Pixá, pixás (tindre pixera): yo me pixo, pixes, pixe, pixem o pixam, pixéu o pixáu, pixen; pixat, pixats, pixada, pixades.)
2. Pis, s. m., pissat.
Donar per vin blanc, ner,
E pis d' egua per sabrier.
T. de Bonnefoy et de Blacas: Seingn' En.
Donner pour vin blanc, du noir, et pissat de jument pour saveur.