champouirau, chapurriau, chapurriat, chapurreau, la franja del meu cul, parlem chapurriau, escriure en chapurriau, ortografía chapurriau, gramática chapurriau, lo chapurriau de Aguaviva o Aiguaiva, origen del chapurriau, dicsionari chapurriau, yo parlo chapurriau; chapurriau de Beseit, Matarranya, Matarraña, Litera, Llitera, Mezquín, Mesquí, Caspe, Casp, Aragó, aragonés, Frederic Mistral, Loís Alibèrt, Ribagorça, Ribagorsa, Ribagorza, astí parlem chapurriau, occitan, ocsitá, òc, och, hoc
lunes, 13 de julio de 2026
Teisser, Teysser, Teyssher, Teissandier, Teissedre, Teisseire, Teyssedor
martes, 30 de julio de 2024
Noit, Noich, Noig, Nuech, Nueg, Nuoit, Nuot, Nueh, Nuh
Noit, Noich, Noig, Nuech, Nueg, Nuoit, Nuot, Nueh, Nuh, s. f., lat.
noctem, nuit. (N. E. Aragonés nuey, nuei.)
De beutatz elugora
Bel jorn, e clarzis noit negra.
B. de Ventadour: Amors enquera.
De beautés elle illumine le beau jour, et rend claire la nuit noire.
Enca nuh la reina en cercha vai.
Roman de Gerard de Rossillon, fol. 89.
Cette nuit la reine va en recherche.
Loc. Fan de la nueg jorn, et del jorn nueg.
V. et Vert., fol. 20.
Font de la nuit le jour, et du jour la nuit.
Ni noit ni dia no faz que mal pensar. Poëme sur Boèce.
(chap. Ni nit ni día no fach mes que malpensá o mal pensá o pensá mal. Estes negassions ya no se fan aná, se diu: Tan de nit com de día no fach mes que malpensá.)
Ni nuit ni jour je ne fais que mal penser.
Nuech e jorn planc, sospir e plor.
Gavaudan le Vieux: Crezens.
Nuit et jour je gémis, soupire et pleure.
Tota nuoit chanta sotz la flor.
T. de Pierre d'Auvergne et de B. de Ventadour: Amicx Bernatz.
Toute la nuit il chante sous la fleur.
CAT. Nit. ESP. Noche. PORT. Noite. IT. Notte. (chap. Nit, nits.)
- Adv. comp. Aujourd'hui.
Tant colps a a noit receubut. Roman de Jaufre, fol. 47.
Tant de coups il a reçu aujourd'hui.
A nueh li rei d' aquesta encontrada son vengut a mon comandamen.
Liv. de Sydrac, fol- 2.
Aujourd'hui les rois de cette contrée sont venus à mon commandement.
ANC. FR. Se ta beauté te délecte, c'est annuit herbe, demain foin.
Œuvres d'Alain Chartier, p. 340.
Tous les jours ne fait que acquerre...
Anuit chasteau et demain terre.
Poëme à la louange de la dame de Beaujeu.
Messeigneurs, oyez l'apointement
Ennuyt donné en nostre court.
Farce de Pathelin, p. 116.
Chevalier vous feray ou ennuit ou demain.
Poëme d'Hugues Capet, fol. 17.
2. Meia Nuech, Mieia Nueh, s. f., mie nuit, minuit.
D' al prim som jusquas a mieia nueh. Liv. de Sydrac, fol. 128.
D'au premier sommeil jusques à la mie nuit.
Lay ves la mieia nuech. V. de S. Honorat.
Là vers la mie nuit.
D' a mieia nueh en lay.
Dissendra pueis en yffern a meia nueh de sa resurrectio.
Liv. de Sydrac, fol. 128 et 120.
De la mie nuit en avant.
Il descendra après en enfer à la mie nuit de sa résurrection.
ANC. FR. Après mie nuit.
Chr. de Fr., Rec. des Hist. de Fr., t. V, p. 289.
Je ne verrai la mie nuit.
Fables et cont. anc., t. IV, p. 113.
Un soir à la mie nuit. Villehardouin, p. 89.
ESP. Media noche. PORT. Meia noite. IT. Mezza notte. (chap. Mija nit, mijanit.)
3. Nuiteia, s. f., nuitée.
Trastota una nuiteia.
T. de Peyrols et de Gaucelm: Gaucelm.
Toute une nuitée.
IT. Nottata.
4. Nocturn, adj., lat. nocturnus, nocturne, de nuit.
Taur es signe... nocturn.
Val contra temors nocturnas.
Auzels nocturns com so nucholas.
(chap. Muixons nocturns com son los mussols, chutes, chólipes, caros, ducs.)
Eluc. de las propr., fol. 100, 186 et 127.
Le taureau est signe... nocturne.
Vaut contre frayeurs nocturnes.
Oiseaux de nuit comme sont hiboux.
CAT. ESP. PORT. Nocturno. IT. Notturno. (chap. Lo caro es nocturn o nocturno, los ducs són nocturns o nocturnos, la chuta es nocturna, les chólipes són nocturnes.)
5. Nocturnal, Noitornal, adj., nocturne, de nuit.
Las nocturnals vigilias sian dichas. Regla de S. Benezeg, fol. 32.
(chap. Les vigilies nocturnals o nocturnes siguen dites.)
Les veilles de nuit soient dites.
Per la noitornal illusio. Trad. de Bède, fol. 81.
Par l'illusion nocturne.
CAT. ESP. (chap.) Nocturnal.
6. Noytal, adj., nocturne, de nuit.
Despolhadors noytals de ostals et de camps.
Priv. concéd. par les R. d'Angleterre, p. 17.
Spoliateurs nocturnes d'hôtels et de champs.
7. Noctiluca, s. f., ver luisant.
Ugutio noctilucam vermem esse ait sic dictum quod noctu luceat.
Du Cange, t. IV, col. 1195.
Noctiluca... es pauca bestiola. Eluc. de las propr., fol. 255.
(chap. Lo cuc de llum... es una bestiola menuda; en castellá luciérnaga : que luce en la noche.)
Le ver luisant... est petite bestiole.
8. Noctilipe, s. m., lat. nictalopem, nyctalope, qui voit mieux la nuit que le jour.
Sana noctilipes clarifican lor vista. Eluc. de las propr., fol. 230.
Guérit nyctalopes en éclaircissant leur vue.
9. Noctilepa, s. f., nyctalopie.
Val contra noctilepa. Eluc. de las propr., fol. 194.
Vaut contre nyctalopie.
10. Nuchola, s. f., chouette, hibou.
Auzels nocturns com so nucholas.
Autrament es dit nuchola, quar la nuech ve... mas no de jorn.
Eluc. de las propr., fol. 127 et 147.
Oiseaux de nuit comme sont hiboux.
Autrement est dit chouette, car il voit la nuit... mais non de jour.
11. Niticorac, s. m., chouette, hibou.
Uous de niticorac... a uous de corp so semlans, e dizo que valo a epilentics.
Niticorac o nuchola... la nuech quer sa vianda.
Eluc. de las propr., fol. 278 et 147.
Oeufs de chouette... à oeufs de corbeau sont semblables, et ils disent qu'ils valent à épileptiques.
La chouette ou hibou... cherche sa nourriture la nuit.
12. Nuachol, adj., qui n'y voit que la nuit.
Subst. Lo solelh clar
No pot lo nuachols remirar,
Ni ve re tro que s' anuchis.
Brev. d'amor, fol. 77.
Celui qui n'y voit que la nuit ne peut admirer le soleil brillant, ni ne voit rien jusqu'à ce qu'il fait nuit.
13. Equinocci, s. m., lat. aequinoctium, équinoxe.
Equinocci vernal... equinocci autumpnal.
Dos solsticis, dos equinoccis.
Eluc. de las propr., fol. 109 et 121.
Équinoxe du printemps... équinoxe d'automne.
Deux solstices, deux équinoxes.
CAT. Equinocci. ESP. PORT. Equinoccio. IT. Equinozio. (chap. Equinocci o Equinoccio, equinoccis, equinoccios. A Valldesgorfa, Valdealgorfa, se veu lo sol a través del túnel.)
https://www.escapadarural.com/blog/el-tunel-de-valdealgorfa-teruel-por-donde-cruza-el-sol/
14. Equinoccial, Equinoxial, adj., lat. aequinoctialis, équinoxial.
La linha equinoccial.
Prumier apelam equinoxial.
Eluc. de las propr., fol. 22 et 108.
La ligne équinoxiale.
Nous appelons le premier équinoxial.
CAT. ESP. PORT. Equinoccial. IT. Equinoziale. (chap. Equinocsial, equinoxial.)
15. Anuchir, v., anuiter, faire nuit.
Lo solelh clar
No pot lo nuachols remirar,
Ni ve re tro que s' anuchis.
Brev. d'amor, fol. 77.
Celui qui n'y voit que la nuit ne peut admirer le soleil brillant, ni ne voit rien jusqu'à ce qu'il fait nuit.
ANC. FR. Si i fu tot le jor entier
Tant que ce vint à l' anuitier.
Roman du Renart, t. III, p. 120.
Al seir quant fu anuitié. Roman de Rou, v. 6833.
(chap. Fés de nit. ESP. Anochecer.)
16. Anoitar, v., anuiter.
Substantiv. C' abans del anoitar
Veirem be cals s' ira darriers al camp levar.
Guillaume de Tudela.
Qu'avant de l' anuiter nous verrons bien quel s'en ira le dernier à lever le camp.
17. Trasnuechar, Trasnuchar, veiller, passer les nuits blanches.
Per gerra, vey las nueigz trasnuechar.
Blacasset: Gerra mi play.
Pour guerre, je vois les nuits veiller.
Subst. Penrai invern per pascor,
E 'l trasnuchar per pro dormir.
Dalfinet: Del mieg. Var.
Je prendrai hiver pour printemps, et le veiller pour assez dormir.
(chap. Trasnochá : passá la nit sense dormí : empalmá; ESP. Trasnochar.)
domingo, 28 de julio de 2024
3. 9. De aon ve lo dit: La justissia de Almudévar.
Capítul IX.
De aon ve la dita: La justissia de Almudévar.
Mol al seu gust vivíe Pedro Saputo an aquell tems, volgut de tots, requerit, buscat, cridat y selebrat, próspero (com Bufa al ull, Bofarull) y ric, mes be per la seua modestia y filossofía que per les riqueses, encara que ya ere tal lo seu estat, que sa mare lluñ de serví a datres ere ella servida, pos teníe criades y se veíe estimada y respetada al poble per lo seu fill, y per nella mateixa tamé, que sabíe tratá en los grans y en los minuts sense adulá an aquells ni afoná als atres. Pedro Saputo estudiabe, cassabe, y donáe los ratos libres a les seues dos enamorades Rosa y Eulalia, que en les lecsions y trate de un home com ell habíen millorat mol lo seu bo natural, y reflejaben la seua amabilidat y la seua grandesa de ánimo, discretes, enteses, ben parlades y naturals, en tot amabilíssimes. Al poble y casa de don Severo pesse a la carta y amor de Morfina y de la promesa a son pare no pensabe anáy tan pronte per raons que ell teníe y que al seu tems declarará a qui correspongue. Y no va dixá de sentí esta contradicsió de la sort, perque encara no van passá dos mesos, cuan va sabé que habíe mort don Severo; y ni en este motiu se va atreví a aná a vore a Morfina. La sala en aixó ya no se pintaríe; y se quedaríe al seu puesto. Ixíe a pintá per alguns pobles; encara que sén totes obres de poca monta, eren les aussensies curtes y servíen sol pera renová lo gust de aquella dolsíssima vida. Pero va ocurrí al cap de un tems un cas que lo va entristí de gran manera, casi no ne teníe prou en tota la seua filossofía pera no renegá del seu poble, y agarrá a sa mare y anassen a viure a un atre.
Lo ferré un día se va cabrejá en la seua dona perque li habíe portat lo amorsá gelat; y agarrán un ferro ruén que estáe calentanse a la forja lay va embutí per la boca hasta lo garganchó, expirán la infelís al cap de un ratet. Ere lo ferré home mol estrafalari, bossal, may segú y de mol males bromes, perque es de advertí que tot u fée enriénsen. La pobre dona passáe molta pena en ell, si li apetíe fótreli lleña, lay fotíe; si acarissiali lo pel, lay acarissiáe; fela dormí a enterra despullada y sense roba al hivern, la fée dormí o gitás aixina; si li oferíe com per cariño un mosset en la cullera, al tems que obríe la boca lay tiráe a la cara o al pit. Atres vegades agarrabe un gabiñet, y fenla estirás y ficanli lo peu al coll jugabe a degollá al cordé o al gorrino, o acabáe eixecán lo bras dién: quí com Deu.
Atres li lligabe los brassos al cos y después les cames, y la fée rodá per lo cuarto y alguna vegada per la escala. Pero esta burla que va volé fé en lo ferro de la forja va superá a totes, pos va dixá a la pobre dona sense vida en menos de cuatre minuts.
Lo van prendre inmediatamen, y ficat a la presó en moltes cadenes al coll y grillets als peus, lo van jusgá aquell mateix día y lo van condená a mort; la sentensia la ejecutaríen un atre día. Ya estáe la forca eixecada y tot lo poble a la plassa aguardán la ejecussió; ya lo traíen y portáen al patíbul, cuan puján un del poble baixotet damún dels muscles de un atre poc mes alt, va di:
"¿Qué faréu, fills de Almudévar? ¿Conque enforcaréu o penjaréu al ferré, que sol ne tenim un? Y ¿qué farem después sense ferrero? ¿Quí mos luciará les relles? ¿Quí ferrará les nostres mules desmemoriades? miréu lo que passe. En ves de penjá al ferré que mos fará después muita falta, perque ye sol, enforquem un teixidó que ne tenim set al poble y per un menos o mes no ham de aná sense camisa».
- ¡Té raó!, ¡té raó!, van cridá tots; ¡penjarem a un sastre!, ¡un teixidó!... ¡un sastre!... Y sense mes que esta veu y crit agarren al primé de ells que van topetá per allí, lo porten a la forca, lo pujen y lo penchen, y fiquen en libertat al ferré.
Va sabé aixó Pedro Saputo, que no va volé aná a la ejecussió ni habíe eixit de casa, y va aná corrén a escape a la plassa a vore si podíe impedí aquella animalada injusta; pero va arribá tart perque ya estáe garreján lo infelís del sastre. Se va umplí de horror de tan gran barbaridat, y sen va entorná cap a casa seua mut de paraules y gelat lo cor, pareixenli que lo sel y la terra se habíen cambiat lo puesto.
Per la tarde los va di als prinsipals del poble que van aná a vórel:
- Calléu al menos, siñós; que aixó no se sápigue; que aixó no ixque dels nostres muros; perque, ¿qué se dirá de natres? Si aixó arribe a sabés, y se sabrá, no dudéu que mentres lo món seguixque sen món se sitará y recordará en etern baldón del nom de Almudévar.
Pero ells se van excusá dién que no van podé convense a la multitut irrassional, ni fes sentí en aquell momén.
Y se va consumá la barbaridat mes gran que van vore los siglos.
Pedro Saputo va sentí tan disgust, que pera distraures va agarrá la espasa y una mula de son padrí y sen va aná a passá uns díes fora.
Original en castellá:
Capítulo IX.
De donde viene el dicho: La justicia de Almudévar.
Muy a su gusto vivía Pedro Saputo en aquel tiempo, querido de todos, buscado, llamado y celebrado, próspero y rico, más bien por su modestia y filosofía que por las riquezas, aunque ya era tal su estado, que su madre lejos de servir a otros era ella servida, pues tenía criadas y se veía estimada y respetada en el pueblo por su hijo, y por ella misma también, que sabía tratar con los grandes y con los pequeños sin adular a aquéllos ni confundir a éstos. Pedro Saputo estudiaba, cazaba, y daba los ratos libres a sus dos enamoradas Rosa y Eulalia, que con las lecciones y trato de un hombre como él habían mejorado mucho su buen natural, y reflejaban su amabilidad y su grandeza de ánimo, discretas, entendidas, bien habladas y naturales en todo amabilísimas. Al pueblo y casa de don Severo a pesar de la carta y amor de Morfina y de la promesa de su padre no pensaba ir tan pronto por razones que se tenía y que a su tiempo declarará a quien corresponda. Y no dejó de sentir esta contradicción de la suerte, porque aún no pasaron dos meses, cuando supo que había muerto don Severo; y ni con este motivo se atrevió a ir a ver a Morfina. Sobre que la sala con esto ya no se pintaría; y permanecería en su lugar. Salía a pintar a algunos pueblos; aunque siendo todas obras de poco momento, eran las ausencias cortas y servían sólo de renovar el gusto de aquella dulcísima vida. Pero ocurrió de ahí a algún tiempo un caso que le afligió en gran manera, no bastando casi toda la filosofía para no maldecir de su pueblo, y coger a su madre e irse a vivir a otro.
El herrero un día se enfureció contra su mujer porque le llevó el almuerzo frío; y tomando un hierro que estaba caldeando en la fragua se lo metió por la boca y la garganta, expirando la infeliz en brevísimo rato. Era el herrero hombre muy estrafalario, bozal, nunca seguro y de muy malas chanzas, porque es de advertir que todo lo hacía riendo. La pobre mujer pasaba mucho trabajo con él porque sin más causa ni motivo que antojársele darle palos, le daba; mesarle los cabellos, se los mesaba; hacerla dormir en el suelo desnuda y sin ropa en invierno, la hacía dormir o acostarse así por lo menos; ofrecerle como por cariño un bocado con la cuchara, se lo ofrecía y al tiempo que abría la boca se lo tiraba a la cara o en el seno. Otras veces cogía un cuchillo, y haciéndola echar y poniéndole el pie en el cuello jugaba a degollar el carnero o el cochino, o concluía levantando el brazo diciendo: quién como Dios. Otras la ataba los brazos al cuerpo y luego las piernas en uno, y la hacía rodar por el cuarto y tal vez por la escalera. Pero esta burla que quiso hacer con el hierro de la fragua superó a todas, pues dejó a la pobre mujer sin vida en menos de cuatro minutos.
Prendiéronle inmediatamente, y puesto en la cárcel con muchas cadenas al cuello y cepos a los pies, le juzgaron aquel mismo día y le condenaron a muerte; cuya sentencia iban a ejecutar otro día. Ya estaba la horca levantada y todo el pueblo en la plaza aguardando la ejecución; ya le sacaban y llevaban al patíbulo, cuando subiendo uno del pueblo a caballo encima de los hombros de otro dijo: «¿Qué is a fer, hijos de Almudévar? ¿Conque esforcaréis a o ferrero que sólo tenemos uno? Y ¿qué faremos después sin ferrero? ¿Quién nos luciará as rellas? ¿Quién ferrará as nuestras mulas? Mirad lo que m'ocurre. En vez de enforcar a o ferrero que nos fará después muita falta, porque ye solo, enforquemos un teisidor que en tenemos siete en o lugar e por uno menos o más no hemos d'ir sin camisa». - ¡Tiene razón!, ¡tiene razón!, gritaron todos; ¡enforcar un teisidor!, ¡un teisidor!... ¡un teisidor!... Y sin más que esta voz y grito cogen al primero de ellos que toparon por allí, le llevan a la horca, le suben y le ahorcan, y ponen en libertad al herrero.
