Mostrando las entradas para la consulta que lo ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta que lo ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

miércoles, 21 de octubre de 2026

Beatrice, Comtesse de Die. A chantar m'er de so qu'eu no volria,

Beatrice, Comtesse de Die.

Beatrix, comtesse de Die, condesa, comtessa, Dia

A chantar m'er de so qu'eu no volria,
tant me rancur de lui cui sui amia;
car eu l'am mais que nuilla ren que sia:
vas lui no m val merces ni cortezia
ni ma beltatz ni mos pretz ni mos sens;
c'atressi m sui enganad' e trahia
com degr' esser, s'eu fos dezavinens.
D'aisso m conort, car anc non fi faillensa,
amics, vas vos per nuilla captenensa;
ans vos am mais non fetz Seguis Valensa,
e platz mi mout que eu d'amar vos vensa,
lo meus amics, car etz lo plus valens;
mi faitz orgoil en digz et en parvensa
e si etz francs vas totas autras gens.
Meraveill me cum vostre cors s'orgoilla,
amics, vas me, per qu'ai razon que m doilla;
non es ges dreitz c'autr' amors vos mi toilla,
per nuilla ren que us diga ni acoilla.
E membre vos cals fo l comensamens
de nostr' amor! Ja Dompnedeus non voilla
qu'en ma colpa sia l departimens.
Proeza grans, qu'el vostre cors s'aizina,
e lo rics pretz qu'avetz, m'en ataina;
c'una non sai, loindana ni vezina,
si vol amar, vas vos no si' aclina;
mas vos, amics, etz ben tant conoissens
que ben devetz conoisser la plus fina;
e membre vos de nostres partimens.
Valer mi deu mos pretz e mos paratges
e ma beutatz, e plus mos fins coratges;
per qu'eu vos man, lai on es vostr' estatges,
esta chanson, que me sia messatges,
e voill saber, lo meus bels amics gens,
per que vos m'etz tant fers ni tant salvatges;
no sai si s'es orgoills o mals talens.
Mas aitan plus voill li digas, messatges,
qu'en trop d'orgoill ant gran dan maintas gens.

Raimbaut III, Comte d'Orange. Pos tals sabers mi sortz e m creis

Raimbaut III, Comte d'Orange.

Rambaud, Raimbaut, Raembautz; Orange, Aurenga

I.

Pos tals sabers mi sortz e m creis
que trobar sai et eu o dic,
mal estara si non pareis,
et er me blasmes si m'en gic;
que cant hom ditz ab la lenga
so que ben en pes non tenga,
non pot aver sordeior dec,
can ditz so que no s covenga.
Ar ai gaug, car sebram dels freis,
e remanon sol li abric
dels auzeletz, et es lor leis
qu'us mais de cantar no se tric,
qu'usquecs s'alegr'en sa lenga
pel novel temps que lor venga;
e dels albres qu'eran tuit sec
lo folhs pels branquils s'arenga.
E qui anc jorn d'amar se feis,
no s tanh qu'eras s'en desrazic,
mas per lo gai temps que pareis
deu quecs aver son cor plus ric;
e qui non sap ab la lenga
dir so que s coven, aprenga
consi ab lo nou temps s'esplec,
c'aissi vol pretz que s captenga.
Estat ai fis amics adreis
d'una que m'enguanet ab tric,
e car anc s'amors mi destreis,
totz temps n'aurai mon cor enic:
qu'aras no volh ab la lenga
dir que s'amors mi destrenga,
per c'us autres ab leis s'abrec
et eu catz so que el prenga.
Ab leis remaigna l malaveis
e l'engans, et ab son amic,
que tals m'a a sos ops conqueis,
don ja non creirai fals prezic;
ans volh qu'om me talh la lenga,
s'eu ja de leis crei lauzenga
ni de s'amor me desazec,
si n sabia perdr' Aurenga.
Be m deu plazer et es ben dreis
qu'anc mais tant en autra non tric;
que Nostre Senher el mezeis
ab pauc de far non i falhic,
qu'a penas saup ab la lenga
dir: "Aitals volh que s devenga." 
La grans beutatz qu'en leis parec,
non volc qu'autra s'i espenga.
Domna, no us sai dir loncs plaideis,
mas de me podetz far mendic
o plus ric que anc no fo reis:
del tot sui en vostre castic,
sol que m digatz ab la lenga
consi volretz que m captenga,
qu'eu ai cor qu'enaissi m'estec
e que ja ves vos no m fenga.
Domna, no us quier ab la lenga
mas qu'en baizan vos estrenga
en tal loc on ab vos m'azec,
e que dinz mos bratz vos senga.

II. 

Escoutatz, mas no sai que s'es,
senhor, so que volh comensar:
vers, estribotz ni sirventes
non es, ni nom no l sai trobar,
ni ges no sai co l me fezes,
s'aital no l podi' acabar,
que hom mais no vis fach aital per home ni per femna en est segle ni en 
l'autre qu'es passatz.
Si tot m'o tenetz a foles,
per tan no m poiria laissar
que eu mon talan non disses;
no m'en poiri' om castiar:
tot quant es no pretz un poges
mas so qu'ades vei et esguar.
E dir vos ai per que: quar s'eu vos o avia mogut e no us o trazia a cap, tenriatz m'en per fol; quar mais amaria seis deniers en mon ponh que mil sols al cel.
Ja no m tema ren far que m pes
mos amics, aquo l volh pregar,
s'als ops no m vol valer manes,
pos m'o profer ab lonc tarzar;
plus leu que cel que m'a conques
no m pot nulh autre gualiar.
Tot aisso dic per una domna que m fai languir ab belas paraulas et ab loncs respeitz, no sai per que. Pot me bon esser, senhor?
Que ben a passat quatre mes,
oc, e mais de mil ans, so m par,
que m'a autreiat e promes
que m dara so que plus m'es car.
Domna, pos mon cor tenetz pres,
adoussatz me ab dous l'amar.
Deus, aisso que sera?
Qu'eu sui per vos gais, d'ira ples,
iratz, jauzens mi faitz trobar:
e sui m'en partitz de tals tres
qu'el mon non a, mas vos, lor par;
e sui fols chantaire cortes,
tan qu'om m'en apela joglar.
Domna, far ne podetz a vostra guiza, com fetz n'Aima de l'espatla, que l'estuget lai on li plac.
Er fenisc mon no sai que s'es,
qu'aissi l'ai volgut batejar:
pos mais d'aital non auzi ges,
be l dei enaissi apelar;
e diga l, quan l'aura apres,
cui que s'en volha azautar.
E si hom li demanda qui l'a fach, pot dir que cel que sap ben far tota fazenda, quan se vol.