Supo esto Pedro Saputo, que no quiso ir a la ejecución ni había salido de casa, y fue corriendo a la plaza a ver de impedir aquella atrocidad e injusticia; pero llegó tarde porque ya estaba despachado el infeliz del tejedor. Llenóse de horror de tan grande barbaridad, y se volvió a su casa mudo de palabras y frío del corazón pareciéndole que el cielo y la tierra se habían mudado.
Por la tarde dijo a los principales del pueblo que fueron a verle: - Cállese al menos, señores; que esto no se sepa; que esto no salga de nuestros muros; porque, ¿qué se ha de decir de nosotros? Si esto llega a saberse, y se sabrá, no dudéis que mientras el mundo sea mundo se citará y recordará con eterno baldón del nombre de Almudévar. Mas ellos se excusaron diciendo que no pudieron persuadir a la multitud irracional, ni aun hacerse oír en aquel momento. Y se consumó la barbarie más inicua que vieron los siglos.
Pedro Saputo sintió tanto disgusto, que por distraerse tomó la espada y una mula de su padrino y se fue a pasar unos días fuera.
jueves, 25 de julio de 2024
1. 5. De cóm Pedro Saputo va determiná adependre algún ofissi.
Capítul V.
De cóm Pedro Saputo va determiná adependre algún ofissi.
Llichí y mes lligí als llibres que li dixáe lo retó y un ric del poble va sé lo que va fé en mol tems. Entre tots los que mes li agradáen eren los de historia y les fábules de Esopo en la vida de este gran fabulista: y un atre llibre al que li dieben Lo Cortesano. Pero no olvidáe lo ejercicio de les roques ni lo aná als campos en lo primé llauradó que entopetabe o topetabe, ni les probes de agilidat.
Un día li va di sa mare:
- Fill, ya tens dotse añs; ya es tems de que adeprengues algún ofissi. Y ell va contestá que pera qué eren los ofissis. Són, fill, li va contestá sa mare, pera no está bambán y guañás la vida.
- ¿Només que per an aixó?, va di ell; pos yo tos dono paraula de no está may bambán, com veéu que tampoc no u estic ara, pos ya vech que es roín, encara que sol sigue perque lo que no fa res, ya en aixó fa mol mal no ocupán lo entretenimén y les mans, y en cuan a guañás la vida tingue firme esperansa que no me faltará, si Deu vol, ni a vosté en mí. Que no vull yo que vaigue a rentá en fret y en caló perque es siñal de molta pobresa, y no ha de passá tans mals ratos. Pero si tos entristix que no adeprenga un ofissi, digueume quin hay de adependre. Y sa mare li va contestá que lo que vullguere.
- Pos yo, va di ell, no ne vull adependre cap. Perque hau de sabé que segons yo hay advertit, los homens són mol ignorans y no fan mes que disparates, obrán en tot en molta torpesa y sense cap discurs; y encara mes, generalmen fan mal als atres en malissia, y potsé an ell mateix per rechás. Yo no sé si a datres puestos són diferens, perque ya sabeu que no hay eixit de Almudévar mes que pera aná a vore als nostres parens, y dos vegades a Huesca aon a ningú vach coneixe ni vach tratá mes persones que les recaderes del mercat, que per sert gasten mol desenfado y poca vergoña. Pero si tots són lo mateix, no nessessito cap ofissi pera guañám la vida y félay a vosté descansada.
- Fill meu, va di entonses sa mare: mol saps y vech que parles com los flares que prediquen o com los homens que van en nous trajes per lo món y vénen de lluñanes terres. Fes lo que vullgues y Deu te ilumino: sol no vullguera que fores roín.
- Hasta ara, mare, va contestá ell, no u hay sigut ni hay probat de séu; y lo que hasta los dotse añs no es roín, ya sempre sirá bo.
- Segons, li va replicá sa mare: algúns s' hi tornen después.
- No pot sé, va di ell: perque yo sé que lo que es roín de home fet ya u ere de chiquet, pero no sabíe ni podíe empleá la maldat, pero lo que es mala inclinassió ya la teníe al alma.
- Ara vech, va contestá sa mare, que vas tenín raó.
¿Quí t’ha amostrat estes coses?
- Aquí dins, va contestá ell, me les amostren totes; y los llibres que llechisgo o llixgo, y les dones cuan riñen unes en atres.
- ¿Cóm poden enseñát o amostrát res les dones y mes reñín?,
va preguntá sa mare mol admirada.
- Pos me enseñen mol, va contestá ell; tot lo que entonses diuen es locura y sabiduría, y lo mateix me enseñe la un que l’atre. Y u adepreng de elles y dels atres chics a les seues enganchades, y dels llibres, u aplego aquí dins y u guardo, y alló engendre atres coses, y estes engendren después atres; y les junto y les regiro y amasso totes, o les separo y compong segons me demanen les ocasions.
Entonses sa mare, esbarrada de sentíl parlá en tanta sabiduría, li va di:
- No sé, fill meu, cóm sen yo tan tonta vach parí un fill tan espabilat.
- ¡Tonta, diéu!, va contestá ell; pos yo no hay advertit que u siguéu, perque les dones que yo ting per tontes al poble són vanes, cantoneres, gorrines, desastrades, rezongueres, noveleres, picudes, chismoses y bachilleres.
- Fill, fill, li va di entonses sa mare; eixa es massa malissia pera la teua edat; dixa a les pobres dones, que tan despressio porten a costes per sé dones y per ende lo espart del món.
- Ara sí que vech que sou una mica tonta, va di ell: perque hau dit una tontada mol gran. ¿Cóm diéu que les dones són lo espart del món? ¿Quin espart sou vosté a la vostra casa? Vosté sou la siñora y yo lo vostre fill, vosté me voléu y yo la vull; vosté me servís ara y yo la serviré después; vosté me cuidéu y yo creixco y me fach home pera donali honra y amparala y mantíndrela. No tos digáu espart, perque me hau afrentat y casi no puc mirala a la cara.
Un atre día a la hora de minjá va arribá sa mare en gran sofoco dién entre llágrimes:
- Los rics sempre rics y los pobres sempre ham de callá. Mira, fill, que ving acalorada. Lo hidalgo de la cantonada de la plassa me ha topetat al carré, y plantanse a cuatre passes me ha dit: "Be críe lo fill, la pubilla; ya casi es home y sol sap parlá y fé lo Marc Esopo.
La paga que ell tos donará per lo ofissi que li habéu amostrat. ¿Pensáu fél rentadora o cuinera com vosté? Milló li cuadraríe lo ofissi de comare o de casamenté.» Yo, al sentí paraules tan ofenedores, me hay mort de vergoña, la llum del sel no la veía; y casi me aufego de la pena que me unfle lo pit. ¿Qué me dius, fill meu, per al meu consol?
- Per ara, mare meua, sol tos dic que mingéu en gust, y demá tos diré lo que faré en este enfado que tos han donat perque no convé obrá ni adoptá consell cuan la caló de la passió está al mes alt pun, com u está ara als dos, vosté plore pero yo encara que estic ofés parlo en esta templansa. Ya que eixe hidalgo creu que pot oféndrela perque no me donéu ofissi, dixem la seua insolensia y agarrem la raó. Demá, si voléu, adependré de teixidó, después demá, de sastre, lo dilluns, de pelaire, lo dimats, de fusté, lo dimecres...
- Fill meu, lo va tallá sa mare olvidán les llágrimes y la afrenta:
¿quín disparate estás dién? ¿No saps que cada un de eixos ofissis coste mols añs de adependre, y tú, vols adependren un cada día?
- Torno a di, y sertifico, va contestá ell, que cada día hay de adependre un ofissi, y mes si es menesté o convé. Hasta mich día lo estudiaré, per la tarde entrenaré les mans, y a la nit cuan vinga a casa li portaré ya alguna mostra de la meua obra. Perque yo hay mirat a ixos homens als seus tallés y sé lo que me dic. Mínjo y alégros, que lo fill que hau parit no va naixe pera burret o ruquet, com Carlos Rallo Badet; ni tampoc pera sé humillat per cap fill d' algo ni pera patí que sa mare u sigue per ningú.
Yo faré que dins de pocs díes sigáu beneída per tots, y envechada potsé de eixe mateix hidalgo que tos ha insultat. Perdonemlo empero per la bona intensió en que u haurá fet, encara que en poc miramén y sobrada fanfarronería y mals modos. aixó es soberbia de naiximén y confiansa en les riqueses.
Aquella tarde anáe Pedro a casa de sa padrina, com solíe, y al passá per la plassa va vore al hidalgo en lo mossen: se va arrimá an ells y sense saludá se va encará en aquell y en gran aplom li va di:
- Siñó fill d'algo de la cantonada (cridanlo aixina per despressio): avui hau fet plorá a ma mare, y les seues llágrimes me han abrasat les entrañes y les guardo aquí (siñalán lo cor), perque soc lo seu fill y sé quí té o no té dret a oféndrela. No u olvidéu, que tampoc yo u olvidaré. Adiós. Y dién aixó sen va aná en tota serenidat y mirada severa.
Lo mossen lo va cridá moltes vegades y hasta va volé seguil; pero lo va tindre que dixá perque ni la cara va girá pera mirál y va colá com un rellámpec. Va sentí mol lo mossen aquell cas, y u va sentí tamé lo hidalgo, pero de manera diferén, perque lo mossen u sentíe per amor al chiquet, y l’atre de ira y de rencor de les seues paraules y atrevimén.
Original en castellá:
Capítulo V.
De cómo Pedro Saputo determinó aprender algún oficio.
Leer y más leer en los libros que le dejaba el cura y un rico del pueblo fue lo que hizo en mucho tiempo. Entre todos los que más le gustaban eran los de historia y las fábulas de Esopo con la vida de este gran fabulista: y otro libro que llamaban El Cortesano. Pero no olvidaba el ejercicio de las peñas ni el ir a los campos con el primer labrador que encontraba, ni las pruebas de agilidad y ligereza.
Un día le dijo su madre: - Hijo, ya tienes doce años; ya es tiempo de que aprendas algún oficio. Y él respondió que para qué eran los oficios. Son, hijo, le respondió su madre, para no estar ocioso y ganar la vida. - ¿No más que para eso?, dijo él; pues yo os doy palabra de no estar nunca ocioso, como veis que tampoco no lo estoy ahora, pues ya se me alcanza que es malo, aunque sólo sea porque el que no hace nada, ya con eso hace mucho mal no ocupando el entretenimiento y las manos, y en cuanto a ganar la vida tened firme esperanza que no me faltará, Dios mediante, ni a vos conmigo. Que no quiero yo que vayáis a lavar con frío y con calor porque es señal de mucha pobreza, y no os habéis de dar tan mal tiempo ni vida tan lacerada. Pero si os afligís porque no aprendo un oficio, decidme cuál he de aprender. Y su madre le respondió que el que quisiera. - Pues yo, dijo él, no quiero aprender ninguno. Porque habéis de saber que según yo he advertido, los hombres son muy ignorantes y no hacen sino disparates, y rudezas obrando en todo con mucha torpeza y sin ningún discurso; y el que es un poco más avisado, generalmente hace daño a los otros con malicia, y tal vez a sí mismo por reverbero. Yo no sé si en otras partes son diferentes, porque ya sabéis que no he salido de Almudévar sino que para ir a ver a nuestros parientes, y dos veces a Huesca en donde a nadie conocí ni traté más personas que las recaderas del mercado, que por cierto gastan largo de su desenfado y poca vergüenza. Pero si todos son lo mismo, no necesito ningún oficio para ganar la vida y dárosla a vos descansada. - Hijo mío, dijo entonces su madre: mucho sabes y veo que hablas como los flaires que predican o como los hombres que andan con nuevos trajes por el mundo y vienen de luengas tierras. Haz lo que quieras y Dios te ilumine: sólo que no querría que fueses malo. - Hasta ahora, madre, respondió él, no lo he sido ni entendido serlo; y el que hasta los doce años no es malo, ya siempre será bueno. - Según, le replicó su madre: algunos se tornarán después. - No puede ser, dijo él: porque yo conozco que el que es malo de hombre hecho lo hubo de ser de niño, sino que no sabía ni podía ejecutar la maldad, pero lo que es mala inclinación ya la tenía en el alma.
- Agora veo, contestó su madre, que vas teniendo razón. ¿Quién te ha enseñado esas cosas? - Aquí dentro, respondió él, me las enseñan todas; y los libros que leo y las mujeres cuando riñen unas con otras. - ¿Cómo pueden enseñarte nada las mujeres y más riñendo?, preguntó su madre muy admirada. - Pues me enseñan mucho, respondió él; todo lo que entonces dicen es locura y sabiduría, y lo mismo me enseña lo uno que lo otro. Y lo aprendo de ellas y de los otros chicos en sus contiendas, y de los libros, lo recojo aquí dentro y lo guardo, y aquello engendra otras cosas, y éstas engendran luego otras; y las junto y las revuelvo y amaso todas, o las separo y compongo según me cumple y piden las ocasiones.
Entonces su madre, espantada de oírle hablar con tanta sabiduría, le dijo: - No sé, hijo mío, cómo siendo tan tonta he parido un hijo tan agudo. - ¡Tonta, decís!, contestó él; pues yo no he advertido que lo seáis, porque las mujeres que yo tengo notadas por tontas en el lugar son vanas, cantoneras, puercas, desastradas, rezongueras, noveleras, picudas, chismosas y murmuradoras. - Hijo, hijo, le dijo entonces su madre; ésa es demasiada malicia para tu edad; deja a las pobres mujeres, que harto desprecio llevan a cuestas con ser mujeres y por ende el estropajo del mundo. - Ahora sí que veo que sois un poco tonta, dijo él: porque habéis dicho una muy grandísima necedad. ¿Cómo llamáis a las mujeres el estropajo del mundo? ¿Qué estropajo sois vos en vuestra casa? Vos sois la señora e yo vuestro hijo, vos me queréis e yo os quiero; vos me servís agora e yo os serviré después; vos me cuidáis e yo crezco y me hago hombre para daros honra y ampararos y manteneros. No os llaméis estropajo, por vida mía, porque me habéis afrentado y casi no oso miraros a la cara.
Otro día a la hora de comer llegó su madre con gran bochorno y pasión diciendo entre lágrimas: - Los ricos siempre ricos y los pobres siempre hemos de callar. Mira, hijo, que vengo llena de calor y corrimiento. El hidalgo de la esquina de la plaza me ha topado en la calle, y plantándoseme a cuatro pasos me ha dicho: «Bien criades el hijo, la Pupila; ya casi es hombre y sólo sabe parlar y hacer el Marco Esopo. El pago que él os dará por el oficio que le habéis enseñado. ¿Pensáis hacelle lavandera o cocinera como vos? Andad, que mejor le cuadraría el oficio de comadrón o de casamentero.» Yo, al oír palabras tan injuriosas, me he cubierto de vergüenza, la luz del cielo no veía; y casi me ahogo de la pena que me hinche el pecho. ¿Qué me dices, hijo mío, para mi consuelo? - Por ahora, madre mía, sólo os digo que comáis con gusto, y otro día os diré lo que hace a este enojo que os han dado porque no conviene obrar ni adoptar consejo cuando el calor de la pasión está en su mayor punto, como lo está ahora en los dos, que vos lloráis e yo de puro levantado y ofendido hablo con esta templanza. Y ya que ese hidalgo cree que puede ultrajaros porque no me dais oficio, dejemos su insolencia y tomemos su razón. Mañana, si queréis, aprenderé de tejedor, después de mañana, de sastre, el lunes, de peraile, el martes, de carpintero, el miércoles... - Hijo mío, le atajó su madre olvidando las lágrimas y su afrenta: ¿qué disparate estás diciendo? ¿No sabes que cada uno de esos oficios cuesta muchos años, y tú, quieres aprender uno cada día? - Torno a decir y certificaros, contestó él, que cada día he de aprender un oficio, y más si es menester o conviniera. Hasta medio día lo estudiaré, por la tarde ejercitaré las manos, y a la noche cuando venga a casa os traeré ya alguna muestra de mi obra. Porque yo he mirado a esos hombres en sus talleres y sé lo que me digo. Comed y alegraros, que el hijo que habéis parido no nació para jumento; ni tampoco para ser escarnecido de ningún hidalgo ni para sufrir que su madre lo sea de nadie. Yo haré que dentro de pocos días seáis bendecida de todos, y envidiada quizá de ese mismo hidalgo que os ha insultado. Perdonémosle empero por la buena intención con que lo habrá hecho, aunque con poco miramiento y sobrada altivez y mal modo. Eso es soberbia del nacimiento y confianza en las riquezas.
Aquella tarde iba Pedro a casa de su madrina, como solía, y al pasar por la plaza vio al hidalgo con el cura: acercóse a ellos y sin saludar se encaró con aquél y con grande entereza dijo: - Señor hidalgo de la esquina (llamándole así por desprecio): hoy habéis hecho llorar a mi madre, y sus lágrimas me han abrasado las entrañas y las guardo aquí (señalando el corazón), porque soy su hijo y sé quién tiene o no tiene derecho a ultrajalla. No lo olvidéis, que tampoco yo lo olvidaré. Adiós. Y diciendo esto se fue con su serenidad y mirada severa. El cura le llamó muchas veces y aun quiso seguirle; mas lo hubo de dejar porque ni aun la cara volvió a mirarle y traspuso como un relámpago. Sintió mucho el cura aquel caso, y lo sintió también el hidalgo, pero diferentemente, porque el cura lo sentía de amor al niño, y el otro de ira y de mancilla de sus palabras y atrevimiento.
martes, 12 de marzo de 2024
Formiga - Formigueiar
Formiga, s. f., lat. formica, fourmi.
A semblan de formiga. V. et Vert., fol. 54.
À manière de fourmi.
Formiga... fa provizio en estiu per yvern.
(chap. La formiga... fa provissió (proveíx) a l' estiu per al hivern, ivern.)
Eluc. de las propr., fol. 251.
Fourmi... fait provision en été pour hiver.
CAT. Formiga. ESP. Hormiga. PORT. Formiga. IT. Formica.
(chap. Formiga, formigues. Hau de lligí la fábula de la chicharra y la formiga. Tamé hau de probá les pizzes de la formiga, una pizzería móvil de la Sandra Tejedor de Beseit. Ella es mol morena, pero es “rosseta”. Lo seu home es rumano, y en rumano se escriu furnică. Igual van aná los catalans a Rumanía a enseñáls a parlá y escriure als rumanos, o als mateixos romanos.)
2. Formit, Fromit, s. f., fourmi.
Hom deu far aissi coma la formitz, que si trebalha en estieu per aver so que vieu en ivern. Liv. de Sydrac, fol. 69.
On doit faire comme la fourmi, qui se démène en été pour avoir ce dont elle vit en hiver.
Négation expl. No m'o pretz una fromit.
(chap. Aixó no val ni lo que una formiga; “no mu pressio una formiga.”)
Le Comte de Poitiers: Farai un vers. Var.
Je ne prise cela une fourmi.
ANC. FR. Dist la fromitz: Or chante à mei.
(chap. Va di la formiga: Ara cántam.)
Marie de France, t. II, p. 124.
Par quoi l'homme ensuyvant du fourmi la raison
Envitaille en un mois pour un an sa maison.
Philippe Hegemon, p. 22.
3. Formiguier, s. m., fourmillière.
Geta 'ls el formiguier, quar las formigas laysho... mal et manjo... bo.
Eluc. de las propr., fol. 241.
(chap. Gítales (tírales, avéntales, avíales) al formigué, ya que les formigues dixen... lo roín y se mingen... lo bo.)
Jette-les à la fourmillière, car les fourmis laissent... le mauvais et mangent... le bon.
CAT. Formiguer. ESP. Hormiguero. PORT. Formigueiro. IT. Formicaio.
(chap. Formigué, formigués; no sol són los nius de les formigues, sino tamé unes construcsions de terra que se féen pera aprofitá la materia vegetal - pullissos, rametes - cremála y fé abono; paregut al sistema de la carbonera, les carboneres pera fé carbó de la lleña.)
4. Fromiger, s. m., fourmillière. (chap. Formigué.)
Jai ades el fromiger.
Deudes de Prades, Auz. cass.
Gît incessamment dans la fourmillière.
5. Formicaleon, s. m., (lat.) formica-leo, fourmi-lion.
Formicaleon es una specia d' aranha que pren nom de formiga.
(chap. La formiga-león es una espessie d' araña que pren lo nom de la formiga.)
Eluc. de las propr., fol. 251.
Le fourmi-lion est une espèce d'araignée qui prend nom de fourmi.
6. Formigament, s. m., fourmillement, démangeaison, picotement.
Sent en aquel loc del pe dormicio et formigament.
Eluc. de las propr., fol. 96.
Sent en cet endroit du pied engourdissement et fourmillement.
ESP. Hormigamiento (hormigueo). (chap. Me corren formigues per lo bras, ting “formigamén”, v. formiguejá. Ejemple: m' hay adormit damún del bras. Tamé pot passá a datres parts del cos: mala sirculasió de la sang, embolia, ictus, patatús, acsidén, parálissis de les galtes, etc.)
7. Formicar, v., fourmiller, picoter.
Part. prés. Cum es pols caprizant, formicant.
Eluc. de las propr., fol. 21.
Comme le pouls est sautillant, fourmillant.
ESP. Hormigar (hormiguear). PORT. Formigar. IT. Formicare.
(chap. formiguejá. Me formiguege lo bras; m'ha formiguejat la cama un bon rato per está assentat damún d'ella. Si te se queden los dits baubos pel fret, después te formiguejarán.)
8. Formigueiament, s. m., fourmillement, démangeaison, picotement. Formigueiament per razo de la materia ascendent.
Eluc. de las propr., fol. 101.
Fourmillement en raison de la matière ascendante.
ESP. Hormigueamiento. IT. Formicolamento. (chap. Formiguejamén, formiguejamens.)
9. Formigueiar, v., fourmiller, démanger.
Si 'l pacient badalha et saliva, e 'ls potz li formigueio.
(chap. Si 'l passién badalle y salive o salivege, y los labios li formiguegen.)
Eluc. de las propr., fol. 102.
Si le patient bâille et salive, et les lèvres lui démangent.
ESP. Hormiguear. PORT. Formiguejar. (chap. Formiguejá. Miréu lo paregut en lo ocsitá formigueiar y lo formiguejar portugués; Raynouard no diu res del catalá, ¿no va trobá este verbo als textos que ell consultabe com a catalans? Ya se veu an estos dos llibres (choix y lexique) que tamé considerabe textos catalans los escrits per autós valensians com Ausiàs March. Podéu buscá “formiguejar” a Google y triá un tems anterió al de la publicassió de este tomo 3 del lexique o de la mort del autó, 27-10-1836)
lunes, 31 de enero de 2022
Vocabulario valenciano - castellano, parte 2, F-Z
F.
fa, aquel hace.
faba, roncha con bulto pequeño. (haba)
faç (faig, fach), yo hago, y aquel hace (ell, ella fa).
faça, haga o hace aquel (aquell, ell, ella fa).
fadrí, mozo pequeño, o muchacho. (fadrina, moza pequeña, muchacha)
faena, hacienda (facienda; trabajo; feina, feyna). Faent (fent, feent), haciendo.
faent laus palesa, haciendo loor manifiesto.
faiçones, facciones. (faiçó, facción; faiçons)
falagar, halagar. (afalagar, afalagá; falaguer, falaguera)
falç, hoz para segar o cosa así. (falce, falz, fals, falseta; falsilla : vencejo)
falcò (falcó), halcòn (halcón). (falco)
fall, aquel falta y hallo yo. (fallar o faltar)
falléga, falte.
falleix, aquel falta (fallece). Fallença, falta (también se encuentra “no hi hage falla, siau aci sens tota falla”).
fallesch, falto (yo) o desfallezco.
fallí, falté yo y faltó aquel.
fallides, faltas y fenecidas.
falliment, falta.
fallir, fallecer o faltar.
fallirém (fallirem), faltaremos.
fallits, faltos. (una almendra puede estar “fallida” : le falta el grano, fruto)
faloria, embuste engaño. (falordia en el DVA de Borao, aragonés)
fals, falso.
falt, falta y falto.
faltí, falté yo y faltó aquel.
falts, faltos y faltas.
fam, hambre. (fame)
famejants, hambrientos.
famolént (famolench, famolenc, famoleng), hambriento.
fanch, lodo o barro. (fanc, fang; fango; fangus)
far, el faro de Mecina.
faraut, intérprete. (faraute, haraut, herault, heraldo, traductor y enviado representante)
fardo, haz (feix) o manojo (manoll), lío apretado. (garva, garba)
farfallòs, tartajoso. (tartamudo, tartaja)
fart, harto. (farta, harta)
fartar, hartar.
fas, yo hago (faç, faig, fach) y tú haces.
fasas, hagas tú. (que tú faigues)
fástigs, hastíos o enojos. (también fástic o fástig : asco)
fastiját, enhastiado o lleno de hastío.
fastidi, fastidio.
fastich, hastío, inapetencia.
fat, hado. Fats, hados. (inglés fate; fatídico; tu destino está escrito; fatum latín?)
fát, hado tonto, bobo, fatuo.
faula, fábula. Faules, fábulas.
feble, cosa mujeril o para poco. (débil)
febra, la calentura. (fiebre; Fieber; fever)
fectió, por afecto o afición.
fege (fetge, feche), hígado.
feges, fechas. (Igual que data : dada : fecha; factum : fecho : hecho)
feya, hacía. Feyen, hacían.
feixos, hazes. (singular feix; fasces; haz; fascismo, etc.)
fiexa, afixa (afija, fija), o afierra (aferra) o se pega. (fixo : fijo)
fel, fiel, hiel. (Derivados de fidel, fideles - fieles - se encuentran fael, feel, faels, feels)
felix, dichoso. (feliz; Félix)
fellóna (fellona), enojada.
feltre, maraña difícil de deshacer. (fieltro, tipo de tejido; usado en caballerías)
fem, estiércol. (fiemo; femater : texto de Vicente Blasco Ibáñez : estercolero, el que recogía el estiércol y sobras de las casas pudientes para revender o usar en los campos propios)
fem, hacemos. (Verbo fer: hacer : en chapurriau: yo fach, tú fas, ell o ella fa, natros o natres fem, vatros o vatres feu o féu, ells o elles fan; facere; faire francés; rumano “ché fach” : qué haces?, cómo va?)
fembres, hembras. (fembra, hembra; faemina, fémina, feminismo, etc)
fembrer, hombre dado a mujeres. (mujeriego)
fembril, femenil o mujeril.
fémen, femenil o mujeril.
fen, lo mismo que el anterior, viene del verbo fendre.
fendre, demoler, astillar, romper, arruinar.
feneix, fenece o se acaba. (finaliza; fine; fin)
feny, yo me burlé o me burlo o finjo.
fenyer, fenecer o acabar o burlar (fingir).
fenix (fénix, phoenix), el ave fénix sola en el mundo. (que renace de sus cenizas)
fente, el estiércol o barro o cieno.
fer, fierro (ferro; ferrum, férreo, Ferrer; farrier, ferradó, ferradós, ferradora, ferradores; ferré, ferrés, ferrera, ferreres; Ferrera, Ferreras; herrador, herradores, herradora, herradoras) y hacer.
feréa, miedo y cosa fiera y vergüenza. (E perço sols desije molt exir de aquesta vida per no veure la crueldat e ferea de aquest miserable poble)
feríls, hiriolos (les hirió).
ferm, firmemente o firme.
férma (ferma), firmeza o firme. (y también firma, fermar : firmar, afirmar, refirmar)
fermamént (fermament), firmemente.
fermáll (fermall) joyel. Fermanza, firmeza.
férmals, fírmalos o confírmalos.
fermava, afirmaba o se sostenía (era firme).
ferme, afirme y firmemente.
fermetat, firmeza.
ferne, hacer. (castellano antiguo hacer ne)
fernu, ferni. Fermín, nombre de Santo.
ferre, el fierro o áncora de la nave. (también espada, o ferramenta : navaja)
fet, hecho. Feta, hecha.
fetje (fege anterior, fetge), el hígado. (foie francés, como el suculento foie gras)
fets, hechos o hazañas. (feitos, feytos, fechos, s'ha feito de nuey)
féu, hizo.
fexuch, pesado o enojoso.
fexuga, cosa pesada o enojosa.
fexúga, la tierra porque es pesada.
fi, fino y fino acabamiento.
fiant, fiándose (fiando).
fiblo (fibló), aguijón de la avispa o abeja.
fica, hinca (la rodilla: genoll, ginoll) y queda.
ficte, fingido o fingida. (ficticio)
fil, el hilo. Filát, la red. (filat : hilado)
filastre, el alnado o hijo de su marido. (fill : fillastre)
fill, hijo. Fills, hijos. (fijo, fijos en castellano antiguo; aragonés “desafillo ad todo omne et afillo a vos don Sancho rey de Navarra” (Jaime I y Sancho el fuerte de Navarra); filio, filium, filia, filii)
fillol, ahijado.
fillola, hijuela (ahijada).
filoses, ruecas.
fin, fino y fin y hizo. (él, ella fin : va fer : hizo)
fina, cosa fina o acaba o fenece.
finan, fenecen o acaban.
finát, finado, y acabado y finido (finalizado).
fináu, morís o fenecéis y finado.
fine, acabe o fenezca o fine.
finéu, fenezcáis o acabéis.
finí, acabó aquel. (verbo finir : finire : acabar, finalizar)
finitát (finitat), fineza.
fins, hasta.
finsa, funs, hasta. (fins a)
fique, quedé o hinqué. (ficar : poner, hincar p. ej la rodilla)
fiquen, hinquen o se peguen o queden.
fir, hiere. Firen, hieren. (ferir : herir)
fisgar, burlar.
fiu, yo fío y hizo o hice.
flac, flaco y flaca. (y débil, flácido)
flames, llamas de fuego. (flama : llama)
florí, florín, moneda de oro.
fluix, flojo o afloja o flojamente.
flúix, corrimiento o flujo.
flum, río. (flumen, además es el nombre de un río aragonés)
flúxen, aflojen y hacen flujo o corrimiento.
fluxen, el aceso y receso del mar. (acceso; flujo, fluctuar, marea, etc...)
flúxen, ir y venir o flujo.
foc, fuego (también foch, plural fochs) y fuere.
fóc, estará o será o fue.
folga, huelga. (algunos catalanes y catalanistas la llaman vaga, serán vagos …)
follamént (follament), locamente. (foll : loco; fool inglés; también tonto)
fóllas, locas. Fólles, locos. (follas : folles)
follia, locura. Folls, locos.
folls de pensa, locos de pensamiento.
fon, fue o estuvo.
fonament, fundamento.
fonch, fuere o fue.
fondes, hondas.
fondre, fundir.
fonevol (fonévol), ingenio de guerra. (es como una catapulta; fona : honda - de David)
fons, fuente. (font, fonts; fons latín)
fòns, hondo y hondura (profundidad).
for, fuero o ley o costumbre. (fur, furs; foro, foris)
fora mida, fuera de medida.
fora viats, echados a fuera (fora aviats; via fora : grito de defensa) o engañados.
foragitér (foragitar : fora + gitar : expulsar, echar), expeler, apartar.
forana, cosa extrema o cosa de afuera (fora, afora).
forans, los extremos o cabos de alguna cosa.
foráns, foranos o de afuera.
foratjant, echando afuera. (foragitán, foragitant, foragitando)
forat, agujero. Forca, la horca.
forcadura, horjadura.
força'l, fuérzale.
forja, imagina o forja en el pensamiento.
forment, trigo. (frumentum; Formentera; Formenta, masías entre Beceite y Fredes)
forn, horno. (furnus)
fornal, fragua. (forja, forges)
fornall, horno o hornaza.
fornit, fornido o bien proveído (provisto).
forquex, cosa de horcas.
fosch (fosc), fosco o oscuro. Fòsca, fosca o oscura.
foscament, oscuramente.
foscar, hocicar, mover la tierra con el hocico.
foure, la vaina de la espada.
frança, el reino de Francia.
franch juhí, franco y libre albedrío.
frares, hermanos y frailes (frater; flares).
frau, engaño. (fraude)
fraula, fresa.
fre, freno. Frens, frenos.
frecistol, facistol.
fregar, estregar. (restregar, frotar)
fregir, freír.
freix, fresno. (En la Fresneda, Matarraña, Teruel, el mote es frechit : fregit)
fret (fred), frío.
fretura, falta o menester. (freturar : faltar o hace falta o ser menester)
freturans, los que tienen falta.
freturau, tenéis falta o habéis menester.
freturen, carecen de lo que han menester.
freturos (freturós), el que ha menester.
frevol, flaco.
fruyrem, gozaremos. (fruyr, fruir : gozar)
fruyt, fruto o fruta.
fugì, aquel huyó. (verbo fugir : huir)
fuig, aquel huye o yo huyo.
fuyt, huído. Fuyta, huída.
fullat, cosa que tiene hojas. (fulla, folium, folio, etc : hoja)
full, pliego de papel.
fum, humo. (fumar : humear)
fus, derramado o echado aparte. (fundido; fondre : fundir)
fus, huso y huido y ahuyentado.
fust, madero. Fusts, maderos. (también barcos, embarcaciones; fusta : madera; fuster : carpintero, etc)
G.
gafet, corchete, especie de broche.
gayre, nada o ninguna cosa. (no tinc gayre temps : no tengo - nada de - tiempo)
gala, agalla.
galafre, galduf, galdirot, glotón. (gula : gola : garganta)
gallejar, gallear.
galtes, las mejillas. (la galta : mejilla)
ganya, agalla en los peces.
gandulejar, andar ocioso (gandul) y mal entretenido.
ganta, galta, carrillo (mejilla).
ganta, la garça o ave que vuela mucho.
gargalleig, gargajear. (gargall : gargajo)
garrò, el garrón del zancajo.
gast, gasto o gastado.
gasta, gastada. (gastá)
gastants, gastadores o que gastan.
gel, yelo (hielo). (italiano gelatto : helado)
gelar, helar.
gelòs, celoso. (celos : gels)
gemechs, gemidos.
gemicar, gemir.
gens, ninguna cosa o nada.
gest, gesto. Gests, gestos.
gesta, cosa hecha o hecho.
gestes, hechos o cosas hechas.
giflet, galtada (golpe en el carrillo, mejilla : galta).
gimniós (ingeniós), ingenioso o que tiene ingenio.
ginyen, hacen algo con ingenio. (ingenian, piensan, cavilan, se las ingenian …)
giny, industria. (ingenio)
ginys, ingenios o artificios.
gir, yo me vuelvo o me rodeo. (me giro)
gira, vuelve o torna.
girarà, volverá.
giràt (girat), vuelto o rodeado.
gita, arroja, alanza, echa fuera. (gitar; foragitar)
gita (se : es), se pone o se echa o se acuesta (recuesta).
gitám (gitam), ponemos y echamos afuera. (planta medicinal dictamnus albus)
gitant, echando afuera o acostándose (acostando; gitantse o gitant se).
giten, quiten o quitan o echan fuera.
giu giu, chio chio (pío pío), canto de gorriones.
giular, silvar. (chulá, chiular, xiular)
glaç, el yelo. (glaçons : cubitos de hielo; glaçada : helada)
glaça, la helada o la escarcha (glaçá, apócope de glaçada : helada).
glay (esglay, esglai), espanto.
glans, bellota. (glan singular; glans, bellotas)
glanola, glándula.
glob (glop), sorbo. (onomatopeya glup glup glup, sorber, tragar)
glorieja, se gloria.
glots, golosos. (golut, goluts; gola : garganta; gula)
goy (goig, goch), gozo. Goyg, gozo.
gojar, gozar, tener, poseer.
golf, golfo de mar o de otra cosa.
gonella, armadura a modo de coraza.
gonyjo, lo mismo que el anterior.
gorja, la garganta o el cuello.
gos, yo oso, y perro.
gosa, aquel osa. Gosàt (gosat), osado.
gosar, osar, atreverse.
gosàs, yo osase y aquel osase.
gose, ose yo y ose aquel.
got, vaso.
gotejar, escurrir poco a poco alguna cosa.
gra, grano. Grans, granos y grandes.
graçia, da gracia.
graeixch, agradezco.
graesch, agradezco.
grahòns, gradas o escalones. (como en el canticum gradum)
graìda (graída), agradecida.
grair, agradecer. Grayt, agradecido.
graiu, agradecedlo.
graixcau, agradezcaislo (lo agradezcáis).
gramalla, vestidura de autoridad (y de luto).
granda, grande.
graners, graneros del pan.
gran, grande. Grans, grandes y granos.
granisolar, granizar.
grao (graó o graò, como el puerto y población valenciana El Grao), grada.
graponar, manosear.
gras, graso o gordo.
grat, contentamiento o gracias o agradecedlo.
grau, grado o de grado.
grech, viento griego. (también sin viento, grec, Grecia)
greu, desabrido o malo y mala. (grave)
greuje (greuge), agravio. Greujaven, agraviaban.
greument, desabrida o malamente. (gravemente)
grifant, gerifalte, ave de rapiña.
groch (groc), amarillo. Groga, amarilla. (grochs, grocs : amarillos; grogues : amarillas)
gros, grueso o gordo.
guay, llanto.
guaiment, se lamente o llore.
gual, por egual, igual.
guany, yo gano y ganancia.
guanys, ganancias y lloros y plantos (plany, planys).
guanyada, ganada.
guará, garañón.
guardar, mirar y guardar.
guardeu, miréis vos.
guardo (guardó), galardón y yo guardo.
guardona, galardona.
guaret, barbecho.
guarì (guarí), guareció.
guart, yo miro y aquel mira o mire.
guart, aquella manera de mirar o de tener respeto.
guasta, gasta.
ques por agues, hubiese o tuviese.
guilla, cosecha, usufructo.
guillot, usufructuario.
guineu, raposo. (raposa, rabosa, zorra, zorro; rainard occitano)
guisa, manera, medida, orden.