Bernart de Ventadorn. Be m'an perdut, lai enves Ventadorn, ++

Bernart de Ventadorn.

Non es meravelha s'ieu can; Bernat de Ventadorn

(N. E. Omito la lista de los manuscritos o textos fuente a partir de ahora. Si alguien quiere comparar manuscritos, que lea este libro en su original.)

Be m'an perdut, lai enves Ventadorn,
tuit mei amic, pos ma domna no m'ama,
et es be dreitz que ja mais lai no torn,
qu'ades estai vas mi salvatg' e grama.
Veus per que m fai semblan irat e morn!
Quar en s'amor mi deleit e m sojorn,
ni de ren al no s rancura ni s clama.
Aissi co l peis qui s'eslaiss' el cadorn
e no sap re tro que s'es pres en l'ama,
m'eslaissei eu vas trop amar un jorn,
qu'anc no saup mot tro fui en mei la flama
que m'art plus fort que no fai focs en forn;
e ges per so no m posc partir un dorn,
aissi m te pres s'amors que m'aliama.
No m meravilh si s'amors mi te pres,
que genser cors no cre qu'el mon se mire;
bels es e blancs e frescs e gais e les,
e totz aitals cum eu volh e dezire:
no posc dir mal de leis, que no n i es;
ben n'agra dig de joi, s'eu li saubes,
mas no li sai: per so m'en lais de dire.
Totz temps volrai sa honor e sos bes,
e lh serai hom et amics e servire,
e l'amarai, be li plass' o be lh pes,
qu'om no pot cor destrenher ses aucire.
No sai domna, volgues o no volgues,
si m volia, qu'amar no la pogues;
mas totas res pot hom en mal escrire.
A las autras sui aissi escazutz:
laquals si vol mi pot vas si atraire,
per tal coven que no m sia vendutz
l'onors ni l bes que m'a en cor a faire;
qu'enoios es preiars, pos es perdutz:
per mi us o dic, que mals m'en es vengutz,
qu'enganat m'a la bela de mal aire.
En Proensa tramet mans e salutz,
e mais de bes qu'om no lor sap retraire,
e fatz esfortz, miraclas e vertutz,
car eu lor man de so don non ai gaire;
qu'eu non ai joi mas tan com m'en adutz
mos Bels Vezers e'n Faituratz, sos drutz,
e'n Alvergnatz, lo senher de Belcaire.
Mos Bels Vezers, per vos fai Deus vertutz
tals c'om no us ve que no si' ereubutz
dels bels plazers que sabetz dir e faire.

II.

Quan la douss' aura venta
deves vostre pais,
veiaire m'es qu'eu senta
un ven de paradis,
per amor de la genta
vas cui eu sui aclis,
en cui ai mes m'ententa
e mon coratge assis;
quar de totas partis
per leis, tan m'atalenta.
Sol lo be que m prezenta,
sos bels olhs e l francs vis,
que ja plus no m consenta,
mi deu aver conquis:
no sai per que us en menta,
quar de re no sui fis;
mas greu m'es que m repenta,
que una vetz me dis
que pros hom s'afortis
e malvatz s'espaventa.
De domnas m'es veiaire
que gran falhimen fan,
per so quar no son gaire
amat li fin aman.
Eu no dei ges retraire
mas so qu'elas volran:
mas greu m'es c'us trichaire
d'amor ai' ab engan
o plus o astrestan (autretan)
cum cel qu'es fis amaire.
Domna, que cuidatz faire
de mi qui vos am tan,
c'aissi m vezetz mal traire
e morir de talan?
Ai, francha de bon aire,
fessetz m'un bel semblan,
tal don mos cors s'esclaire,
que mout trac gran afan;
e no i dei aver dan,
quar no m'en posc estraire.
Si no fos gens vilana
e lauzengier savai,
eu agr' amor certana;
mas no m'en recreirai:
de solatz m'es humana,
quan locs es ni s'eschai,
per qu'eu sai qu'asatz mana
n'aurai enquera mai:
qu'astrucs sojorn' e jai
e malastrucs s'afana.
Cel sui que no soana
lo be que Deus li fai,
qu'en aquela setmana,
quant eu parti de lai,
mi dis en razo plana
que mos chantars li plai.
Tot' arma crestiana
volgra agues tal jai
cum eu agui et ai,
car sol d'aitan se vana.
Si d'aisso m'es certana,
autra vetz la'n creirai,
o si que no, ja mai
no creirai crestiana.

III.

Tant ai mon cor plen de joia,
tot me desnatura;
flors blanca, vermelh' e bloia
me par la freidura,
qu'ab lo vent et ab la ploia
me creis l'aventura,
per que mos chans mont' e poia
e mos pretz melhura.
Tant ai al cor d'amor 
de joi e de doussor,
que lo gels me sembla flor
e la neus verdura.
Anar posc ses vestidura
nutz en ma chamiza
que fin' amors m'assegura
de la freida biza;
et es fols qui s desmezura
e no s ten de guiza:
per qu'eu ai pres de mi cura,
pos que aic enquiza
la plus bela d'amor,
don aten tan d'onor
si qu'en loc de ma ricor
no volh aver Friza.
De s'amistat m'esraiza;
mas eu n'ai fiansa
que sivals eu n'ai conquiza
la bela semblansa:
et ai ne a ma deviza
tan de benenansa
que ja l jorn que l'aia viza
non aurai pezansa.
Mon cor ai en amor,
e l'esperitz lai cor,
et si m sui eu sai, alhor,
lonh de leis en Fransa.
Tan n'aten bon' esperansa
ves que pauc m'aonda
qu'atressi sui en balansa
cum la naus en l'onda.
Del maltrag que m dezenansa
no sai on m'esconda:
tota noit me vir' e m lansa
de sobre l'esponda.
Tan trac pena d'amor
qu'a Tristan l'amador
non avenc tan de dolor
per Yzeut la blonda.
Ai Deus, ar sembles ironda,
que voles per l'aire,
qu'eu vengues de noit prionda
lai al seu repaire!
Bona domna jauzionda,
mor se l vostr' amaire;
paor ai que l cors mi fonda,
s'aisso m dura gaire.
Domna, vas vostr' amor
jonh mas mas et ador.
Bel cors ab fresca color,
gran mal me faitz traire,
Qu'el mon non a nulh afaire
don eu tan consire;
ni aug de leis ben retraire
que mon cor no i vire
e mos semblans no s'esclaire,
que qu'eu n'auia dire,
si qu'ades vos es veiaire
qu'ai talen de rire.
Tan l'am per fin' amor
que mantas vetz en plor,
pero que melhor sabor
m'en an li sospire.
Messatgier, vai e cor
e di m a la gensor
la pena e la dolor
qu'eu trac e l martire.

IV.

alaudeta, laudeta : alouette; alondra; chap. cogullada, cogullades, perque porten cogulla al cap

Quant vei la lauzeta mover
de joi sas alas contra l rai,
que s'oblid' e s laissa cazer
per la doussor qu'al cor li vai,
ailas, quals enveia m'en ve
de cui qu'eu veia jauzion!
Meravilhas ai, quar desse
lo cors de dezirier no m fon.
Ailas, tan cuiava saber
d'amor, e tan petit en sai!
Quar eu d'amar no m posc tener
celleis don ja pro non aurai;
tout m'a mon cor e tout m'a se
e mi mezeis e tot lo mon;
e quan si m tolc, no m laisset re
mas dezirier e cor volon.
Anc non agui de mi poder
ni no fui meus des l'or' en sai
que m laisset en sos olhs vezer,
en un miralh que mout mi plai.
Miralhs, pos me mirei en te,
m'an mort li sospir de preon,
qu'aissi m perdei cum perdet se
lo bels Narcisus en la fon.
De las domnas mi dezesper;
ja mais en lor no m fiarai,
qu'aissi cum las solh captener,
enaissi las descaptenrai.
Pos vei que una pro no m te
ab leis que m destrui e m cofon,
totas las dopt e las mescre,
quar be sai qu'atretals se son.
D'aisso s fai ben femna parer
ma domna, per qu'eu lo retrai,
que no vol so qu'om deu voler,
e so qu'om li deveda fai.
Cazutz sui en mala merce
et ai ben fait cum fols en pon,
e no sai per que m'esdeve,
mas quar trop pogei contra mon.
Merces es perduda per ver,
et eu non o saubi anc mai,
quar cil que plus en degr' aver
no n a ges, et on la querrai?
A, quan mal sembla, qui la ve,
que aquest caitiu deziron,
que ja ses leis non aura be,
laisse morir, que no l'aon!
Pos ab mi dons no m pot valer
precs ni merces ni l dreitz qu'eu ai,
ni a leis no ven a plazer
qu'eu l'am, ja mais no l o dirai.
Aissi m part d'amor e m recre:
mort m'a e per mort li respon,
e vau m'en, pos ilh no m rete,
caitius en eissilh, no sai on.
Tristans, ges non auretz de me,
qu'eu m'en vau caitius, no sai on:
de chantar me gic e m recre,
e de joi e d'amor m'escon.

Jaufre Rudel. Quan lo rius de la fontana

Jaufre Rudel.

Jaufre Rudel. Quan lo rius de la fontana

Mss.: A B C D E I K M R S U b e g *ç. Stimming, Der Troubadour Jaufre Rudel, Kiel 1873, p. 44-46 (St.). Crescini, Manualetto provenzale, Verona 1892, p. 13 s. (Cr.). Cf. G. Paris, Revue historique LIII (1893). 
- Diez, Leben und Werke der Troubadours, 2e éd., Leipzig 1882, p. 46 ss. 

Quan lo rius de la fontana
s'esclarzis, si cum far sol,
e par la flors aiglentina,
e l rossignoletz el ram
volf e refranh et aplana
son doutz chantar et afina,
dreitz es qu'ieu lo mieu refranha.
Amors de terra lonhdana,
per vos totz lo cors mi dol;
e no n puosc trobar meizina,
si non vau, al sieu reclam,
ab atraich d'amor doussana
dinz vergier o sotz cortina
ab desirada companha.
Pois del tot m'en falh aizina,
no m meravilh s'ieu n'aflam;
car anc genser crestiana
no fo, ni Dieus non la vol,
juzeva ni sarrazina.
Ben es cel pagutz de mana
qui ren de s'amor gazainha!
De desir mos cors non fina
vas cella ren qu'ieu plus am,
e sai que volers m'engana
si cobezesa la m tol; 
que plus es ponhens qu'espina
la dolors que ab joi sana,
don ja non vuolh c'om m'en planha.
tramet lo vers, que chantam
a 'n Hugon Brun por Filhol.
Bo m sap, car gens peitavina
e totz Angeus e Guiana
s'esgau per lui, e Bretanha.

Uc Catola. Non posc mudar, bels amics, qu'en chantanz

Uc Catola.
Ms. de Modène, fol. 208 (D).

Chrestomathie provençale, Karl Bartsch, Eduard Koschwitz, Eduard Wechssler

"Non posc mudar, bels amics, qu'en chantanz
no us enqueira consi m'aven de vos,
qu'estat m'avez adreiz et amoros,
francs et humils e blos de toz enjanz,
e s'aissi es perduz lo bos talanz
que m'aviaz, quant nos partim amdui,
o si per altra m'avez en refui.
S'al prim vos fi ren que no us fos a grat,
si m'aiut Deus, ben o ai car comprat."
de dompneiar, qui'n sap esser geignos,
que tuit s'ajoston gai e voluntos;
mas al partir en es chascuns blasmanz.
Mas eu de vos sui jauzenz esloinanz,
e vos de mi no vos blasmaz, zo m cui.
Per zo fai ben qui la mala fin fui,
car toz faiz creis en la fin o s'abat,
per c'ab lo ben prenc eu de vos comjat."