H.
habents, teniendo (habientes).
hábit, hábito o costumbre.
habita, aquel habita o habitaba (habitá).
habuyra, sobresale o derrama o abunda.
habuyra, reposa y agüera.
hac, aquel ha o tiene.
hadulaments, aullidos (pone ahullidos; udols, udol : aullido)
hagùda (haguda), tenida.
hagueseu, tuviésedes vos. (tuvierais vosotros)
haja, aquel haya o tenga.
hair, me muevo a ira o me aíro.
hair, tener aquella manera de ira. (airar, airarse)
hayr (ahir, ir, air), ayer.
hayr amor, mueve a ira al amor.
hairè, yo me enojo me aíro.
ha llur sojorn, tiene su descanso.
ham, anzuelo y á me (me ha).
ham fet amar, á me hecho amar (me ha hecho amar).
harrar, desposar, casar.
harriejar, arrear aguijar las bestias.
ha sats, tiene asaz o mucho.
havè, aviene o acaece.
ha vent, tiene viento.
havent, teniendo (habiendo).
havents, teniendo ellos o aquellos.
ha vents, avientos o a los vientos.
havie, aquel había o tenía.
havirança, aventuranza.
havirát (havirat), aventurado.
haunit, unido o ajuntado. (unit, aunit)
havorresch, aborrezco.
havorrit, aborrecido.
hauréu, aureis vos. (habréis, tendréis)
hauts, autos o actos.
herves, yervas. (hierbas, yerbas; herbes)
heretaments, heredamientos.
heremita vida, vida de ermitaño. (eremita; se encuentra ermita y hermita)
he vent, tengo viento.
hevént, evento o suceso o acaecimiento.
heréu, heredeo.
hi, ay o allí.
hira, la ira.
hirá, aque irá o andará.
hirát (irat), airado o enojado.
hix (ix; exir, eixir), sale.
ho, lo. Hoc, si, (sí afirmativo en OCcitano : hoc, òc, och) y esto y también.
hoénts, oyentes.
hoges, oír. (escuches, oigas)
hóy, desamor, odio o ira. (oy, odi)
hója, aquel oiga. Hójes, oyas (oigas) tú.
hóig, yo oigo.
hoint, oyendo. Hoíu, oíd vos.
hom, hombre y húmedo (humit).
home, hombre. Homens, hombres.
homeyér, matador (homicida).
homey, homicidio.
homenívol, varonil y fuerte.
hom radical, húmedo radical.
homs, hombres y olmos (ulmus; oms, olms).
hon, adonde o de donde.
honta, afrenta y vergüenza.
hos (os), hueso.
hosca, cosa hueca.
host, hueste.
hostàl (hostal), mesón o posada.
hoste, huésped.
hou, aquel oye. Hòuenla, óyenla.
hu, uno.
huberts, abiertos o descubiertos.
hudulaments, aullidos.
huy, hoy en día (pone oy dia).
hujar, fatigar, cansar.
humit, húmedo.
hus, yo uso. (us)
I.
iach, vel. Iaç yo estoy echado o caído (yazgo, de yacer, iacere, jacere).
iaeu, estáis caído.
iaga, esté echado o caído. (yazga)
iamechs (gemechs, gemecs), gemidos o suspiros.
iames (james, jamés), jamás.
iaqueix, aquel deja. (de jaquir, iaquir)
iaquesch, le dejo yo. (jaquesch)
iaquida, dejada. Iaquir, dejar. (jaquida; jaquir)
iaquiu, dejáis o quitáis. (jaquiu)
iau (jau), aquel cae o está caído (yace).
iaure, caer (yacer).
iemech (gemech, gemec), gemido o suspiro.
iequida, dejada. (jaquida)
ignyor, ignoro o tengo soledad (añoro).
ignyor, aquella manera de soledad (añoranza) o de no saber (ignorancia).
ignorançans, ignorancia nos.
ills, y los (y els, i els, ils, i'ls, y'ls)
illumena, alumbra (ilumina).
inçita, incita o mueve (a).
infantèa (infantea), infancia o niñez.
infernades, infernales.
infinida, infinita.
influeixen, influyen.
infortit, enfortalecido (fortalecido).
inichs, inicuos y malos.
inportù, importuno (inoportuno).
inpugne, impugna o contradice.
insten, los instan o mueven (a).
instituts, instituciones.
intrinchs, intrínsecos.
invoch, yo invoco y llamo.
ioch (joch), juego o burla.
iom (yo me, yo'm) so, yo me soy.
iorn (jorn), día. Iorns (jorns), días. (jornada, jornadas)
iosos, jocoso o alegre. (jocós o jocòs, iocós o iocòs)
iou (jou), juego (joch, joc) o yugo.
iove (jove), mancebo de poca edad (joven).
iovens (jovens), mancebos. Iovent (jovent), juventud.
ipolit, nombre propio de varón. (Hipólito)
ipocràs, un hombre así llamado. (Hipócrates)
irada, airada o con ira.
irascible, airado o irascible.
iras, por mover a ira.
irescer, airarse o moverse a ira.
iros, irascible.
ivern, invierno.
iuga (juga), juega.
iuhéus (jueus, juéus, juheus, juhéus), judíos.
iuhí (juhí), juicio y juez. Iuhíns, juicios.
iuchs, juicios.
iuidór, justador.
iunctes (junctes, juntes), juntas o ayuntadas (ajuntadas).
iuny, junte o ayunta o viene bien.
iuny (juny), el mes de junio.
iuno, la diosa Juno.
iunt (junt), junto. Iuntes (juntes), juntas.
iur (jur), yo juro. Iuriste (juriste), jurista.
ius (jus, de jus, dejus, dejús), debajo. Iusà (jusà, jussà, com lo Pallars), lo de abajo.
iusanes (jusanes), bajas o bajeras.
ius mi, debajo de mí.
iustades (justades), ajuntadas.
iustar (justar), ajuntar o ajustar o justar.
iustats (justats), juntos o ajuntados.
iutja'lsa (jutja'l sa), juzga el (le juzga) sano o júzgale sano.
iutjament, juicio o determinación.
iutjar, juzgar.
iutgesa, juzgadora o juez. (iutge, jutge)
ix, aquel sale y sal tú.
ixca, salga aquel (que ell, ella ixque; que yo ixca)
ixch, aquel sale o yo salgo. (ell, ella ix, yo ixco)
ixen, aquellos salen.
J.
ja, ya. (también se encuentra ya en valenciano, y yo)
jaç llit, lecho. (lectum; jaç : yacer)
jafar, chafar, rozar, cortar, destrozar o pisar algo.
jamay, jamás.
jangla, burla.
janglot (sanglot, singlot), hipo.
japallada, sabatuda, chaparrón.
japehuer, sombrero.
japeu, sombrero. (châpeau)
jatsia, caso que.
johuada, yugada de tierra.
jolla, cholla, la parte superior de la cabeza.
jop (chop), chopo, árbol.
jopar (chopar), empapar.
jorrar (chorrar), chorrear.
jorroll, chorro.
julla-as, costilla, costillas.
junta, conyuntura de dedos o manos (articulación), o unión o congregación de varios.
junyr, uncir, yugo, justar.
juplar (chuplar), chupar.
L.
labint (laberint), laberinto.
l'acte, el acto.
ladata, la data de las tablas.
lagost, lagosta. (langosta)
lay, allá en aquel tiempo.
l'ayre, el aire.
l'altre, el otro.
l'amarch, lo amargo.
lamguiment, desmayo o desfallecer. (languidez)
lançalòt, nombre de un caballero.
languiment, desfallecimiento.
languint, desmayando.
l'any, el año.
lantees, lámparas.
lahor, loor. Laor, loor.
l'anima, el alma.
l'arbre, el árbol.
la tira, la tira o lleva hacia sí.
l'atorch, la otorga o concede.
laus palesa, loor manifiesto.
laus, loor. Laus, osla (os la).
laus toleu, os la quitéis.
lebre, la liebre.
lebrosia, lepra.
l'efecte, el efecto.
leg, feo. Legea, fealdad.
legir, leer.
legre, alegre.
leys, allá es y leyes.
leix, aquel deja o deje y yo dejo. (deix)
leixa, aquel deja. Leixal, deja el. (deixa)
leixant, dejando. Leixau, deja vos.
lença, la lanza. (lança, llança)
l'endreç, el aderezo.
l'engan, el engaño.
l'inginy, el ingenio.
lenegánt, resbalando o resbaladero.
lenta, ni fría ni caliente.
l'enteniment, el entendimiento.
l'escalf, el calor o encendimiento.
l'escandall, la sonda del marinero.
l'esencial, lo esencial.
lesió, lesión o daño.
lesquiu (l'esquiu), el esquivo o zaharoño.
lest, leído y aquel es.
lest, cosa clara.
lesta, leída y la lista.
l'estat, el estado.
l'estatje, el estado y la estancia.
lestes, leídas y diligentes.
l'estiu, el estío (verano).
l'estrém, el extremo.
l'estret, el estrecho o estrechura.
let, escogido o elegido (elet) o leído.
lets, leídos o elegidos.
levant, el viento solano. Leus (lleus : pulmones), ligero.
licençiants, dando licencia.
lig, yo leo y aquel lee y ley.
liga, leer.
l'inocent, el inocente.
l'imagín, le imagino.
l'infá, le hace (lin fa, li fa).
linçens, varón que veía mucho (lince).
l'invern, el invierno.
lir, lirio.
lis devench, le aviene o le acaece.
lisodegue (li sodegue) la porta, le toque a la puerta.
LL.
lla, allá. Llaç, lazo.
lla donch, allá pues.
llaberint, laberinto.
llabor, semilla, simiente.
llebros, leproso. (se repite más adelante; llabros)
llaça, enlaza (lazo, nudo). Llaços, lazos.
llach, lago o zaquizamí.
lladre, ladrón.
llay, adonde, o allá.
llam, rellam (rellámpec), relámpago.
llanç, la saeta o lance.
llança, la lanza y alanza.
llanceta, lanceta de sangrador.
llances, lanzas y tiros.
llanch o l'llanç, yo me lanzo.
llanda, hoja de lata (hojalata).
llansól (llançol), sábana.
llantia, lámpara.
llapis, lápiz de dibujar.
llar, hogar.
llarch, largo.
llas, triste o fatigado y cansado.
llase, canse.
llassat, cansado o fatigado.
llata, pleita.
llau, lauro.
llaujér (llauger, lleuger), ligero.
llaumente, llore.
llaurodór (llaurador, llauraor), labrador.
llavóns, entonces, en aquel tiempo.
llavóren, labran o hacen labor.
llavors, entonces, en aquel tiempo después.
llavórs, labores (pone lavores).
llebros, leproso.
llech, hombre lego que no sabe.
llechs, hombres legos que no saben.
lledelles, ladillas.
llegea, fealdad.
lleigs, feos. Lleg, feo.
lleix, fea o fealdad.
lleixar, dejar.
lleja, fea.
llenç, lienzo.
llença, la lanza.
llepar, lamer.
llepó, lama o cieno llimach.
llepol (llépol), goloso.
llepolía, golosina.
llesca, rebanada de melón, pan &c.
llést, leído y aquel es.
llest, cosa clara.
llesta, leída y la lista.
llestes, leídas y diligentes.
llet, leche.
lletovaris, letuarios.
lletovaris, medicinas.
lleu, bofe liviano. (pulmón)
lleuja, aloja o está puesto.
lleument, ligeramente.
lleus, ligero. (pulmones; liviano)
llevant, el viento solano.
llevár (llevar), llevar o levantar. (elevar)
llevarse, levantarse.
lli, lino.
llibert, libre o libertado.
llibrell, barreño.
llich (llic; lligar), yo ato o ligo.
llidóns (llidons), almezas. (fruto del almez: latón)
llidonér, el árbol que da aquella fruta. (almez; litonero, lladoner, lledoner, etc)
lliga, junta o liga y ata.
lligám, atamos y atadura.
lligáms, ataduras o ligaduras.
lligança, ligadura o atadura.
lligants, que atan.
llima, limón (lima; llimó) o lima de acero.
llimit, límite.
llindar, umbral.
llinós, linaza simiente.
llirons, almezas.
llista, cinta, lista de nombres.
llit, la cama.
lliura, libra como libranza.
lliura, libra o delibera, o defiende.
lliuràs, librase. Lliuras, libras.
lloants, loando o que loan.
lloca, clueca.
lloch, lugar. Llochs, lugares. (locum latín; lloc)
lloguèr, alquiler o jornal.
lloir, relucir.
llonch, largo.
llop, lobo.
llou, yo loo.
llubi, altramuz. (tramús, tramussos)
llucer, lucero.
ll'ull, el ojo. (l'ull : Lull)
lluyta (lluita), la lucha.
llums, lumbres (luces).
lluny, llunt, lejos.
lluny, aleja o alejos.
llunyament, alongamiento (alejamiento).
llunyar, alejar.
lluyten, luchen.
llur, suyo o suya y su.
llurs, suyos o suyas.
llus, merluza o pescada. (mare de llus : merluza; llus : lucio ?)
llutar, luchar o lidiar. (lluitar, lluytar)
lo (fil), el hilo.
lo deute, la deuda.
lo far, el faro de Mecina. (Mesina, Messina)
lo llas, el lazo y el triste.
l'home, el hombre.
lonya, se aleja.
lo nom, el nombre.
lo quer, lo busca. (lo requiere : lo requer)
l'or, el oro.
l'orb, el ciego o tuerto de un ojo. (lo garcho; el orbe?)
l'orella, la oreja.
losca, la mella y oscura o lóbrega (fosca).
l'ostàl (hostal), el mesón.
lo test, el tiesto.
l'u, vl', l'hu, el uno. L'un, el uno.
l'ull, el ojo. Llull, el ojo.
lunya, aleja. Lunyant, alejando.
lunyàt (lunyat), apartado o alejado.
lunyava, alejaba.
lunyen, se alejen o se aparten.
l'us, el uso o costumbre.
lurs, sus.
M.
ma, mano, y mía y mi.
m'abuyra, me abunda o sobresale.
máda, por amada.
madelita (m'adelita), me deleita.
madona, mi señora o mi amada.
mafít, mustio o triste.
magréuje vl'. Magréuja (m'agreuje, agreuja), me agravia.
magresa, flaqueza.
magrír (magrir), enflaquecer.
maguer encara, aún.
maisó, posada, o casa o descansadero. (maison)
may, nunca.
may mia (m'aymía), mi señora o mis amores.
malaéix, maldice.
malalt, enfermo. (malaltia, malautia : enfermedad)
malaltír (malaltir), enfermar o estar enfermo.
malavirát (malavirat, mal avirat), malaventurado (desaventurado).
malaesch, maldigo o maldice aquel.
maleír (maleir), maldecir.
malfát (mal fat), mal hado.
maliféts (malifets, malifetes), maleficios (cosas mal hechas).
m'alònya, me aleja.
malváts, malvados.
mam, por amam, amamos.
mána, mandá. Mánya, la maña.
manaménts, mandamientos.
manánt, mandando.
mancar, faltar.
manch, manco. (falto de un brazo)
mancha, fuelles para echar aire. (bomba de aire)
mancha, bufánr (bufant), soplando los fuelles.
maneig, manejo.
mantell, manto.
mans, manos.
ma pónya, mi deber o mi posible.
ma púnya, mi deber o mi posibilidad.
marag (amarg), amargo. (amaro italiano)
maravelles, maravillas.
marastra, madrastra.
marbre, mármol.
marejarse, marearse.
marfit, marchito.
marfega (márfega), jergón.
marfit, tomado o hurtado. Marçit, mustio (marchito, marchitado).
marmesor, albacea. (marmessor, marmessors, albaceas de un testamento)
marrimént, desmayo o tristeza.
marriment, alteración o atemorizamiento.
marroba (ma roba), mi ropa.
mart, el dios de las batallas, Marte.
martafallar, machacar.
martéll (martell), martillo.
mártre, mártir. Mártres, mártires.
marts, martas, piel para aforros. (marta, mustela)
mas que mi us am, más que a mí os quiero (amo).
massa, más y demasiadamente (demasiado).
massip (maçip), mancebo.
mastegar, mascar (masticar).
mat, mate. Matí, de mañana (la mañana; matinar : madrugar).
matalaf, colchón.
mateix, el mismo. Mateixs, los mismos.
matinejar, madrugar.
matrimoni, matrimonio.
mealla, meaja.
medía, me diga. (me digue)
médre, medra o medre.
meja, torcida.
melodiós, con melodía o melodioso.
melodiósa, llena de melodía.
melsa, el bazo.
membrám, nos acordemos.
mémbram, acuérdaseme.
mémbre, miembro y me acuerde.
mémbret, acuerde se te.
ména, trae y amenaza.
mena tristór, trae tristeza.
menaça, amenaza. Menacen, amenacen.
menciona, hace mención.
mene, traigo o trae aquel. Menen, traen.
menestral, oficial mecánico.
meneus, meneos.
mengita (m'en gita), me echa o me arroja.
menys, menos y sin.
menys de fruyt, sin fruto.
menyscaba, menoscaba.
menys préha (menysprea; preu, precio menys preu, menosprecio), menosprecia.
menys préus, menosprecios.
menys préhants, los que menosprecian.
menja, come. Menjar, comer.
menja'l, como él o come le (cómele, cómelo).
menjém, comamos.
mentres, mientras, ínterin.
mercenér, mercenario y escaso.
mercenér, haber merced o ser piadoso (mercedario).
mercèr, merecer.
mercer, el que vende cosas de mercería. (mercero)
mereixch, merezco y merece (ell, ella mereix).
mereixer, merecer.
merer, merecer.
merescut, merecido.