//


Marcabrun. A la fontana del vergier, ++

Marcabrun. 

Marcabrus, Marcabruns, Marcabrun, Marcabrunela,

I. Ms. de Paris, fr. 856, fol. 173c (C). - Appel, Provenzalische Chrestomathie, p. 96 (Ap.); Crescini, Manualetto provenzale, Verona 1892 - 94, p. 12 s. 
II. Mss. A C I K R T. Appel, Provenzalische Chrestomathie, p. 101 s. (Ap.). 
III. Ms. du Vaticain 5232, fol. 27a (A), Mss. de Paris, fr. 856, fol. 177a (C), fr. 22543, fol. 5b (R). - Diez, Leben und Werke der Troubadours, 2e éd. Leipzig 1882, p. 37 ss.

I. 

on l'erb' es vertz josta l gravier,
a l'ombra d'un fust domesgier,
en aiziment de blancas flors
e de novel chant costumier,
trobei sola, ses companhier,
cela que no volc mon solatz.
So fon donzel' ab son cors bel,
filha d'un senhor de castel;
e quant eu cugei que l'auzel
li fesson joi e la verdors,
e pel dous termini novel,
e que entendes mon favel,
tost li fon sos afars camjatz.
Dels olhs ploret josta la fon
e del cor sospiret preon.
“Jesus,” dis ela, “reis del mon,
per vos mi creis ma grans dolors,
quar vostra anta mi cofon,
quar li melhor de tot est mon
vos van servir, mas a vos platz.
Ab vos s'en vai lo meus amics,
lo bels e l gens e l pros e l rics;
sai m'en reman lo grans destrics,
lo deziriers soven e l plors.
Ai, mala fos reis Lozoics
que fai los mans e los prezics,
per que l dols m'es el cor intratz!” 
Quant eu l'auzi desconortar,
ves leis vengui josta l riu clar.
“Bela,” fi m eu, “per trop plorar
afola cara e colors;
e no vos qual dezesperar,
que cel que fai lo bosc folhar
vos pot donar de joi assatz.”
“Senher,” dis ela, “ben o cre
que Deus aia de mi merce
en l'autre segle per jasse,
quon assatz d'autres peccadors;
mas sai mi tol aquela re
don jois mi crec; mas pauc mi te,
que trop s'es de mi alonhatz.” 

Lo Decamerón en chapurriau, Giovanni Boccaccio, Llibre de cuentos. Texto complet

II. 

trobei pastora mestissa,
de joi e de sen massissa.
E fon filha de vilana,
cap' e gonel' e pelissa
vest e camiza treslissa,
sotlars e caussas de lana.
Ves leis vinc per la planissa:
“Toza,” fi m eu, “res faitissa,
dol ai gran del ven que us fissa.”
“Senher,” so dis la vilana,
“merce Deu e ma noirissa,
pauc m'o pretz si l vens m'erissa,
qu'alegreta sui e sana.”
“Toza,” fi m eu, “cauza pia
destoutz me sui de la via,
per far a vos companhia;
quar aitals toza vilana
no pot ses parelh paria
pastorgar tanta bestia
en aital loc tan soldana.”
“Don,” fetz ela, “qui que m sia,
ben conosc sen o folia.
La vostra parelharia,
senher,” so dis la vilana,
“lai on se tanh si s'estia,
que tals la cui' en bailia
tener, no n a mas l'ufana.”
“Toza de gentil afaire,
cavaliers fon vostre paire
que us engenret en la maire,
car fon corteza vilana.
Con plus vos gart, m'es belaire,
e per vostre joi m'esclaire,
si fossetz un pauc humana.”
“Don, tot mon linh e mon aire
vei revertir e retraire
al vezoig et a l'araire,
senher,” so dis la vilana;
“mas tals se fai cavalgaire
qu'atrestal deuria faire
los seis jorns de la setmana.”
“Toza,” fi m eu, “gentils fada
vos adastret, quan fos nada,
d'una beutat esmerada
sobre tot' autra vilana:
e seria us ben doblada
si m vezi' una vegada
sobeira e vos sotrana.”
“Senher, tan m'avetz lauzada,
que tota 'n sui enoiada.
Pos en pretz m'avetz levada,
senher,” so dis la vilana,
“per so n auretz per soudada
al partir 'bada, fol, bada!'
e la muz'a meliana.”
“Toza, fel cor e salvatge
adomesg' om per uzatge.
Ben conosc al trespassatge
qu'ab aital toza vilana
pot hom far ric companhatge
ab amistat de coratge,
quan l'us l'autre non engana.”
“Don, hom coitatz de folatge
jur' e pliu e promet gatge.
Si m fariatz homenatge,
senher,” so dis la vilana;
"mas ges per un pauc d'intratge
no volh de mon piuzelatge
camjar per nom de putana." 
"Toza, tota creatura
revertis a sa natura.
Parelhar parelhadura
devem eu e vos, vilana,
a l'abric lonc la pastura:
que melhs n'estaretz segura
per far la cauza doussana."
"Don, oc; mas segon dreitura
cerca fols sa folatura,
cortes cortez' aventura,
e l vilas ab la vilana.
En tal loc fai sens fraitura
on hom non garda mezura,
so ditz la gens anciana."
"Toza, de vostra figura
non vi autra plus tafura
ni de son cor plus trefana."
"Don, lonh anetz;...
que tals bad' en la peintura
qu'autre n'espera la mana."

III.

Dirai vos en mon lati
de so qu'eu vei e que vi:
l segles non cuit dure gaire,
segon qu'escriptura di,
qu'eras faill lo fills al paire
e l pair' al fill atressi.
Desviat a son cami
jovens que torn' a decli,
e donars qu'era sos fraire,
va s'en fugen a tapi,
c'anc dons Costans, l'enganaire,
joi ni joven non jauzi.
Soven de pan e de vi
noiris rics hom mal vezi,
e si l tengues de mal aire,
segurs es de mal mati,
si no i ment lo gazaignaire
don lo reproviers eissi.
Lo mounier jutg' al moli;
qui ben lia ben desli;
e l vilans ditz tras l'araire:
bons fruitz eis de bon jardi
et avols fills d'avol paire
e d'avol caval rossi.
Eras naisson dui poilli,
beill, burden, ab saura cri,
que s van volven de blanc vaire
e fan semblan aseni:
jois e jovens n'es trichaire
e malvestatz eis d'aqui.
Moilleratz a sen cabri,
c'a tal para lo coissi
don lo cons esdeven laire;
que tals ditz: "Mos fills mori",
que anc ren no i ac a faire:
gardatz sen ben bedoi.
Re no m val s'eu los chasti,
c'ades retornon aqui,
e pois un non vei estraire
moillerat del joc coni,
an lo tondres per lo raire
Marcabrus d'aquel trahi.

Roman de Girart de Rossilho. Vecvos per miei l'estorn lo vilh Draugo,

Girart de Rossilho.

Roman de Gerard de Rossillon, Girart de Roussillon, illuminated manuscript, c. 1450

Mss.: Oxford, Bodl. Can. Misc. 63 (O); Paris, f. franç. 2180 (P.); Londres, Mus. Brit. Harl. 4334. (L). - Girartz de Rossilho, nach der Pariser Handschrift herausgegeben von Dr. (Conr.; Konrad oder) Conrad Hofmann, Berlin 1855-57, v. 1909-2049 et 6639-6943 (Ho). Cf. Gérard de Roussillon p. p. Fr. Michel, Paris 1866 (Mi.), et Foerster, Stürzinger et Apfelstedt, Romanische Studien V (1880), O (v. 2529-2677 et v. 7571-7884). - Grdr. § 15, p. 14 s. St. 3 ss.

Vecvos per miei l'estorn lo vilh Draugo,
lo paire don Girart, l'oncle Folco!
E sis el chaval bai qu'ac de Muco,
ac vestit un ausberc, gran, fremilo,
qu'issi de la fornatz Espandrago, -
onques per negun' arma falsatz no fo -,
e ac lassat son elme de barato,
obrat ab aur e peiras tot d'eviro; 
plus resplan que estela que lhutz el tro;
e ac sencha la spasa de Marbio,
escut portet e lansa a gonfano,
e venc los sautz menutz pel plan cambo;
mas de gen retenir semblet baro,
e escridet al rei en sa razo:
“Per un sol chavalier garda no m do.”
Vecvos lo duc Terric denan Karlo:
“Don reis, conoissetz vos est Bergonho?” 
“Per mon cap,” so ditz Karles, “car aquo no.” 
“So es Draugues, lo vilhs, de Rossilho,
lo paires don Girart, l'oncles Folco.
El me tolc ja ma terra e ma reio,
set ans n'estiei faiditz en un boisso.
Tenetz mi per coart e volpilho,
pos batalha demanda, s'ieu no la lh do.” 
E Karles respondet: “Ie us abando:
trop n'avetz pres lonc terme de vengaso;
aquesta volh vezer, ses ocaizo.”
Vecvos lo duc Terric del renc partit!
Peset li del contraile qu'el a auzit,
e sis e l'alferan amoravit,
e ac de bonas armas son cors garnit,
e venc los sautz menutz pel prat flurit:
siei ome los segueren, que son ardit.
Terrics cridet: “Auriu, vilh, cau, musit,
de la cavalairia vos vei giquit,
tan vos vei entre ls vostres que us an cobrit.”
E Draugues respondet: “Veus mi issit.
Ieu no amiei anc home que mo mal git.”
E brochet lo caval, veus l'en salhit!
Veus l'alferan el camp e l'arabit!
E lhi vassau s'en so aisi ferit,
lor escut son traucat, frah e partit,
e lhi ausberc fausat e descofit.
Veus Draugo per lo camp mort e delit!
Mais d'un' auna perpres de freselit,
la lansa e l gonfainos d'oltr' en issit.
Mas Terris fetz que savis, que la lh gequit,
quar l'escut e l'ausberc essems cosit,
mas no l tochet en carn, Dieus l'escarit.
Draugues retorna als seus, que so marit.
Vecvos Terric de l'aigua al plan issit!