merí, merecí o merezca o mereció.
meritaba, daba mérito o tener mérito.
meritist, diste mérito o tuviste mérito.
meríu, merecéis.
mes, le puso (de metre : meter) o le dio nombre.
mes, metido y más, y mes del año.
mes (m'es), me es a mí.
mesa, metida. Meses, metidas o metidos.
mescla, la mezcla del paño o cosa así.
mescla, cosa revuelta o mezclada. (cassalla y moscatell : barreja, barrecha)
mesclats, mezclados y revueltos.
me setén (estén), me extiende. Mestench, me extiendo (me caigo todo lo largo que soy).
mesonja, mentira.
mestér, menester.
mestre, maestro, y un viento así llamado (mestral, mestralada, mistral).
mesura, medida o se mide.
met, pone y mete. Meta, ponga y meta.
mete, meta o gaste. Me té, me tiene.
metje (metge), médico o físico.
metre, poner o meter.
métre, mi amo o mi señor.
metre'ls peus, meter los pies.
metrien, meterían o pondrían.
metzina, veneno o pecado. (curioso el parecido con medicina, medecina)
metzíes, yerbas o hechizos para matar.
mi, a mí. Mig, medio o media.
mica, pizca. (un poco; miqueta)
mig jorn, mediodía. Migs, medios.
mig jor (jorn : jour : giorno : día), el viento abrego (caliente, bochornoso) que viene de medio día.
mijá, medianero o mediano.
mijáns, lo de enmedio o medios.
miláns, milanos.
mill, mijo y número mil.
millárs, millares. Millérs, millares.
mills, mejor.
minát, cosa que está minada (un torreón minado).
minava, minaba o amenazaba.
mintent, mintiendo o el mentiroso.
minue, menor o mínimo. (minve : mengua)
minúe, menoscabe o apoque.
minvánt, disminuyendo.
minvar, disminuir (menguar).
miracle, milagro o cosa divina.
mirall, espejo.
mirént, mirador o el que mira.
mis, míos y mise. En mis fá (en mi se fa), en mí se hace.
mitjançánt (mitjançant), interviniendo como medianero. (mediante)
mitjáns (mitjans), medios y medianeros.
mixte, mixto o revuelto o mezclado.
móbles, móviles y muebles.
mocar, despabilar, espabilar (pone despavilar, espavilar).
mocegar (mossegar; de mos : mordisco), morder.
moch, yo me muevo y aquel mueve (ell, ella mou).
mogué, movió.
mogúda (moguda), movida. Mogút (mogut), movido.
moír, morir o muero o muere.
mòla, muela como de molino (molendino latín).
moldre, moler.
molinada, cisco carbón menudo.
moll, blando. Mólla (molla), blanda (también miga de pan).
molle, molde.
móllen, ablandan (mullen) o enternecen.
molt, mucho. Molts, muchos. (molt de moldre : molido)
moltó (mouton), carnero.
momént (moment), momento. Momén, momento.
mon, el mundo y mío (mi; mon pare). Mons, mundos (y mis; mons pares : mis padres).
momboy, mujer así llamada.
mondáns, mundanos o mundanales.
mon, dos (dors : dorso), mis hombros o mis espaldas.
monipoli, monipodio (monopolio).
monjóyes, mojones que señalan el camino.
mor, muere. (mort, muerte y muerto; morta, muerta)
mordases, mordazas.
morduts, mordidos. (mossegat, mossegats, mordido, mordidos)
moráls, morales.
morischs, moriscos.
morm, muermo.
moro çuna, moro que tiene su ley de la çuna (sunna).
mos, bocado o mordedura, y mis (mons) y míos.
most, muy.
mostalla, mostaza.
mot, mote o palabra.
movents, movibles o que se mueven.
móu, mueve. Mourá, moverá.
mugrò, pezón.
muir, morir.
muyr, muero o muere.
mul, mulo.
mull, yo mojo. Mullát (mullat), mojado.
munda, limpia.
munyir, ordeñar.
munt, arriba o en lo alto. (monte, como mont, montis, etc)
munt, una subida o un montón.
munta, sube tú y sube aquel.
muntá, aquel subió. Muntar (remontar), subir.
muntáts, subidos. Muntí, subí yo.
muntí rey, subí (pone tubí) a rey.
murmur, murmuración o murmura.
mur, ratón y muralla (muro).
muscles, los hombros.
mut, mudo que no habla.
mut, yo mudo o mude aquel.
N.
Na, en lo antiguo equivalía a Doña. (Donna, Dona, Na)
nadánt, nadando.
nade, estoy nadando y aquel nadó (aquell, aquella nade : nada ahora).
nafrar, herir.
naip, naipe.
naix, nace. Naixen, nacen.
nan, enano. Nans (ans, n'ans, abans, etc), antes.
napols (Nápols o Nàpols), Nápoles ciudad de Italia (y reino).
n'aprés, así le acaeció.
naprés, después o acaecióle.
nat, nacido. Náu, la nao (nave).
nau, nave.
nauchèr, el patrón de la nave. (nau + chef : jefe de la nave, patrón)
naujear, navegar.
n'auràn, aquellos auran (tendrán de ello).
navixella, navecilla.
'nbalça, por embalça, embasa (envasa).
nçena, por ençena, encienda.
nçenall, por ençenall, cosa para encender.
ne, ni. Nel, ni le. Nell, en él.
nedejar, limpiar.
negát, por anegàt, anegado. (de agua)
negàt, negado.
negun, ninguno.
nels de, ni les dé.
nem, ni me.
nens, ni nos.
nepren ami, así me acaece.
net, nieto y limpio. Neta, limpia.
netament, limpiamente.
nesta, en esta. Nest, en este.
netejat, limpio (limpiado).
neteje, alimpie (limpie) aquel y alimpio (limpio) yo.
netes, nietas y limpias.
nets, limpios y nietos.
neu, nieve.
ne zel, ni zelo (celo).
nfluença, influencia.
niçi, necio.
nient, nada. (occitano; italiano niente)
nil, el río Nilo. (ni'l : ni le, ni lo)
nial, nidal.
nimaus do, por animausdo (ánima us do), os doy mi alma.
nina, niña. (también muñeca; ninot - de falles - : monigote, muñeco).
nit, noche. Niu, el nido.
ni us am, ni os amo.
niu, nido.
noblit, por en oblit, en olvido.
nodreix, no drece (nutre) o mantiene o se convierte.
nodrí, no drece o mantiene.
nodrit, mantenido (nutrido) o nodrecido.
no dubt, no dudo o no dude aquel.
no es huy conegùt, no es hoy conocido.
noguèm, dañome (me hizo daño). Nòguen, dañen.
noguèm la temença, dañome el temor.
no gos, no oso.
nol, nole (no le). Nolpos (no'l pos), no le pongo.
no guart, no mire.
nom, nombre y no me (no'm : no me : no em)
nom lluny (no'm : no me), no me aparto o alejo.
nomenen, nombren o nombran.
noms, nombres.
nons, no nos. Nons cal, no nos cale (no nos hace falta, no nos es preciso).
no res, no nada. (latín res : cosa, no cosa : nada)
nos', no se y nosotros.
nosa, enojo o embarazo. (fer nosa: causar molestia).
nosech (no sech) lo temps, no sigue al tiempo.
nos peix, no se ceba o no se mantiene.
not parteix, no te aparta.
notasios, dar nota de sí.
nou cal dir à mì (no ho cal dir a mí), no lo cale decir a mí (no hace falta que me lo digan, no es menester que se me diga, etc).
nou, daña y nueve y nuez (anou) y nuevo.
nou (no ho; del latín hoc), no lo. Nouse (no ho sé), no lo sé.
novells, nuevos. Noves, nuevas (noticias).
novella, nueva o cosa nueva.
novitats, novedades.
nourà, dañará. Noure, dañar.
nous, nueces (anous) y no os (no us) y nuevos.
npendre, por empendre, emprender alguna cosa.
npressa, por empresa, la empresa.
npressa, dar prisa (priesa) deprisa.
ntiga, por antiga, cosa antigua o vieja.
ntrenyora, tiene soledad o no se halla bien.
nu, por núu, desnudo y ñudo (nudo; nugo).
núu, nudo y desnudo.
nua, desnuda o añuda (anuda, de anudar, nudo).
nuch, nudo, nuez.
nueja, por enveja, envidia.
nuja, por enuja, enoja.
nuigs, por enuigs, enojos.
nul, nulo.
null, ninguno. Nulls, ningunos.
nuvolos (nuvolós), nublado o cosa anublada.
nuvols, nublados (nubes; núgols).
nyaular, maullar.
O.
obeìxen (obeíxen, obeixen), obedecen.
obeìnt (obeínt, obeint), obedeciendo.
obeìr (obeír, obeir, obeyr), obedecer. Obeyt, obedecido.
obeìxca, obedezca.
oblidades, olvidadas.
obliden, olviden.
oblit, olvido. Oblits, olvidos.
obre, abre. Obrels, ábrelos.
obrir, abrir.
obs, menester.
obstacle, obstáculo o impedimento.
obte, muerte (óbito, obitus).
obtè, obtiene o alcanza.
obtès, alcanzado.
ocasiòs (ocasions), ocasiones.
oçell (aucell, aue, ave), pájaro. Oçells (aucells), pájaros.
odios, odioso.
oent, el que oye.
ofega, ahoga. Ofena, ofenda.
ofenent, ofendiendo.
ofès, ofendido y ofendidos y ofendedor.
oiala, ojala (oialá, ojalá), así sea.
oy, desamor, odio o ira.
ojar, escuchar.
oldre, olre, oler.
olis, aceites.
om, hombre y olmo.
ombra, sombra.
omes, hombres. Oms, olmos.
on, donde.
onta, vergüenza.
opinionatich, hombre ligero de seso.
opinionatich, hombre de varias opiniones.
ops, vl' Obs, menester.
or, oro. Orb, el ciego (tuerto).
oràt (orat), loco. Oradura, locura.
orb, orbe.
orde, orden. Orella, oreja.
oreig, viento favorable.
orgue, órgano.
ormeix, la jarcia de la nao.
oronell, la golondrina. (oronelles, oronetes, orenetes, etc)
ort (hort), huerto. Orts, huertos. (Orta, huerta; ortes, huertas)
orrupte, de improviso o súbito.
oure, oír.
ovidi'l prous, Ovidio poeta el bueno.
ovella, oveja.
P.
pa, pan. Pagues, pagas y tú pagas.
pacte, pacto.
pahìr (pahir, pahír), desmoler o gastar lo del estómago (digerir).
pahor, miedo.
paible, apacible. Paibles, apacibles.
paymentar, (pavimentar) solar, echar suelo (pavimento) a algún aposento.
pajès (pagés), labrador.
palau, palacio.
palesament, manifiestamente.
palla, paja.
pall, perja.
palpebres, pestañas o párpados de los ojos.
pantaixar, resollar.
pantofes o pantofles, zapatos (pantuflas).
pap, buche.
papada, papo.
papalló, mariposa (papallona) y pabellón.
papes, los papas.
par, igual y parece (pareix).
parastre, padrastro.
paraula, palabra.
pare, padre.
pareixen, parecen. Paren, parecen.
parença, apariencia. Pareixer, parecer.
parençer, perezoso y que parece bien.
parer, parecer.
paria, igualdad y parecía.
parlaments, hablas o parlamentos. (parlar : hablar : fablar)
parmi, paréceme (me parece).
parrà, parecerá.
parruz, parra silvestre.
parteix, parte.
partesch, parto o aparto. Partre, apartar.
pas, paso y ciertamente.
pasam, pasamos.
pascefich, pacífico y cierta moneda.
pàssi, pasión de los evangelistas.
past, pasto o manjar.
pasta, masa o pasta.
pastém, amasemos o amasásemos. (mosatros pastem ara : nosotros pastamos ahora)
pasten, amasen o amasasen.
pastes, engrudo.
pasts, pastos y manjares.
pati, zaguán (patio; pone zahuan).
patìr (patir), padecer.
patrici, patricio.
patrò, el patrón de la nave.
pau, paz y Pablo (Pau), nombre de varón.
pauruch, hombre temeroso.
pavesina, escudo.
pebre, pimienta.
péces (peces), piezas. Pecejat, hecho piezas.
pech, necio o bobo. Pechs, necios o bobos.
pecich (pessic, pessich), pellizco.
pédra (pedra), piedra.
pégament, groseramente (neciamente, bobamente, de pech).
peguéa, necedad o bobería.
peguesa, necedad o bobería.
péix, cebar el ave a sus hijos.
péix, pace o se apacienta o se ceba.
peix, pece (pez) o pescado. Peixca, aquel pesca.
peix, pacen o peces (peixos).
peixer, arrepentir, yom peix, me arrepiento. (pena, penedir, arrepentir)
peixir, parecer. (pareixer, pareixe)
pel (pe'l), por per el, por el.
pel, pelo y por él. Pell, pellejo o piel.
pel pensament, por el pensamiento.
pelech, piélago.
peles, por per les, por los.
pels, por los, y pelos.
penedint, arrepintiéndose.
penedír (penedir se), arrepentirse.
pendrá, tomará. Péndre, tomar.
penéll, veleta que señala el viento que corre.
pénja, está colgado. Penjánt, colgando.
penidént, penitente.
penident, arrepintiéndose o que le pesa.
penre, agarrar (prender, tomar, etc)
pens, yo pienso y piensa aquel.
pens, pensamientos. Pensa, pensamiento.
pensám, pensamos.
pénsam, el pensamiento me.
pénses, pensamientos.
pensiu, pensativo o cuidoso.
per, por. Péra, para.
perals, para los y perales árboles (perera, pereres : peral, perales)
percáça, percazar o tomar con industria.
percácen, percazan o traen.
percebesch, me apercibo.
percébre, percibir o entender.
percéb, percibo o me apercibo.
percéb, percibe o comprende.
per ço, por eso o por esto o por aquello.
perdiú (perdíu, perdiu), perdiz ave.
perdódes, perdones.
perdon, yo perdono.
perdrá, perderá.
pérdues, pérdidas.
perea, pereza.
peregrins, peregrinos, y los neblís, aves.
peréix, parece. Perésca, perezca.
peresch, yo perezco y aquel perece.
perillám, peligramos. Perillan (perillen), peligran.
perillósa (perillosa) riba, peligrosa cuesta o peligrosa ribera.
perles, perlas, joyas y por las (per les).
permés, permitido. Permét (permet), permite.
permi (per mi o mí), para mí o por mí.
persegueix, persigue.
per sí, para sí o por sí.
pert, yo pierdo (yo pergo) y aquel pierde.
pertanent (pertanyent), perteneciente.
per vè (pervé), le viene o le previene (prevé).
pes, el peso y peso yo.
pestell (pastell), pasador. (tipo de cierre para puertas de armarios, etc)
petit, chico. (¿cómo se llama en francés el principito?; menut : menudo, pequeño)
petit vaylet, mozo de servicio pequeño.
peu, pie. Pex (peix), pescado.
pexer, mantener o cebar alguna cosa.
pexer, pacer.
phedra, nombre propio de mujer (Fedra).
pich (pic), pico.
picor, comezón.
picurus, Epicuro, filósofo.
picurians, los secuaces de Epicuro (epicurianos).
pigér (picher), porrò, jarro (porrón).
pijoràt, empeorado. (de pijor : peor)
pilma, bisma, emplasto.
pint, yo pinto y aquel pinta (aquell pinte).
piramus, nombre de varón (Píramo - y Tisbe).
pit, pecho. Pits, los pechos.
plach, plega o aplaceme. (plau : place; s'il vous plait)
plach, plácele o este apacible o aquel.
placial vos oyr, plega os lo oír (plázcaos oírlo).
placiat', plégate o aplázate.
plagut, placido. Plahen, aplacen.
plahentment (plaentment), apaciblemente.
plaher (plaer), placer. Plahers (plaers), placeres.
plaja, playa de mar o cosa así.
planch, yo lloro (plaño, de plañir). Plangùt (plangut), llorado o plañido.
plany, aquel llora o plañe.
planydres, dolerse.
planyer, doler, tener compasión.
planyer, llorar (plañir). Planyeu, llora vos (lloráis).
platja, playa de mar o de río.
plau, aplace o agrada.
plaureus, aplaceros (placeros).
ple, lleno. Plens, llenos. (plena, llena; plenes, llenas)
pledeje, pleitee.
plega (plegar), retraerse de lo que hacen (ejemplo: acabar el trabajo).
plega, aquel coge o ajunta y allega. (ell, ella plegue)
plegàt (plegat), todo junto. Plet, pleito.
pleuresis, dolor de costado.
plogués, lloviese.
plom, plomo.
plor, yo lloro y el mismo lloro o llanto.
plora, llora tú. Plors, lloros o llantos.
pluja, la lluvia.
poblàs, poblase y pueblazo o canalla.
poble, pueblo. (populum, populatio, populis, etc)
pobra, pobre que tiene poco.
pobrejant, hombre que tiene poco.
poch, poco (poc) y pudo. Pochs, pocos.
pográs ser (pone pagràs), podríase (se podría) hacer. Pogra, podrá.
pogrén, por poguéren (pogueren), podrían.
pogués, pudiese. Poguí, yo pude.
polç, polvo.
poll, piojo, pollo de gallina.
pólpa (polpa), pulpa. Pols, pulso y polvo.
pols, sien. (donde mejor se nota el pulso)
poltrò, follon, flojo, negligente.
pom (poma), manzana.
pomell, manojo de cualquier cosa. (manoll)
poncéll (poncell), virgen o doncell (doncel; poncella : doncella).
poncell amor. Nuevo amor o nuevo enamorado.
ponent, viento de poniente. (Oeste, donde se pone el sol)
ponya, punza o procura o hace su poder.
pons, pujos.
pont, puente. (ponts, puentes)
por, miedo. Porà, podrá
porcell, puerco pequeño.
poreu, podréis vos (vosotros). Porien, podriades. (podríais)
porga, purga.
poria, podría (yo). Porie, podría (él, ella).
porje, azotea. (porcho; pérgola o pergola italiano, perchi; desván, algorfa)
poro, pero.
porrò, pigèr, jarro. (picher, pitxer, porrón, barrala, barral, botijo, cantrella, etc)
porro, alcuza.
port, yo traigo (porto: de portar, portear, llevar, acarrear) y puerto. Ports, puertos. (tanto de montaña como de mar)
porta, puerta y aquel trae. (ell, ella porte)
portà, aquel trajo. Portar, traer.
portàm (portam, portám), nosotros traemos.
portau, trae vos (traéis). Portist, trajiste.
pos, descanso (repós, reposo).
pos, yo pongo (yo pose, poso). Posa, aquel pone (pose) o posa.
posa, aquel pueda. (ell, ella, pugue)
posar, poner. Posàt (posat), puesto.
posau, pone vos (ponéis).