Lor escalas van jondre de tal estrit,
viratz escut traucat, tan pihs ubrit
e tanta testa ab elme de bucs partit
e tan pe e tan ponh e tant aurit;
la clara aigua d'Arcen tota 'n cobrit,
del sanc que ieis dels mortz enrogesit.
Ben agro lhi Drauguo l'estorn bastit;
se no fos morz lor senher, fosso garit,
qu'era se tec Terris per escarnit,
que non ac de vint milia mil acomplit.
Mances i Angevi e Toronjatz,
celh foro davas Karle vint milia armatz,
vestitz los blancs ausbercs, elmes lassatz,
sos los elmes enclis e enbronchatz.
De gran batalha far van cossiratz,
cum veltres en cadena, que es amorsatz.
Lo coms Jaufres, lor senher, los a guidatz,
per mieh lo ga d'Arcen oltr' a passatz.
En apres passet Karles e sos barnatz.
Enquar no l sab Girartz ni fo membratz,
per lo dol de son paire, que es grans assatz,
quan Folques paraulet cum om senatz:
“A la fe Dieu, Girart, lo dol laissatz,
pos lo ducs es absoutz e cumergatz;
e quant el poira estre, sia vengatz.”
Adonc es e la sela Folques poiatz
e sobre una asta nova s'es apoiatz,
tornet s'en vas los seus e ditz lor: “Patz!
Senhor, franc chavalier, or m'escoltatz:
quant seretz en l'estorn ab els mesclatz,
feretz i aucietz e derocatz
tan que vos en siatz d'oltra passatz:
e puis trastuh essems sobr'els tornatz:
mais val assatz proesa que malvastatz.”
E siei home respondo: “Que predicatz?
Mas anem los ferir davas totz latz.”
Adoncas fo l'estorn fort, abduratz.
Bos e Folqu' e Seguis e lhi melhor
foro mais de vint milia comensador.
Viratz d'aur e d'argen ta gran lugor,
d'asier e de vernitz tal resplandor,
tanta lansa trencan ab auriflor
e tan donsel adreh envaidor.
En apres so vengut lhi feridor,
Pons e Ricartz e Coines, bon ponhador.
Or chavalgua Girartz ab gran legor.
Dons Odils venc, sos oncles, un pauc en por.
D'aquesta reiregarda vos trai auctor,
que so seisanta milia abdurador,
que so be de sembel apropchador.
On sab son enamic, sobre lhui cor
e si lo vai ferir de tal vigor
que del caval lo porta a terra por.
Or chalvagua (chavalgua) Girarts ab gran baudor
contra Karlo Martel, l'emperador,
e Karles venc vas lhui, ab sa feror:
vecvos una enquansa de gran dolor!
Lai on las oz s'encontren en un plan bel,
no i ac fossat ni barra, bos ni ramel.
Angevi van prumier e lhi Mancel,
lo coms Jaufres d'Angieu e Torongel.
Ab Girart so vint milia en un sembel,
no n i a un trop vilh ni barbustel:
Bos e Folqu' e Seguis en so capdel.
Lhi un crido Valea, lh' autre Rossel,
e lhi plusor la senha Karlo Martel.
Si com falx pren sa ponha, quan fer ausel,
de tal eslais se corro lhi jovencel:
no i a ta fort escut, non escantel, 
no fenda o no pertus o no arcel,
asta reida de fraisser, que no astel;
no i a ta fort ausberc', no desclavel.
Viratz tan dol levar, fresc e noel,
tanta coissa caer ab lo turmel,
e tan pe e tan ponh e tan budel;
mais en a remasutz en plan estel,
no n a ni vius ni mortz dedins Bordel.
Qui ferit et estors d'aquel masel,
Dieu ac a salvador e Gabriel.
Ben i feren Manses i Angevi,
Toronjatz e Flamenc, li Baudoi,
no lor so lhi Girart de ren acli.
Folqu' e Bos e Folchiers ab don Segui,
seilh guido lor companhas pel brulh fresni,
ensenhas de cendaz e d'aucassi,
gonfainos ab aurfres e nou polpri;
las flors denan lor foro fer aceiri,
don tan noble vassal receubro fi.
D'ira qu'en ac Girartz ac lo cor gri.
Per tant es descenduz desoz un pi 
e fichet sa senheira latz un marbri,
un peiro d'antix tems, Devins lo fi,
c'avia castel lonc l'aigua el Rovesi.
Lodoixs l'a fondut per un mati,
quant el deseretet aquel aisi.
Girartz es au peiro lo gran Devi;
de las iras que ac, Karlo maudi:
“A, reis, Dieus te cofunda, cor de masti!”
__ 

Era s en vai Girartz, engal soleilh,
per un estreh semdier, lat un caumelh,
e trobet una fon desotz un telh
e colget s'i a l'umbra per lo soleilh;
e volc se cumdurmir, que ac somelh;
mas non cugetz del comte, gaire dormel,
abans plora dels oilhs, tira l cabelh,
ditz, mais volgra estre mortz e un campeil
que l reis l'agues aucit, e siei feeilh.
E sa molher lhi ditz: “No far, donzel;
mas preia Damredieu que nos cosselh.”
D'aqui s'en son anat a un repaire,
don so mort de la guerra lhi filh e lh paire.
Lai auzissatz maldire e filha e maire,
e maudire Girart cum se fos laire.
Entre lo dol e l'ira e lo maltraire,
si no fos sa molher, no visques gaire.
Ela es savia e corteza e de bon aire,
e no paraula milhs nulhs predicaire:
“Senher, laissa lo dol, si t'en esclaire:
tostemps fust orgolhos e gueregaire,
batalhiers e engres de mal a faire;
i as plus omes mortz, no sabs retraire,
e lor ers paubrezitz e tout lor aire.
Era en pren Dieus justizia, lo drehs jutgaire.
Membre te del prodome del bos de Chaire,
que te det penidensa de mal retraire.
Enquer auras ta onor, si la vols faire.”
D'aqui son albergat aus ortz dauratz
on parto lhi cami d'aquels comtatz.
Lai aprendo tals novas don fo vertatz.
Aqui es us messatges tresier passatz:
Karles n'ac cen trames davas totz latz:
“Qui trobara Girart, s'es amenatz,
d'aur e d'argen lhi er set vetz pesatz.”
“Senher,” ditz la comtessa, “quar me creatz,
esquivem los chastels e las ciptatz
e totz los chavaliers e ls poestatz,
que la feunia es grans e l cobeitatz.
Quar, senher, vostre nom si lo camgatz.”
Et el lhi respondet: “Si cum vos platz.”
Aqui eis s'apelet Jolcun Malnatz.
Ab un lucrier felo es alberjatz:
fels es, mas sa molhers es plus assatz.
Lai lhi pren malaudia don fon greiatz
que de uchanta dias non fo levatz,
tro la nuh de Nadal que Dieus fo natz.
L'osdes lo fetz gitar de son palatz,
en l'arvolt d'un celier, desotz us gras.
Aqui ac la comtessa dolen solatz.
Girartz jac en l'arvolt, no i ac sirven,
mas sa molher que l sierve molt dossamen.
Ab tan veus Michael que a lui ven:
Dieus lo lhi a trames tot veramen.
Cel lhi portet un drap, denan lo lh ten:
“Dompna, per amor Dieu omnipoten,
que nasquet per tal nuh en Besleen,
me talh e cos d'est drap un vestimen!” 
Ela ditz: “Voluntiera.” Sempres lo pren,
talhet lo e l coset de mantenen.
A l'osde o comtero cilh seu sirven:
“La pautoniera cos molt vistamen.”
El lhi trames vestir d'un seu paren,
mandet que l cozes tost e non jes len.
Ela ditz al messatge molt umilmen:
“Amics, ieu en cos un a plus manen,
e puis penrai lo seu, si tan m'aten.”
E cel o recomtet tot aisamen.
Il s'en venc pels degras viassamen,
a lei de Satanas, iradamen,
e gitet los de tot son casamen.
Aita mal crestia no vistes anc;
quar gitar los a fahs foras el fanh.
Lo coms non ac vertut ni carn ni sanc.
La comtessa lo pres per miei lo flanc,
ela fo febla e cassa, de carn estanc:
ambedui son caheh dedins lo fanh.
Us prodom los gardet, que ac lo cor franc;
fetz de costa sun fuc ostar un banc
e fetz lhi faire lieh molet e blanc:
puis lhi det venazo e peish d'estanc.
E quant foren caeh amdui el brac,
lai esblesmet la dompna de dol que ac.
Lo prodom l'esgardet si cum Dieu plac,
e fetz l'en aportar tot freh e flac,
fetz far de latz son fuc un lieh on jac,
puis lhi det carn de bos e peis de lac
e tenc lo tant ab si tro guerit l'ac.
Girartz se regardet e jac evers
e non ac mas los os e l cur e ls ners.
“A Dieus,” ditz el, “tant iest vas mi teners!
Las obras que ai fachas, molt lah me mers.
Folqu' e Landrix m'o dis, cel de Nivers.
Bernart, Folchier, Segui, Bos e Gilbers,
pos visquiei apres vos, molt fui culvers.”
La soa bona dompna lo cap lhi ders:
“Quars senher, laissa estar la honor que pers;
quar, si l mal culhs en grat, melhor desers.”
E puis despon del salme David tres vers
e comtet lhi de Job cum fon Deu sers;
(E son sermon o ditz sainz Rigobers,
que so fon us miracles grans e apers
que Deus fetz per est comte qui tant fo fers;
quar s'el no fos faiditz e tant desers,
ja no partis de mal ne fos convers.)
Qui vos acomtaria los encombriers
e las fams e los setz totz per entiers?
Aisi cum ditz l'escrihs que es els mostiers,
vint e dos ans fo si lo fortz gueriers
que non ac de sa terra quatre deniers;
ans es en Alamanha, don fo Folchiers.
Un jorn intra en us gas grans e pleniers
et auzit una nausa de charpentiers,
e seguet tant la via, per los ramiers,
que trobet a un fuc dos charboniers.
Li us fo grans e lahs e tenhs e niers,
e ac nom Garis Brus, l'autre Rainiers: (v. Garin lo Brun)
El apelet Girart e ditz prumiers:
“Amics, digatz don es, penedensiers?
Quar, portatz est carbo, siatz coliers
e siatz del gazanh drehs parceriers!”
E Girartz respondet: “Don, voluntiers.” 
Ab Girart son lhi dui, trei companho.
Cascus a pres son faihs, e l coms lo so,
e son issit del bosc per un cambo,
veno a Orliac sotz Troilo.
Cascus seten denier ven son carbo,
cilh non an plus de lhui miga un bilho.
Girartz vit lo gazanh e saub lhi bo.
Er lhi do Dieus ostal e tal maiso
per que pusca venir a gariso!
Els ruas d'Orliac, en la sobriera,
en una maiso pauca e estremiera,
es albergatz Girartz latz la sauniera,
las una bona femna, Dieu almorniera:
de lhies feiro sirventa e chamberiera.
Girartz saub ben d'Ardena la gran chariera,
el ac bona vertut, fort e pleniera,
e portet maior fais d'una saumiera,
e vai soen la rua de la osteliera.
Aqui fo la comtessa puis corduriera,
que anc non vistes de mas tal fazendiera.
No i a tan richa dompna no la requiera,
de sas obras a far no lhi profiera.
Don dizo lhi donzel e gens lichiera,
parlen tot son auzen e en dereira:
“Esgardatz qual beutat de carboniera!
Si l vilas del carbo no la fes niera,
n'agues ta genta dompna tro a Baviera.
E, domna pros e savia e bona obriera,
per que pres a marit charbofaziere?”
Ela respon, que fo savia parliera,
e qui ben lor saup esser e mensongiera:
“Senhor, merce per Dieu e per san Piere;
trobet me orfanina, pauca bergiera,
e pres mi a molher, Dieus lhi o miera,
e puis mi fetz apenre a corduriera.