poseesch, yo poseo y aquel posee. (poseex, posseeix, poseix, posseix)
poseescha, posea aquel.
posen, pongan o ponen.
posques (posqués, pogués, pugués), pudiese (o pudiera).
post, poste. Pot, puede.
potences, potencias.
potent, poderoso o poderosa (potenta) o potente.
prat, prado. (prats, prados)
pratica, se usa o se ejercita. (se practica).
pratich (práctic), práctico que sabe por experiencia.
prean, precian. Preant, preciando. (Preu : precio)
preareu, preciareis vos.
preat (preuat), preciado.
prechte, ruégote (te ruego). Prechs, ruegos.
precis (precís), preciso o précito.
predexen, preceden.
prega, ruega. Pregant, rogando.
pregar, rogar. (plegar, plegaria, pregaria, rogativa)
pregon, presente o público.
prehen, precien o precian.
preha, precia. Prehí, precie yo, o yo precio.
preicat (predicat), predicado o predicato.
prelats, prelados, obispos.
prem, lo apremia o constriñe.
prema, aprieta.
premen a mí, así me acaece.
premis, premios.
premut (permut), permute o trueque.
pren, aquel toma. Prenints, tomando.
prenedór (prenedor), tomador o usurpador.
pren men axi, asi me contece.
prench, yo tomo y empresa (prender : emprender).
prénga, tome yo y tome aquel.
prénen, toman. Prenia, tomaba.
prenint, tomando.
prenguen, tomen. Pres, tomado o preso.
prés (pres), preso.
pres, tomar determinación. Tomar consejo, pres consell.
présech (préssec), durazno (melocotón).
presichs, presagios o agüeros.
preso (presó), prisión. Presonér (presoner), prisionero.
prestey, la paciencia, presta paciencia.
preu, el precio o yo precio.
prexeixca, preceda. (preceixca)
prim, prima y justamente y delgado.
princep, príncipe.
pris, primero. Un jorn de pris, un día de mañanita.
prodich, pródigo, gastador.
proejant lo temps, ir contra el viento (con viento en la proa).
proferrer, ofrecer.
profit, provecho. Profita, aprovecha.
profite, aproveche. Profitós, provechoso.
profunda, honda o se funda o ahonda.
proisme, vel. Prohisme, próximo (prójimo).
prol, prole.
promes (prohomens, prohomes), buenos y abonados hombres.
promou, promueve.
prop, acerca (cerca). Prop si, acerca de sí.
propils es, propio les es. (propi los es, propi els es, propi´ls es)
prou, harto o lo que basta. (suficiente)
prou, provecho.
prou be, muy bien (bastante bien) o harto bien.
prous, hombres de buena providencia.
prous, hombres buenos y abonados. (hombres de pro, prohombres)
puat, lleno de púas.
pudor, hedor o mal olor. (olor pútrido)
pujar, subir.
pujes, moneda así llamada de poco valor.
puig, puyo (pueyo) y subida o cosa alta (podium).
puis, pues y después.
pujus, más bajo (pus jus, donde pus : plus : más y jus : dejús : jussà : bajo).
puix, pues y después.
pulgò, señal de pestilencia.
punctura, punzón, aguzamiento o cuidado.
puneix, castiga.
puny, puño y punge y punza.
punya, pelea o riña o hace su poder.
punyament, pelea o punción.
punyen, que pungen o que castigan. (punitio : punir : castigar)
punyen, trabajan o procuran.
punit, castigado. (puniment, castigo)
pur, puro y pues (puix, puis)
purna, una centella o migaja o cosa poca. (chispa)
pus, con tal.
pus, más. Pusjùs, más abajo. (ver pujus)
pusca, pueda. (chapurriau: cuan yo puga, pugues, pugue, pugam o puguem, pugau o pugueu, puguen)
pusch, yo puedo. (pusch: puc; tú pots, pot, podem, podeu, poden)
puxa o puixa, pueda.
puxen, puedan. (puguen)
Q.
quadréll (quadrell), cuadrillo de la saeta.
quàl, cuajo. Qualls, quajos.
quallar, cuajar. (collar, cuallar)
qualsevol, cualquiera (qual se vulla : cual se quiera, cualesquiera)
quan, cuando y cuanto. (quant; quantum)
quant, cuanto y cuando.
quebrant, quebranto.
quebraza, grieta. (cribassa, cribasses : grietas en las manos por frío)
quedamént (quedament), queda y sosegadamente.
quelals vehíne, que las avecinde o junte. (que + lals + vehí : vecino)
quem, yo quemo y queme. (cremar; cremo, cremes, creme, cremem o cremam, creméu o cremáu, cremen)
quem fa (que me : que'm : que em), que me hace.
quens, que nos. (que mos : nos, que ens, que'ns)
quer, aquel busca (requiere, requer) o yo busco. (yo requiero : yo requer; requerixco)
quesit (requisit, requisito, requerido), preguntado o pregunta o buscado.
quet, que té (te). Quet fá, que te hace. (Qué te fa : qué't fa : qué te hace?)
qu'espandéix ses tenebres, que esparce sus tinieblas.
qui, el que y quien (quí, el qué y quién). Quil, que le.
qui llanç, que lanzo o que lanza.
quills, aquellos y que les.
quim, que me. Quin, que en, y que tal, y el que. (cual, cuál)
quina, que tal. (cual; quína?, cuál?)
quins, que nos y qué tales. (cuáles?)
quis, quien. Quisque, cualesquiera que.
quit son devánt, que (te) son delante. (que están delante de ti)
quiti, quito, o esquito o acabalado.
quixal, muela. (diente molar; quijada)
R.
rábia, rabia.
raça, la raza o la casta.
rabél, raíz. Rahel, raíces. (rael, rail, arrail, arrel, arrels)
raig, rayo.
ráixa, encendimiento libidinoso. (quizás Rache alemán : rabia, cólera)
rajola, ladrillo. (baldosa para alicatar)
ram, ramo. Rams, ramos.
ramalladas, inconstancia en las personas.
ramalloles, no hacer las cosas por los términos regulares.
ranárt, raposo o raposa. (ai vist lo lop, lo rainard, la lebre; zorro, zorra; rabosa)
https://www.mamalisa.com/?t=ss&p=2170
ranch, renco o cojo. Rancallar, claudicar.
ranciu, rancio.
ranquexar, ranquear.
raore (raure), raer (roer).
rar, raro.
ras, raído.
rascút (rascut), por irascút (irascut), airado.
rasura, limadura.
rastellar, rastillar.
rastre, rastro.
ráu, rae. Ráure, raer.
ráxa, encendimiento libidinoso de la carne. (ver ráixa)
reálmes (realmes), reinos. (realme, reino; regne, reine; rex, rey; regis, regum, etc)
reb, recibe y yo recibo.
rebalçar, rebalzar, recoger el agua. (hacer una balsa: baça, bassa)
rebellát (rebellat, rebel), rebelado o rebelde.
rebélle (rebelle), rebelde.
rebém (rebem), recibimos. Rében (reben), reciben.
rebés, recibiese (pone rescibiese). Rebre, recibir. (pone rescebir)
reblar, remachar.
rebóltam (revóltam), revuélveme.
rebre, recibir.
rebúje (rebuje), rehúsa o rebuja o menosprecia. (rebujar : rehusar, no aceptar, etc)
rebút (rebut), recibido.
recámbi (recambi; recanvi), recambio.
rech, riego.
recialla, reliquia que deja un mal.
reçit, yo recito o digo.
reclocha, azud. (assut)
recó (racó o racò), rincón.
recólce, se recode o asiente.
recólce, recordar o tener asiento.
reconeixença, reconocimiento.
recónt, recuenta o cuenta.
recorde, recuerde o recuerdo.
recórs, recurso o acuerdo y correr.
recórt, acuerdo o memoria y traer a la memoria (recuerdo).
recós, recurso, socorro y remedio.
recúll, recoge. Recúlla, recoja.
reclús, encerrado (recluso; clos, closa, claustro, clausura, cloure, etc)
redolánt, rodando. Redolár, rodar.
reduéix, reduce.
redreçát, enderezado.
refá, rehace. Refér, rehacer.
refiren, refieren.
refugi, refugio, asilo.
refús, rehúse o huya o huimiento (huida).
regadora, regadera, reguera (reguer), canal que se hace por tierra para conducir el agua a los campos.
regata, carril.
regesch, aquel rige o se rige.
regira, rijira, aparta o espanta o vuelve.
regirám, volvemos o mudamos o trastornamos.
régla, la regla.
reglot, regüeldo. (eructo)
regna, reina aquel y el reino.
regne, el reino y reine aquel.
reguart, recelo.
reis, los reyes. (también aparece rey, reys)
reixa, la reja.
relaixos, chismes.
relamps (rellamp, rellamps), (relámpago) relámpagos.
rella, reja de romper la tierra.
relléu, relieva (releva) o relieve.
relléu, relieve o cosa que sobra para que se guarde.
relléu, reluce. Rellú, reluce.
rellexár, dejar lo que otra vez se dejó.
rembre, redimir o remediar.
remés, remitido o perdonado.
reméy, remedio.
remeyar, remediar.
remija, divide o aparta.
remijá, cosa mediana.
remogùts, removidos.
remor, ruido.
remorden, remuerden la conciencia.
remugar, rumiar.
renárt, raposo o raposa. (ver ranart)
renatar o renat, darse prisa.
rench, la tela para ajustar.
renda, renta.
renéch, reniego o reniegue aquel.
reny, riñe. Renyánt, riñendo.
re novélla, cosa nueva.
renovella, renueva o trae a la memoria.
rent, masa acedada.
rentar, limpiar, enjuagar.
rependrán, reprenderán.
rependre, reprender o repetir.
replanell, tramo en la escalera. (llano de una escalera, replá o replà, pla)
report, deporte o placer.
repóst (respost, resposta), respuesta y respondido.
reprenimént, reprensión.
reprenien, reprendían.
représ, reprendido y arrepentido.
rept, aquel rete o reprenda o desafíe.
reptár, retar o desafiar o reprender.
reptat, retado o desafiado o reprendido.
repute, le reputa.
requer, requiere y busca.
requesta, instancia.
res, nada.
res, algo (latín res, rem, cosa, como res publica, rem publicam, rei publice, república), si fas res me sabrá mal, si haces algo lo sentiré (me sentará mal).
rescabalar, desquitar.
resollar, pantaixar, resollar.
rest, resto.
restan, restante. Restant, restante.
restrench, yo retengo o restriño.
restar, permanecer.
restrenyer, restreñir o apartar.
ret, rinde y paga tú y pague aquel. (ver retre)
retall, retal, desperdicio de tela.
reté, retiene. Retench, retiene (retengo).
retent, retenido o detenido o que tiene.
retès, retenido y rendimiento.
retès, rendido o rindióse.
retingam Deu, deténgame Dios.
retre, rendir o reptar o pagar.
retre, retrar, dar, rendir o renunciar.
retret, echando cargo o zahiriendo (retrén).
retria, pagaría o retaría o detendría (pone deternia).
ret sen, aquel se rinde.
retut, rendido o restituido o tornado.
revereixer, reverenciar.
revers, al revés o al contrario.
reverç, lo contrario o al revés.
reviu, revive.
rgúll, por ergúll (ergull, orgull), orgulloso, desasosegado (orgullo).
rialler, risueño. Riallosa, risueña (riallera).
rialls, risas (rialles, risses).
riba, ribazo o cuesta.
ribatje, ribera o ribazo o subida agra.
rich, rico.
rictat, título de señor o de rico hombre.
rients, riyentes. Riga, aquel ría.
rims, versos (rimas).
riquea, riqueza. Riqueses (riquees), riquezas.
ris, riso o risa.
risch, risco o despeñadero.
rista, por resta, queda o resta o arrisco.
riu, río. Rius, ríos.
rixa, rencilla.
roba, ropa y aquel roba (ell, ella, robe).
robell (rovell), orín (óxido).
robell d'ou, yema de huevo.
roberia, robo o robamiento.
roçegànt (roçegant, rossegant), arrastrando.
rocegar, roer.
roch, el roque del ajedrez.
roden, me rodean o me cercan. (también ruedan)
rodeu, rodeo.
rogle, rolde. (círculo, circunferencia, rolde de estudios aragoneses)
roman, yo quedo y aquel queda y romano.
romach, yo quedo y aquel queda.
romandrà, quedará.
romanga, quede. Romanir, quedar.
romans, tú quedas y quedando.
romans, hombres romanos.
romas, quedado o que queda.
romp, rompe y rompo yo.
romper, arrastrar y romper y roer.
romrè (romer), romero.
roncallar, claudicar.
ronch, ronco.
rondalla, novela.
ronech, una cosa sola. No tinch sino una cosa rónega, sólo tengo una cosa.
ronya, sarna. (también suciedad en la piel)
ror, por horror.
ros, rubio, color.
rosinyòl, ruiseñor, pájaro. (rosignuolo y variantes en Boccaccio, el Decamerón)
rost, rompido o roto.
rost, lugar enhiesto como cuesta alta.
rostit, asado.
rou, roe.
ruat, arrugado. (arrugat)
ruca, oruga, planta.
ruch, borrico (rucio, burro, asno; ase). Ruch, rudo.
S.
sa, sano. Sabata, zapato.
sabença, ciencia (sapientia), inteligencia.
sabendes, a sabiendas.
sabes (sabés), supiese yo.
sabi, sabio y sé o supe.
sabiesa, sabiduría.
saboga, alosa, pescado.
sabreuja (se abreuja), se abrevia o se acorta.
sacsò, alforza que se hace en los vestidos de mujer que son largos.
sadollánt, hartando o contentando. (de satis)
sadollan, hartan o contentan.
sadollar, hartar o contentar.
sadollàt, harto que baste o contento.
safa, alcofaina (aljofaina).
safareig, safuny, cosa manoseada.
sa fi, su fin.
sagellát (sagellat, segellat), sellado (segell, sagell).
sagnía, sangría. (sagn : sang : sangre)
sagramentejarán, jurarán. (sacramento : jura sobre los cuatro evangelios)
sahó, sazón.
salomó, el rey Salomón.
salonya (se alunya), se aleja.
sancaixos, andrajos.
sancèr, entero y sano.
sancèra, entera.
sanch, sangre. Sanchs, sangres.
sangonent, sangriento.
sanglots, suspiros o sollozos (hipo).
sansera, entera o sinceramente.
sap, sabe. Sa pell, su pelleja.
saprien, sabrían.
saqueig, saqueo.
sarahuells, calzones.
sarraxa, su encendimiento.
sarraxa, se arroja o se sube.
sa'rma (sa arma), su alma.
sastench (sostindre, sostench), sostuvo.
sastrúga, desmenuza o desmenuzaba.
sasuabar, aquietar.
sats, asaz o mucho o harto.
saus, sahò, sazonado (sazón).
savi, sabio. Saviesa, sabiduría.
savil, el sabio.
s'aulesa, su soberbia o alteza.
sbaiment, esbaimiento o espanto.
sbatles (esbatles, espatles), espaldas.
scalfa, se calienta.
scandil, tropezadero.
sclatás, reventase.
sclau, esclavo.
sclau de remença, cierto género de esclavos que hubo en Cataluña.
scampáts (escampats), esparcidos o escapados.
scarn, escarnio.
scas, escaso o que gasta poco.
scolans (escolans, scholans), estudiantes que aprenden.
scolt, la escucha o centinela.
scolt, yo escucho y escucha o sospecha.
sculls, rocas o peñas.
scurçons, alacranes.
scut, escudo.
seacuit (cuitar, acuitar, se acuit), se da prisa.
se atengueren, se atuvieron o se alcanzaron.
sebénts, los que saben. (sabents)
sebollir, zabullir (zambullir) o hundirse.
secás, sacase o perdiese el humor.
sech, seco y seque y yo seco.
sech (seure), yo me asiento y sigo y sigue.
secláma (se clama), se queja.
sed o parra o sep, la vid (cepa).
sedejant, el que tiene mucha sed.
segle, siglo. Setgle, siglo.
segò, salvado (cereal).
segona (segóna), segunda. Segóns, según.
seguéix, sigue. Seguesch, yo sigo.
seguisquen, sigan o siguen.
segurtát (seguretat), seguridad.
séhen (seuen), se asientan (sientan).
sehénts, los que son y los que se asientan.
sehénts, los bienes raíces.
sélla (sella), silla (de montar; cadira : cadiera : cátedra : silla : escaño).
seller, el que las hace (las sillas).
sellavos, entonces.
sem, el cojo o tullido.
sema, cosa consumida y coja.
sembla, parece y semeja.
semblánt, semblante y semejante.
semble, parece y juntamente.
sémble, semejo o señalo o parézcole.
sembre (sembren), siembran o siembren.
semen (semén, sement), simiente. (seminar : sembrar)
semença, semejanza.
semént, simiente para sembrar.
semitò, voz de música (semitono).
sems, juntamente.
senall, cesto de mimbres.
senar, cosa no doblada o simple.
se'nbólcan, se revuelven o se mezclan.
sendér, el camino (sendero), y rocín para caminar.
sengartana (sargantana), lagartija.
senglár, el puerco montés (jabalí).
sengles, unos, entrambos de por sí, o de uno en uno. (singular)
sengrúna, se hace pedazos menudos.
senya, señal o seña.
senyal, signo.
senyaladament, señal especial. (señaladamente, en especial).
senyar, signo.
senyorejar, señorear.
seny, señal.
seny, seso o sentido y señor. (senyer, senyor)
senys, sesos o sentidos.
sémper vivol, gota coral.
senportal's dos, se lleva a los dos. (se emporta, enporta)
sen ret, se da y se rinde y responde.
sens, sin.
sensable, sensible.
sensal (sensál), tributo o censo. (censal)
sensa'quella, sin aquella. (sense o sens aquella)
sense nos, sin nosotros.
sent, siento yo y siente aquel.
sent ho mes, siente lo más (siéntelo).
sentáts, sintáis vos.
sentrá, sentirá. Sentré, sentiré.
séntre, sentir.
senvólpa, se arrevuelve o se arrodea. (se envuelve, rodea)
sep, muchas veces.
separa, aparta.
sepárals, apártalos.
sepulchre, sepulcro.
sercar, buscar.
serena, cosa clara.
sermonar, predicar.
seròl, cerato.
seri, serio.
seu, sebo, Seo. (y suyo)
sevòs, ple de seu, lleno de sebo.
severo, grave.
serp, sierpe (serpiente) o culebra.
serrás, aserrase.
serne, ser.
serva, guarda y cerva, animal. (y también acerola, serba)
servár, guardar.
servéy, servicio. Servént, servidor (sirviente).
servesca, sirva.
serventa, sierva o servidora (sirvienta).
sescombren, se escombren o se desembaracen.
sesdevé, acaece o aviene.