No sai plus gentil ome de lhui on quiera,
qu'el non es de sai mar d'esta ribiera.
No n i a ta felo de mala tiera,
ab sa dolsa razo tot no l conquiera.”
Lo gaanhs del carbo venc per talen:
ilh lo fan, cil lo porta e si lo ven.
Vint e dos ans s'en van aisi viven
entro qu'a una festa, quaremprenen,
vassals que deu quintana lo jor la ren.
Fai la lo coms Goltelmes e l dux d'Aiglen. 
Girartz la vai vezer ab l'autra gen
e fo lonhet dels autres, en son jazen,
entre ls bratz sa molher que char lo ten.
La dompna los vassals vit burdissen 
e membret lhi de lonh del noirimen
de Girart que solia far issamen.
Tal dol n'a a son cor, per pauc no fen;
l'aigua lhi chai dels oilhs e lhi dissen,
sus la barba Girart lhi vai chazen.
E lo coms se dresset, ditz son talen:
“Dompna, er sai de ton cor que si repen.
Quar t'en vai, dompna, en Fransa, e mantenen,
e ieu te jurarei su ls sanhs verten,
ja mais no mi veiras ni tiei paren.” 
“Era auh,” so ditz la dompna, “sen de joven.
Ja Damridieu non plassa omnipoten
que ja vos degurpisqua a mo viven;
certas abans salhdria en fuc arden.
Senher, per que parlatz ta malamen?”
E lo coms la baizet de mantenen.
“Senher, se mos cosselhs en fos auzitz,
nos tornassam en Fransa on fos noiritz.
Ier ac vint e dos ans qu'en fos issitz
e es totz de mal traire rotz e frunitz;
e si podetz trobar l'emperairitz,
a cui vos fustes ja amics plevitz,
ja non er ta fels Karles, lo seus maritz
no vos en quiera plah, don ers garitz.”
E Girartz respondet: “Ben es que ditz:
e ieu lai m'en irai, totz soi garnitz.”
Lo coms Girarts en pren son cosselh breu:
“No laissarai per re per man non leu.” 
El ac la messa auzida a sanh Andreu,
e a preiat lo saint e Damlideu:
“Reis del cel, met en cor al senhor meu
que m perdone sa ira, el e lhi seu,
per que m renda m'onor e tot mo feu.”
Puis se met el cami, molt o fai greu:
al dijos de la cena, semblan romeu,
albeget a Orlhes, a l'ost Arveu. (alberget, alberguet)
Arveus li ostaliers fon ben antis:
el apelet Girart e si lhi dis:
“Don estes vos, amic? De qual pais?
Quar anatz a la cort, si es esmis,
e preiatz la reina que vos vestis.”
“Per Dieu”, so ditz Girartz, "no n soi apris.”
“Senher,” ditz la comtessa, “siatz pervis 
e no vos esmaguetz, cars dos amis;
parlatz ab la reina per qualque gis”.
Lai n'es anatz lo coms molt a envis.
entre ls autres romieus Girartz s'asis.
Ab tan vecvos Aimar, clerc de Paris!
E quant el vi Girart, fet un fin ris:
“Vezetz aizel truan ab cel cap gris:
ben pogra gazanhar don el vesquis.”
Donc ac paor Girartz, que l conoguis
e no fo ges segurs qu'en anes vis.
Lo clercs si trais vas lui, pel ponh lo pris:
“Don, vila pautonier, sai que quesis?
Si no m'era per Dieu, ieu vos feris.” 
E levet lo del renc e lo partis.
Gran joi en ac Girartz, quan lo gurpis.
El venc a la comtessa e si li dis:
“Pechat nos a menatz en cest païs.”
“Senher,” ditz la comtessa, “sabs que dirai?
Per Dieu, no te qual metre en tal esmai:
quar ieu ai bon cosselh que te dirai.
Dema sera divendres qu'om per Dieu fai.
Encanuh la reina en cercha vai:
quan sera au mostier, anatz en lai,
bailatz lhi est anel qu'ie us passarai;
ela lo vos donet de cor verai
ab tot sa drudaria vezen Gervai
e l gonfano de Fransa e Bertelai.
Senher, bailes lo mi, ieu lo gardai:
per nulh bezonh qu'agues no lo laisai.” 
E Girartz respondet: “Meravilh n'ai. 
Quan vos l'anel avetz, lai m'en irai.”
Lo jorns es espasatz, e l sers vengutz.
Quan la nuhs fo venguda, l'escurs cazutz,
adonc fo grans la noisa e lo tabust
de monges, de canorgues, de clercs menutz.
La reina au mostier en va pes nutz,
e Girartz se levet, lai n'es vengutz.
A un altar desotz us arcs voltutz
lai la trobet oran, ab pauc de lhutz.
Ben prop de lies si trais, no se fetz mutz:
“Domna, per amor Dieu que fai vertutz
e per amor dels sanhs qu'avetz quesutz
e per Girart, lo comte, que fon tos drutz,
dompna, te quier merce, que tu m'aiutz.”
La reina respon: “Bos om barbutz,
que sabetz de Girart? Qu'es devengutz?” 
“Dompna, per totz los sanhs que vos preiatz
e per amor del Dieu que adoratz,
e per aquela verge don el fo natz,
si vos Girart lo comte si teniatz,
quar me digatz, reina, qu'en fariatz?” 
La reina respon: “Bos om barbatz,
molt fazetz gran pechat que m conguratz.
Donat i volgra aver quatre ciptatz,
per que lo coms fos vius e agues patz
e tota la honor don fo gitatz.” 
Donc s'es lo coms de lhies fahs plus privatz
e bailet lhi l'anel, e ditz: “Veiatz!
Ieu son aquel Girartz don vos parlatz.” 
E quant ela lo tenc, conoc l'assatz.
Adonc no i fo divenres sanhs redopdatz,
en cel luc fo Girart cen vetz baizatz.
E apelet Aimar, clergue letrat:
“Cest om es de ma terra noiritz e natz
e apertenc al meu sos parentatz.
Queretz me Benacis si l m'amenatz.”
Cel ditz: “Voluntiers, dompna.” Lai n'es anatz.
Fetz sas donzelas totas traire a un latz.
La reina Girart pres per lo col
e baiset lo soen, qu'amar lo sol;
trais lo a una part desotz l'arvol
e demandet lhi tot que auzir vol:
e cum el lh'o comtet ac ne gran dol.
“Senher, on es ma sor?” “Dompna, lai for,
en l'ospital Arveu, l'albergador.
Anc mais om no vi dompna de sa valor.
De mil vidas non agra jes la menor:
mas ela m'a guerit per sa dolsor
e per son bon cosselh e per s'amor,
e m'a sai fah venir ab gran paor.” (fah sai)
“Don, no vos esmaguetz, qu'eu ai la flor
del cosselh de la cort l'emperador.
Tan bon aver de pretz e monedor
lor ai donat que m'amen tuh lhi melhor.
Non queiratz ja vos autre mantenedor,
se ieu ad est besonh no vos socor;
tot aital cum ieu vulh iei, mossenhor.” 
Apelet Benacis, lo cantador
del mostier de la crotz al salvador:
“Albejatz est romieu, lhui e s'oisor.
De ma terra fo natz, si n'ai tendror,
e foro d'un lhinatge nostre ancessor.
E fazetz lo per mi tan celador
que no l sapchan la fors cilh gabador,
chavalier ni sirven lauzenjador.” 
E cel ditz: “Voluntiers.” De joi lai cor:
dins sas cambras lo mes, en la melhor.
Lai entret la reina ab sa seror,
e remairo defors siei menador.
No vos quier ja comtar lo dol ni l plor
ni las razos que tenon lai entre lor.
No n parti la reina tro vi lo jorn.