sesgo, una cosa cortada con sesgo.
sesmenta, se mienta o tráese a la memoria.
sespachen, se empachan o se ocupan.
sespérden, se pierden o se desesperen.
sestén, se extiende.
sestenga, se extienda o se atenga a él.
sestòja, se guarda.
set, siete y tiene sed.
setgle, siglo. Setgles, los siglos.
setjamént, cerca o cercadura al derredor.
setje, el sitio o cerco sobre algún lugar. (setje, siti, sitio, asedio)
setje, el cebo del anzuelo.
setje, vl'. Sétge, la cercadura o seto.
setrill, alcuza.
setzánys (setze anys), diez y seis años.
seuránt (seurán o seuran), se asentarán.
seu, suyo y se asienta.
sever, severo.
sglesia, la iglesia.
sguart, tener respeto o miramiento.
si, pronombre.
si, adverbio para afirmar también. (hoc, och, oc en occitano)
si, conjunción condicional si.
si, seno, parte del cuerpo llamado seno.
si algun, si alguno.
siau, seáis vos o asanteis os (sentaos).
sibéll, así hermoso o bello.
sibe'l, si bien el.
siclar, sincelar (cincelar), burilar.
si col, así como él.
si dech, si debo.
sidélls mordúts, si dellos mordidos.
sien, sean o son.
siént, sentado o siendo.
siénts, sentándose o siendo.
signe, signo o señal.
sils, si los. Sim', si me.
simular, disimular.
simolsa, orillo, orilla del paño.
sinia, senia de donde se saca agua.
sintént, el que siente o que siente.
sipela, erisipela.
sipia, sepia, pescado.
sis, si se. Sisdevé, si se acaece.
sisa, betún sobre que se asienta el oro.
sistar, tomar la siesta.
siti, sitio o asiento.
sitiament, sitio o asitiamento (asedio).
sive'l, si viene él.
sivella, hebilla (evilla).
sivellar ab sivelles, prender una cosa con hebillas.
siu, asienta.
siure, asentado o asentarse.
smenar, enmendar.
smor, se muere.
sment, parar mientes y traer a la memoria. (mentar)
smut, se mude.
soberch, grande o excesivo o soberbio.
sobirá, soberano (de arriba, superior, como el Pallars). Sobirán, soberano.
sobitana (sobirana) cosa, cosa superior.
sobmerre, enterrar. (soterrar)
sobrat, vencido o que le sobrepuja otro (superado).
sobrats, aventajas o sobras (superas).
sobrats, los altos de las casas.
sobres, sobras o demasías.
sobreseure, sobreseer.
sobtat, presto. Sobtes, dar prisa.
sobtòs, presto o prestos o improviso.
socors, socorro.
sodegue la porta, menee o toque la puerta.
soferre, sufrir. Soférr, sufre.
sofertánt, que sufra o sufriendo.
soférts, sufridos. Sófre, sufrir.
sofir, sufre o sufrir.
sofrenar, refrenar.
sofirent, sufridor o que sufre.
sofirença, sufrimiento.
sofistiques, sofísticas o aparentes.
sojorn, reposo o descanso.
sojorna, reposa o descansa.
sojornem (sojornen), descansen o reposen. (sojornem, descansemos o reposemos)
sojorns, descansos o reposos.
sol, solamente y el sol.
sol, yo acostumbro y aquel acostumbra.
solas (solás), solaz o placer.
solcar, sulcar, surcar. (solc : surco)
solcir, surcir.
soldader, soldado o soldadillo.
so llas, soy cuitado o mezquino.
sols, solamente y solos.
solt, suelto. (solta, suelta)
som, somos y sueño (son).
somer, somera, jumento, jumenta.
somni, sueño. (sompni de joan joan)
sompo, soso, insulso.
son, sueño.
son aguayt, su presencia o su aspecto.
sonar, tañer.
soport, socorro o sufrimiento.
soportar, sufrir o soportar.
soptament, prestamente. Soptát, presto.
sorber, sorber.
sorbir, absorber o consumir.
sorigot, suero.
sort, el sordo y fuerte (suerte) o fortuna.
sortir, levantarse con presteza.
sortit, latido.
sosmet, sométese.
sospir, suspiro.
sospita, sospecha.
sostè, sostiene. Sostench, sostiene o sostuvo.
sostenguda, sostenida.
sostinença, sustentación o cosa que sostiene a otro (sustento; soporte).
sostrach, aquel sosaca (sonsaca) y tú sonsacas.
sostraje, aparta o aparto o apartamiento.
sostrau, sonsaca y quita y aparta.
sostraure, sonsacar.
sostráts, sonsacados.
sostrét, sacado o apartado.
sotánes, sótanos, cosas debajo (sota, sot) de tierra.
soterrani, sótano.
sots, debajo y sotos.
sots met, mete debajo (somete).
sovint, luego o presto o a menudo.
spay, espacio.
spasa, espada.
spavént, vel. Spaven, espanto.
spelta, scaña.
sper, esperanza. (yo espero)
spérdre, perder.
speróns, espuelas.
spersóna, es persona o hace presencia.
spill, espejo.
splét, la cogida del pan.
splich, yo explico o declaro.
spra, por aspra, cosa áspera.
squinça, hace pedazos.
squinçát, despedazado o rasgado.
stablit, establecido.
sténga, se extienda.
stens, extiendes.
stója, aquel guarda y guarda tú.
stólga, quita o quite aquel.
stórcre, quitar o librar o escusar.
stort, quitado. Storta, quitada.
stretament, estrechamente.
struch, venturoso o dichoso.
strument, instrumento para alguna cosa.
sturmént, instrumento de música.
suau, suave.
súbdit, súbdito o sujeto.
súbita, cosa pronta o caso de repente.
súbitament, de improviso (súbitamente).
subjugáda, sojuzgada (o subyugada).
subjugát, subyugado o sojuzgado.
subvenir, ayudar o subvenir.
sucarrar, tostar, quemar (socarrar; socarraet de la paella).
sucre, azúcar.
such, pringue. (zumo)
suffér, sufre o tiene.
suffér, sufrido. Sufférta, sufrida.
sufliman (suflimar), soflamar.
suór, sudor.
suja, hollín. (suciedad : sutza)
suny, suño.
sunyir, regañar.
superbiós, soberbio o soberbioso.
superful, superfluo.
supergeria, superstición. (superchería)
surar, medrar, crecer, aumentarse. (suro : corcho, surar : flotar o salir a la superficie)
surbir, absorber o consumir.
suro, corcho.
surt, surte o resulta.
surtint, surtiendo.
sus, alto o ecima o sobre todo.
sus, presto o en un punto.
suspita, sospecha.
sutza, cosa sucia.
sútzeus, sucios.
sutzúres, suciedades.
T.
ta, tu. Ta dolor, tu dolor.
tabal, tambor.
taca, mancha.
tacat o clapat, cosa manchada.
taça o got, vaso para beber.
taginat, zaquizami o cobertizo de madera labrada.
talént, talento.
tall, yo corto y cortadura (corte).
tallát, cortado. (tallada, cortada, tajada de carne)
talls morischs, labrado a la morisca.
tam, adverbio para comparar. (tan)
també (y tamé), también.
tamís, cedazo (tamiz).
tancát, cerrado. Tanch, cierra.
tanda, turno.
tant, tanto. Tants, tantos o tantas.
tanteig, tanteo.
tantòst, luego a deshora.
tany, toca (tangere) o atañe o pertenece.
tant préu, tanto precio.
tántalus, varón así llamado. (Tántalo)
tantejar, tantear.
tapát, tapado (pone atapado).
tapi, sandalia.
tapiner, el que los hace (las sandalias, sandaliero).
tapinería, donde se venden.
tapit, cosa tapida.
taqui, tacaño.
tarda, tardança (tardanza) o tarda aquel.
tarrat, tejado. (terrat, terraza)
tarròs o terròs, pedazo de tierra duro.
tart, tarde o tardío.
tart, hombre tardo en hablar.
tártres, los tártaros.
tasca, tarea.
tast, gusto, y el sabor del bocado. (tastar, probar, catar)
tasta, aquel gusta y gusta tú.
tastart, hombre alocado o determinado.
tatra, vicio.
taula, la mesa o tabla. (tabula)
taula de perusa, tabla bien ordenada en la ciudad de Perosa (Perusa, Peruggia) en Italia.
taur, el toro. (tauro)
taxa, se atapa o se pega.
te, tiene. (té)
tebeu, tibio.
teble, terrible.
tedi, tedio, fastidio, aborrecimiento.
tel, tela. Tels, telas.
tem, yo temo y aquel teme.
tembrá, temerá. Témbre, temer.
temença, temor o miedo.
temoréjen, hayan o tengan miedo.
temprat, modesto.
tempransa, sobriedad (pone sobriedat).
témpte, lo tiente o lo haga.
témpre, temple.
temút, temido.
tench, yo tengo y aquel tiene.
téndra, cosa tierna o blanda.
tényen, por atenyen, atiende o se atienen.
tenir, tener. (tindre)
ténte, tiento o tentar lo hondo.
ténten, tienten.
térbol, turbio.
terç, tercero.
terç d'un punt de dau, la tercia parte de un punto de dado.
terçanyell, vestidura como de terciopelo.
terme, término. Termens, términos.
termini, plazo, término.
terre, terreno. (tierra, terra)
terrény, terreño o terruño para el pan.
terrer, terrero.
tes, tieso.
tesa, por atesa, alcanzada.
testa del cap, calavera.
test, texto sobre que algo se escribe.
testa, la cabeza.
teu, tuyo. Teus, tuyos.
teula, teja.
teulada, techo (tejado). (también tellat, de tella; tegula)
ti, tino.
tile, tilde.
tim, timbre, blasón.
tinpes, cuestas o subidas.
tiny, tienen.
tint, tinte.
tir, tiro. Tirs, tiros.
tira, le tira o la lista.
tirant, tirano poderoso.
tirant, el que tira o el que me tira.
tirant, tirante un caballero así llamado. (Tirant lo blanch)
tísbe, una mujer así llamada. (Tisbe, y Píramo)
tixen, tejen.
tixion, hombre, furia infernal.
to, tono.
tocán, por tocánt, tocando.
toch, yo toco y aquel toca, y el tocamiento. (y el toque de una campana)
tòlch, yo quito y quitado. (tolere : toldre, tolre)
tolga, quite.
tolgué, aquel quitó. Tolgués, quitase.
toll (tol), quita o aparta. (toll : badina : pozo de agua)
tòlre, quitar.
tolrre la'ans que la prenga, quitarla antes que la tome.
toltes, quitadas o quitados.
tom, tomo o libro separado.
tòmba, tumba o ataúd.
tongada, cuando se arregla algo por divisiones. (ejemplo, el turno : tanda de riego)
tor, toro.
torbát, turbado.
torb, turbamiento o turbación.
torch, limpia o quita o neteja.
tórcre, torcer.
torn, rueda o vuelta o torno.
torns, tornos y vueltas.
torrada, tostada.
tort, tuerto.
tortra, la tortolilla, ave. (tórtola, tórdola)
tost, quitado y presto o luego.
tost, lugar enhiesto como cuesta.
tostemps, siempre o en todo tiempo. (tot, tots temps)
tot, todo. Tots, todos. (tota, toda; totes, todas)
tou, hueco, ufano, envanecido. (cojín mullido)
traball, trabajo.
trabucát, trabucado o echado a hondo.
traheix, hace traición o engaño.
trahen, sacan o traen (trauen) o engañan.
trahí, aquel engañó.
trahiment, traición o engaño.
trahir, engañar o hacer traición.
trahirme, engañarme o hacerme traición (traicionarme).
trahit, hecho traición (haber traicionado).
tramet, aquel envía (tramete).
trameten, envíen o envían.
transit, transido, consumido.
tránsit, tránsito o paso de un lugar a otro.
transmetres, mientras, ínterin.
transportát, transportado o pasado.
tranuytar, tresnuytar, estar en vigilia.
trau, ojal.
trau, aquel saca y trae o engaña.
trau, hace traición.
traurá, sacará.
traure, sacar o quitar o apartar.
traure, hacer traición o engaño.
treball, trabajo.
treballám, trabajamos. (y treballem, treballam, traballem, traballam)
trebúlen, trabucan o tráfagan.
tremóla, aquel tiembla. (tremolar, temblar; trémulo)
tremolamént, temblor.
tremolánt, temblando.
tremóli, yo tiemblo.
tremolí, temblé yo.
tremontána, el viento cierzo. (circio, noroeste; tras montano, tramontana, tremontana)
tremontanál, viento cierzo.
trenca, aquel quiebra. (rompe)
trench o chirlo, chichón.
trench, yo quiebro y aquel quiebra.
trenyora, tiene soledad o no se halla. (enyor : añoranza)
trenta, treinta.
tret, sacado o quitado. Treta, sacada o quitada.
treta, saeta o cosa que arroja la ballesta.
tretes, sacados y tiros (trets) como saetas.
tria, escogida (escogimiento) o elección.
tria, aparta o divide.
triada, escogida o apartada.
triága, atriaca (triaca).
triant, triador o escogedor.
trig, tarde. Trigám, tardamos.
trob, yo hallo y halle aquel.
troba, halla tú y aquel halla.
tróbas, hállase y coplas. (trobador, trobadores)
trobát, hallado.
trobe, halle yo y halle aquel.
troch, trueco o cambio.
troç, pedazo o trozo.
tronch, tronco.
trop, mucho o demasiado. (tropa : muchas personas; troup)
troya, cuento desde los años de troya.
troya, la historia de los troyanos.
trons, truenos.
trot, trote.
trotar (trufar), burlar. Yom truf, me burlo.
trull, lagar.
tuaiar (aturar), detenerse.
tudriu, Teodora, nombre de mujer. (tutrix : institutriz, tutora)
tuf, tufo, vapor o exhalación caliente.
trufan, burlan. Trufant, burlando.
tuns, tunos. Tuns (tu nos - mos - ens) dius, tu nos dices.
turmell, tobillo en el pie.
V.
va, vano.
vaf (vraf o braf), vaho.
vag (vaig), yo voy y vago.
vaga, vaga o desocupada.
vagabunt, vagamundo (vagabundo).
vagava, estaba ocioso.
vagar, vacar una cosa o estar ocioso.
vaguen, estén vagos y ociosos.
vaig, yo voy.
vay, valle (vall, val) o distancia o vacío.
vayll, valladar.
vaylet petit, paje o mozo pequeño.
vaje yo, vaya yo o yo voy.
valença, valitut o sanidad.
valent, estando bueno y sano.
valent, valiente y poderoso y valiendo.
valeri, valeu, Valero.
vall, valle o vallado o cercado (valla).
valrrá (valrá), valdrá. Valrieu, valdriades (valdríais).
van, vano. Vans, vanos.
váne, alabe vanagloriosamente.
vantamént, vanagloriosamente.
vantár, vanagloriarse. Vánten, se alaben.
vari, vario.
ve, aquel viene.
vedar, prohibir.
vedell, becerro, ternero. (vitello italiano)
vedella, femenino del anterior. (vitella)
vedillut, greñudo, mechas de cabello.
vegada, se dice por vez, como vegada 1, 2, 3, &c; vez 1.a, 2.a o 3.a
veguer, justicia. (vicario)
vehí, vecino. Vehina, vecina.
vehinát, vecindario.
veig, yo veo.
veixéll, bajel o vajilla (vaixella).
véixen, vejen o fatiguen.
véja, vea aquel. Véjes, veas tú.
vel, velo. Véles, velas o los que velan.
vela, vela de nave o está despierto (dispierto).
vell, el viejo. Vells, los viejos.
vella, vieja o hermosa cosa (bella).
vellet, viejecito.
velléam'plau, (vellea me : em plau) la vejez me agrada.
velledád, la vejez. (vellea)
vellut, pelfa (felpa), terciopelo.
ven, vende y viene (ve).
venda, venta.
vendicar, vindicar.
venc, vence. Véncre, vencer.
vençént, el que vence o venciendo.
vench, aquel vino o viene.
véngue, venganza.
vénes, las venas.
venja, aquel venga o toma venganza.
venjar, vengar.
venjansa, venganza.
venidor, que ha de venir.
venre, vender.
ventall, abanico.
ventrells o ventresques, vientres. (ventresca)
vent, viento. Vents, vientos.
venút, vendido. (como Raimon, ver línea anterior)
ver, verano y verdadero.
vera, cosa verdadera. (vera cruz)
verament, verdaderamente.
veri, podridura o pus o materia. (ver verí, veneno)
verdanch, cardenal, señal de golpe.
verdanch, vástago o renuevo de un árbol.
verdejar, color que tira a verde.
vérg, yo veo. (veg, veig)
verga, vara.
verge, virgen o doncella o cosa sin usar.
verger, vergel.
vergonya, vergüenza.
vergonyit, vergonzoso.
verí, veneno o ponzoña.
verins, venenos o ponzoñas.
verlandines, siempre en plural, bernardinas, bravatas.
verme, gusano. Vermes, gusanos.
vermell, bermejo o colorado (rojo).
vers, hacia una parte. Versmi, hacia mí.
vers, verdaderos.
vert, verde.
vesllum, vislumbre.
vespa, la avispa.
vespre, la tarde o víspera.
vespre ferse, hacerse de noche.
vesta, diosa.
vestits, vestidos.
vestuari, vestuario o vestidura.
vetla, aquel vela y el que vela.
vetla, vela de sebo o vigila (está en vela, velar).
veu, voto.
veu, aquel ve y vio y la voz.
veu, vez y viene y aquel vino.
veuré, yo veré. Véure, ver.
veureu, vos veréis.
vexen, fatiguen o hagan vejación.
vi, el vino.
via, veía y el camino (vía).
vianda, comida. (je veux de la viande francés)
viats, idos o echados afuera.
vicis dona, da a los vicios.
vicins alta, vicio nos agrada y contenta.
vida hermitá, vida de ermitaño.
vidan do, la vida le doy.
vidre, vidrio (cristal).
vidriol, vitriolo para tinta.
vies, vías o caminos.
vila, la villa.
vilans, villanos.
viltáts, vilezas.
vimen, vimbre (mimbre).
vinent, aparejadamente.
vinent, viniendo o que viene.
vine tu a mi, ven tú a mí.
vi, el vino. Vins, vinos.
visca, aquel viva. Visch, yo vivo.
visquen, aquellos viven (viuen) o vivan.
viscút he, he vivido.
vist, yo visto y aquel viste.
viu, aquel vive y vivo.
vivent, que vive o viviente.
viver, enjambre, un viver de mosques, un enjambre de moscas.
vivificar, verificar.
viurán, vivirán. Viuría, viviría.
vius, vivos.
(aquí aparecen algunas con la u, sigue v y u juntas)
ulesa, por aulesa, traición y vileza.
ull ab gota serena, ojo sin lágrimas.
umple, hinche.
umgles (ungles, ungla), las uñas.
una'ntitat, una entidad o un ser.
unguer, uñero.
units, unidos o ajuntados.
vógi, rodeo o vuelta o rueda.
vol, yo quiero (yo vull) y aquel quiere.
vol, el vuelo.
volch, aquel quiere o quiso.
volént, queriendo.
volença, voluntad o querer.
volenteros (volenterós), apetitoso o deseoso.
volér (voler, voldre), querer.
volérs, quereres o voluntades.
volguist, quisiste.
volgrá, por volguéra, quisiera.
volgral yo, quisiéralo yo.
volp, raposo o raposa.
volpell, raposo o raposa.
volpéll, engaño metafórico.
volten, vuelven o vuelvan.
volúm de libre, volumen o tomo.
vomit (vómit), vómito.
vori, marfil. (ivory, ivori)
vorridór, aborrecedor.
ubert, abierto.
ulular, aullar.
ultim (últim), fin o último. (rader, radé, darrer)
ulleiar, ojear o hacer señal con los ojos.
ullets, ojales en el vestido.
unció, untura o linimiento (unción).
uncle (oncle), tío hermano de padre o madre.
ungla, uña. (de ungula)
unguent, ungüento.
unicorn, unicornio, animal (con 1 cuerno).
unt, unto.
urella, por orella, oreja.
urina, orina, el suero de la sangre.
us, el uso, y use aquel, y os, y yo uso.
usat, usado o acostumbrado.
usatje, usanza. (usatges, usos - y costumbres)
vuf, soplo. (vufo, bufo)
vúy (huy, vui, avui), hoy día. Vúyt (vuyt, vuit), ocho.
vuyté, octavo en orden.
vuytena, parte de octava de ocho.
vuytanta, ochenta.
vull, yo quiero. Vulles (vullgues), quieras tú.
vult, vulto. (bult, bulto)
X.
xalóch, viento así llamado.
xambrana de porta, umbral de puerta.
xaquia cosa, ocasión de algo.
Y.
yom so, yo me soy.
y val, y vale.
Z.
zel, zelo (celo).
FIN DEL VOCABULARIO.
ÍNDICE POR APELLIDOS DE LOS AUTORES CONTENIDOS EN ESTE PRIMER VOLUMEN.
Los demás índices generales de los dos tomos se colocarán en el segundo.
(Se omiten las páginas porque no concuerdan con este formato odt, doc, ni html)
A.
Abad, Juan.
Accila, Mosen N
Adrian, Vicente
Advan, Fr. Domingo
Agia, Fr. Miguel
Agramunt, Fr. Domingo
Agnesio o Anyes, Juan Bautista
Aguiló Romeu de Codinats, D. Juan
Aguilar, Francisco
Aguilar, Fr. Francisco
Aguilar, Gaspar
Agulló, Fr. Francisco
Aierdi, Maestro Joaquín
Aimeric, Domingo
Alagon, Vicente Mariner de
Alavanya, N'Albert de
Alanya, Luis
Albert, Miguel
Alcañiz, Luis
Aldana, D. Francisco
Alegre, V. Fr. Domingo
Alegría, Fr. Juan Martínez
Alenda, D. José de
Alepuz, Juan
Alepuz, Ilmo. Sr. D. Salvador
Alicante, Fr. Cirilo de
Almenar, Juan
Almenar y de Monfort, Doña Ángela
Almodovar, Onofre (Almudevar, Almudévar, Almodóvar)
Almunia, Antonio
Andrés, Mosen Juan
Andrés, Juan
Andreu, Pedro Juan
Andreu, Guillem
Andreu, Fr. Antonio Juan
Anglés, Fr. Guillermo
Anglés, D. José
Anglesola, Gregorio
Antist, Mosen Gaspar
Antist, Fr. Vicente Justiniano
Antolín, Miguel
Artés y Muñoz, D. Rodrigo
Artieda, Andrés Rey de
Arcaina, Vicente
Ardevol, Juan Bautista
Arellano, D. Gaspar Guerau de
Ausina, José Teodoro
Aventurer, Guillermo
Ávila, Fr. Agustín
B
Ballester, P. Luis
Ballester, Juan Bautista
Bardaxí, Francisco Juan
Bas, Fr. Cristóbal
Belda, Juan Bautista
Bellot, Pedro
Belluga, Miser Pedro
Bellvís, D. Guillem de Castro y
Bellvís y Moncada, D. Vicente Tejedor
Bendicho, Jaime
Benito o Beneito, Mosen Francisco
Bernat, Fr. Antonio
Bertrán, Jaime
Bertrán, S. Luis
Beutér (Beuter), Pedro Antonio
Bezeis, Manfredo Ermengaudo de
Blanch, Antonio
Blasco, Silvestre
Blanes, Ilmo. D. Fr. Tomás
Bleda, Fr. Jaime Juan
Bodín, Miguel Juan
Boil, D. Carlos
Boix, Juan Lucas
Bonastre, Fr. Pascual
Bonastre, Fr. Luis de
Bonanad, Bernardo
Bonavida, D. Hernando
Bonia, Juan de
Borja, D. Pedro Luis de
Borja, S. Francisco de
Borja, D. Pedro Luis Galcerán de
Borrás, Fr. Pascual
Bosch, Dimas
Bou, Mosen Antonio
C
Caballer, Jaime
Caballer, Luis
Calbet, Pedro
Campan, Gerónimo
Campos, José
Canals, Fr. Antonio
Canet, Fr. Juan
Carbó, Pedro
Carbó, Fr. José
Carbonell, Juan
Carbonell, Fr. Andrés
Carbonell, Vicente
Cardona, D. Alonso de
Cardona, Juan Bautista
Cardona, D. Luis Ferrer de
Carranza, Fr. Miguel Alonso
Carroz (Carrós), Zeferino (Ceferino) Clavero de Falcés y
Capella, Onofre
Capdevila, Pedro Juan de
Capilla, D. Andrés
Casta, D. Pedro Pardo de la
Castelví, Mosen Francisco
Castelví y Ladrón, Fr. Julián
Castelló, Fr. Pedro
Castro, Fr. Jacinto de
Castro y Bellvís, D. Guillem de
Catalán, Felipe (valenciano, y Pedro Aragonés García es catalán, lo de presidente número 132 de la Generalitat es una buena bola; casa del General, generalitats,, casa de la Diputació)
Celaya, Juan de
Centelles, D. Serafín de (100)
Centelles, D. Serafín de (70)
Centelles, D. Francisco Gilabert de
Centelles, Antonio Juan de
Centelles, Juan
Cerdán de Tallada, D. Tomás
Cerdán de Tallada, Maximiliano
Cerdaña, Francisco Tomás
Ceriol, Federico Furió
Chinchón, Bernardo Pérez
Cisneros, D. Vicente Ximénez de
Ciurana, Vicente
Clavero dels Porcells, D. Vicente
Clavero de Falcés y Carrós, Ceferino
Clemente, Cosme
Climent, D. Joaquín
Codinats, D. Juan de Aguiló Romeu de
Colera, Fr. Sebastián Dionisio
Coloma, Prudens
Cordero, Juan Martín
Cornell, D. Luis
Cortés, Pedro Luis
Crespí de Valdaura, D. Luis
Crespí de Valdaura, D. Francisco
Crespí de Valdaura, D. Cristóbal
Cucala, Bartolomé
Culla, Fr. Juan Bautista
D
Daunes, Luis de les
Decio, Francisco
Diago, Fr. Francisco
Díez, D. Manuel
Domínguez, Fr. Cosme Agustín
Durá, Fr. Tomás
E
Escovár (Escobar), Francisco
Escrivá, P. Francisco
Escrivá, Miguel Gerónimo
Espí, Pedro Juan
Esquerdo, Vicente
Esteve, Juan
Esteve, D. José
Esteve, Pedro Jaime
Esteve, Fr. Damián
F
Fachs, Bartolomé
Falcó, Gerónimo
Falcó, Fr. Jaime Juan
Favorés, Fr. José
Febrer, Mosen Jaime
Febrer, Andrés
Febrer, Miguel Cosme
Fenollar, Mosen Bernardo
Fernández de Heredia, D. Juan
Ferrández, V. Fr. Francisco
Ferrándiz, Vicente
Ferrandis, Luis
Ferrer, V. P. D. Bonifacio
Ferrer, S. Vicente
Ferrer, Pedro Juan
Ferrer de Blanes, Mosen Jaime
Ferrer, Miguel
Ferrer de Cardona, D. Luis
Ferrer, Fr. Antonio
Ferriol, Fr. Felipe
Ferruz, Jaime
D. Fernando I, Rey de Nápoles
Figueres, Fr. Nicolás José
Figueroa, Pedro de
Folch, Fr. Raimundo
Font, Juan
Font, Fr. Juan Bautista
Fort, V. P. D. Juan
Franc, Juan
Franco, Francisco
Franqueza y Gilart, Jaime
Fundoni, Fr. Luis
Furió Ceriol, Federico
Fuster, Gerónimo
Fuster, Fr. Gerónimo de Valencia, en el siglo
G
Galcerán de Borja, D. Pedro
Garcés de Marcilla, D. Juan
García de Xátiva, Pedro
García, Fr. Rafael
García, Miguel
García Ortiz, Gaspar
García Salat, Vicente
García, Vicente Blas
García, Fr. Anastasio
García, Vicente
Gassa, Fernando de la
Gazull, Jaime
Gavaldá, Ilmo. Sr. D. Francisco
Gelida, Juan
Genís, D. Francisco
Gentil, Bartolomé
Gil, Gerónimo
Gil, Pedro
Gil Polo, Gaspar
Gilabert de Centelles, Don Francisco
Gilart, Jaime Franqueza y
Giner, Matías
Ginart, Onofre Bartolomé
Girón y de Rebolledo, D. Alonso
Gómez, Fr. Vicente
Gomis, Pedro
Gomis, Miguel Juan
González, Francisco Ramón
González, Mosen Juan Ángel
Gordejuela, D. Frey Hipólito de Samper y
Guardia y Bellvís, D. Francisco de la
Guerau de Arellano, Don Gaspar
Guerau de Montemayor, Gaspar
Guete, Lupercio de
Gutiérrez, Fr. Vicente
H
Heredia, Gerónimo de
Heredia, Fr. Pedro Juan Saragozá de
Herrera, Vicente
I
Isquierdo, Ausias
Isquierdo, Vicente
Istela, Fr. Luis
Ivars, Juan Lucas
J
Jaffer, Guillem
Joan, Arnau
Jordá, Fr. Luis
Jordán, Dr. Sebastián
Jordán, Fr. Lorenzo Martín
Jorge, Mosen
Jover, Francisco
Juan de Centelles, D. Antonio
Just, Fr. Jaime
L
Larraz, Fr. Tomás
Ledesma, Miguel Gerónimo
León, Francisco
Leugim, Francisco
Llansol, D. Pedro Luis de Borja y
Llopis, Mosen Vicente
Llorens, Francisco
Loazes, D. Fernando de
Luján de Sayavedra, Mateo
M
Malferit, D. Fernando Miguel
Malvenda (Maluenda), Jacinto Alonso
March, Jaime
March, Mosen Ausias
March, Mosen Pedro
March, Francisco
Marcilla, D. Juan Bautista Garcés de
Marco, Fr. Luis Bertrán
Martorell, Pedro Juan
Marqués, Fr. Juan
Mascó, Domingo
Mascó, Mosen Gaspar
Marquesana, Lorenzo
Martí, Ilmo. Sr. D. Fr. Gilaberto
Martí, Pedro
Martí, Fr. Luis
Martí, Juan
Martí o Martín, Fr. Luis
Martín de Vedia, Fr. Pedro Mártir
Martínez Alegría, Fr. Juan
Martínez Paterna, D. Francisco
Martínez de la Vega, Gerónimo
Martínez, Crisóstomo
Marigó, V. Fr. Antonio
Marimón, Ilmo. Sr. Fr. Don Felipe
Marona, D. Fr. Marcelo
Mariner de Alagón, Vicente
Mas, Francisco Juan
Mas, Fr. Diego
Mas, Felipe
Mateu y Sanz, D. Lorenzo
Mateu y Sanz, D. Isidoro
Mateu, D. Francisco
Marqués, D. Fr. Miguel
Mercader, Juan
Mercader, Matías
Menaguerra, Mosen Ponce de
Medina, José Benito
Mir, Guillermo
Miedes, Tomás
Miguel, Pedro
Micó, Fr. Juan
Milán, D. Luis
Micón, Fr. Pedro Juan
Mont-rocher, Guido de
Morera, Arnau de
Monzó, Fr. Juan
Monleón, Martín
Moreno, Juan
Moreno, Juan
Moreno, Fr. Cristóbal
Molina, Fr. Francisco
Molina, Mosen Esteban
Monfort, doña Ángela Almenar y de
Montanyes, Fr. Jaime
Monzó, Pedro Juan
Monterde, Fr. Cristóbal Juan
Mos, Fr. Gerónimo
Moncada, D. Francisco de
Morlá, D. Matías
Moles, D. Marco Antonio Ortí y
Monllor, Juan Bautista
Muñoz, Gerónimo
N
Navarro, Juan Blas
Navarro, Gerónimo
Navarro, Francisco Juan
Navarro, Fr. Gaspar
Nieto, Fr. Juan
Noguera, Fr. Vicente
Núñez, Pedro Juan
O
Oblites, Fr. Gerónimo Sisternes de
Oliver, D. Fr. Bernardo
Oliver, Francisco
Oliver, Pedro Juan
Oliver, Juan
Oliver, Miguel Gerónimo
Oliver, Juan
Oliver, V. Fr. Juan
Oliver, Juan
Ordóñez, Alfonso
Ortiz, Juan
Orta, Melchor
Ortz, Jaime
Ortiz, Gaspar García
Ortí, Marco Antonio
Ortí y Moles, D. Marco Antonio
P
Pascual, Fr. Gerónimo
Pastor, Francisco Juan
Pascual, Miguel Juan
Pascual, Bartolomé José
Pamenés, Felipe de
Pascual, Ginés
Palau, Marco Antonio
Paterna, Dr. D. Francisco Martínez
Pardo de la Casta, Fr. José
Pertusa, Francisco de
Pérez de Valencia, Vicente Jaime
Pérez, Miguel
Pérez Chinchón, Bernardo
Pérez, Ilmo. Sr. D. Juan Bautista
Pérez de Montoro, D. José
Perpiñá, P. Pedro Juan
Pellicer, Miser Cristóbal
Pereda, Pedro Pablo
Perera, P. Benito
Peris (Perís), Miguel Juan
Pintor, Pedro
Pineda, Andrés Martí
Pineda, Juan Bautista
Pineda, Andrés Onorato (Honorato)
Pomar, Pedro
Polo, Gaspar Gil
Polo, Gaspar Gil
Pons, Fr. Sebastián
Podera, Fr. Leonardo
Pórtico, Fr. José
Pontí, Fr. José Domingo
Planes, Mosen Francisco
Prada, D. Vicente
Punter, D. Gaspar
Q
Queralt, Juan Bautista
R
Rabaça, Genaro
Rabaça, Giner
Ramírez, D. José
Ramírez, Matías
Real, Tomás
Rebolledo, D. Alonso Girón y de
Rey de Artieda, Andrés
Rejaule, Mateo
Riera, Antonio
Riucech, Gabriel de
Ribelles de Vilanova, D. Miguel
Ripollés, Antonio Juan
Roig, Mosen Jaime
Roiz de Corella, Mosen Juan
Roiz, Pedro
Rosignol, Pedro
Rocamora y Torrano, D. Ginés
Roures, Onofre Juan
Royo, Pedro
Roig, Juan Bautista
Rocafull, José
Roca de la Serna, Fr. Ambrosio
Rostrojo, José
Ros de Jesús, V. Rufina
Rubio, Francisco
S
Saguntino, Nicolás
Savall, Cosme Damián
Sanz, Pedro Luis
Sanz, Gerónimo
Sanz, V. Fr. Juan
Salat, Vicente García
Satorre, Fr. Juan Gregorio
Satorre, Lorenzo
Sanchiz, Fr. Jaime
Salón, Fr. Miguel Bartolomé
Saragozá de Heredia, D. Miguel Ángel
Saragozá de Heredia, Fr. Pedro Juan
Sancho, Fr. Vicente Nadal
Sanz de Proxita, Fr. Luis
Salvador, Fr. D. Jaime
Sala, D. José
Samper y Gordejuela, D. Fr. Hipólito de
Sebastián, Juan
Sempere, Gerónimo
Sempere, Andrés
Serra, Jaime
Serres y Valls, Licenciado Miguel
Siurana, Mosen Jaime
Silvestre, Fr. Tomás
Simó, V. Francisco Gerónimo
Simancas o Simanques, Tomás
Sisternes de Oblites, Fr. Gerónimo
Solivella, Pedro Juan
Sorió, Fr. Baltasar
Soler, Bernabé
Sorribas, D. Fr. Juan Bautista
Stanyol, Arnaldo (Arnau Estanyol, protagonista en la catedral del mar)
Strany, Juan Andrés
T
Tallant, Mosen Juan
Tárrega, Francisco
Tárrega, Mosen Açano de
Terián, Sancho
Texedor de Belvís y Moncada, D. Vicente
Timoneda, Juan
Torrella, Gerónimo
Tomás, Miguel
Thous, Fr. Esteban de
Trilles, Fr. Martín
Trilles, Pedro Juan
Tremiño, D. Juan
Tudela, Vicente Buenaventura
Tuesta, Fr. Gerónimo Diego
V
Valmanya, Bernardo
Valero, Fr. Juan
Vadillo, Vicente
Valeriola, V. P. Fr. Gerónimo
Valdepedrosa, Fr. Gaspar de
Valencia, Gerónimo de
Valencia, Fr. Mauro de
Valencia, Fr. Luis de
Valdaura, D. Fr. Francisco Crespí de
Valls, Licenciado Miguel Ferrer y
Valencia, Juan de
Vesach, Fr. Tomás de
Verdú, Fr. Juan
Vedia, Fr. Pedro Mártir Martín de
Vega, Gerónimo Martínez de la
Verdú, Gabriel
Villarrasa, Pedro de
Villaragut, Mosen Antonio
Vicent, Francisco
Viñoles, Mosen Narcís
Vilaspinosa, Pedro
Vives, Juan Luis
Villafranca, Antonio Juan
Viciana, Martín
Virues (Virués), Gerónimo
Virués, Cristóbal
Vich, D. Diego
Vilanova, Arnaldo de
Vives de Rocamora, D. Fr. Anastasio
Vorage, Fr. Gregorio Alberto
X
Ximénez de Salanova, Juan
Ximénez de Cisneros, D. Vicente
Ximeno, Pedro












