Vie de Saint Trophime. Tostems aus dir c'on deu aver conselh (Bartsch)

Vie de Saint Trophime.

(Raynouard, éd. Ramón Guimerá Lorente.)

Tostems aus dir c'on deu aver conselh

dels ancians e c'on prenna espelh

en lors bels fatz e'n lur ditz eissament:

e car l'antic en lur comensament

pregavan Dieu, lo payre glorios,

tot enaysin lo devem pregar nos

que elh nos don complir nostre dechat

a sa onor e senes falsetat.

Tengut nos an enclaus aquest escrig

nostres clerges, tro c'on lur o a dig,

per pereza e per nesietat: 

mas aras l'an de novel revelat, 

car conoison que per lur gran pereza,

per lur delieg e per lur avareza

an perduda la renda que avien

en Alisquams, tant com ben lo servien; (v. campos Elíseos)

qu'ieu ay auzit que gran devosion

i avien totas gens per lo mon,

e ben de luen s'i fazien portar

sil que morien de sa otra la mar.

Con ayso sie, demandas o als viels,

els o diran plus gent que ieu e miels.

Pero comtan que plus aut de Layon,

encara mays plus aut que de Mascon,

venien mortz que avien elegit

e'n lur gaje layssavan establit

c'on los meses en un vayselh de fust,

mot fort sarat e que fosa ben just.

Cant eran mort, los metien sos parens,

pueys metien lo en lo Roze corent;

entro aval ad Arle deysendien,

car plus en sus decendre non podien,

per la vertut del sementeri sans,

que Dieu sagret, c'om apella Alisquams.

Encaras mais reconta, et es vers,

que de Tolzan e de tot Carcases

e de Franza e de tota Espanha,

foson en plan o foson en montanha,

tant com tenian los regnes de sa mar,

cant eran mort, s'i fazien portar.

E tutz avien tant gran devosion

los avesques e ls contes e l baron

que a penas alons jaser volian:

aytant gran fe al sementeri avian.

E si fazien totz los ricz embaymar (embalsamar)

et an cavalz vo an carris portar;

e li paures que aver non avien,

a lur parens prometre si fasien,

los salesan dedintre e defors: (los salaren de dins y de fora)

e cant fora ben saonat lo cors,

lo portesan en Arle soterar, (lo portaren a Arlés a enterrá : soterrar)

en Aliscamps, lo qual volc Dieus sagrar.

So es l'espelh qu'ieu desus dig avia: (l'espill)

el qual espelh totz fizels si deuria

mirar en so que fasien los antics.

Mais nos semblam los jovenetz mendics, 

car no siguem las pezadas dels viels

que dizien et o fasien mot miels (que dién y u féen mol milló)

que nos non fam, per que laysam estar (que natros no fem)

lo sante luoc que Dieus dignet sagrar.

Mas ges del tot non es nostre lo dans,

ans y an part selhs que rosins anblans

e bels cavals sojornatz e corens

tenon d'aquo que lur ufron las gens.

Per lur deport e per lur quavalquar

dezamparon lo servir de l'autar (desamparen lo serví del altá)

e non mostron tota la veritat

del sante luoc aysi com fon sagrat.

Molt o fan miels de la relegion:

sels que i son, dison en lur sermon

q'ils sont tutz sans e lo lur eysamens:

per que tiran ad els totas las gens,

que non sabon la vera sagrason

que Jezus fes al sementeri bon.

E per aquo quar tota gent non sap

la gran vertut que l sementeri cap,

ieu o diray a tot lo mont per ver:

sol de l'auzir es grans gauc e plaser.

Las leys d'amors. La difinitios de dansa

Las leys d'amors.

Monumens de la littérature romane depuis le XIVe siècle, publiés par M. Gatien-Arnoult, Ire publication, t. I, p. 340-350 (M). 

Appel, Provenzalische Chrestomathie, 2e éd., Leipzig 1902, p. 198 ss. (Ap.). - Grdr. § 56, p. 90. St. p. 67.

La difinitios de dansa. Dansa es us dictatz gracios que conte un refranh, 

so es un respos, solamen, e tres coblas semblans en la fi al respos en compas et en acordansa. E la tornada deu esser semblans al respos. 

E l comensamens de cascuna cobla deu esser d'un compas e, qui s vol, d'una acordansa o de diversa; li qual comensamen devon esser del tot divers d'acordansa del respos. Quar no seria bela cauza que l comensamens de la cobla fos de la consonansa del respos. Ysshamens li dig comensamen podon esser d'u meteysh compas o de divers am lo dig respos. E l respos deu esser del compas de meia cobla, o quaysh, so es mays o mens de dos bordonetz. E li bordo que son en dansa, no devo passar VIII sillabas. Et en cas que aytal bordo passesso VIII sillabas, seria irregulars aytals dansa, anormals e fora son propri compas, e si donx li rim no seran multiplicatiu. E qui s vol, pot retronchar tres bordos, 

ses plus o mens, del respost; pero, si l respos es de tres bordos solamen, no l deu hom retronchar mas dos, ses plus o mens. E deu tractar d'amors, e deu haver so joyos et alegre, per dansar, no pero ta lonc coma vers ni chansos, mas un petit plus viacier, per dansar, segon 

qu'es estat dig. Enpero huey ne uza hom mal en nostre temps d'aquest so; quar li chantre que huey son, no sabon a penas endevenir en un propri so de dansa. E quar no y podon endevenir, han mudat lo so de dansa en so de redondel am lors minimas et am lors semibreus de lors motetz. Le remanen de dansa trobaretz lassus en "cobla" et en autre loc, can tracta de "coblas retronchadas." Alqu fan dansa de coblas tensonadas, la qual adonx appelan "dans"; pero entre "dans" e "dansa" no fan lunha differensa. Et alqu fan "desdansa" e "desdans" per pauzar e descantar lo contrari, e degus no s varia del compas de dansa.

La diffinitios de descort. Descortz es dictatz mot divers, e pot haver aytantas coblas coma vers, so 's a ssaber de .v. a .x., las quals coblas devon esser singulars, dezacordablas e variablas en acort, en so et en lengatges. E devon esser totas d'un compas o de divers. E deu tractar d'amors o de lauzors o per maniera de rancura, "quar mi dons no mi ama ayssi cum sol," o de tot aysso essems, qui s vol. E qui volra far tornada, segua la maniera lassus dicha, can tractem de vers. 

En la qual tornada deu hom tractar, qui s vol, de totz los lengatges los quals dessus ha pauzatz ayssi a tiera cum los ha pauzatz. E si aysso far li tornava greu, fassa la dicha tornada del lengatge de la derriera cobla.

E si la tornada l'aparia breus per tractar de totz los lengatges, pot hom far recorsa del compas de la una de las coblas denan pauzadas, o d'autra, sol que no passe lo compas, so es lo nombre dels bordos que cobla deu haver. E deu tractar de totz los lengatges ayssi cum son estat pauzat dessus a tiera, e deu haver las acordansas que son en la fi de cascuna cobla.

La diffinitios de tenso. Tensos es contrastz o debatz, en lo qual cascus 

mante e razona alcun dig o alcun fag. Et aquest dictatz alqunas vetz procezih per novas rimadas, et adonx pot haver XX o trenta cobblas o may, et alcunas vetz per coblas, ed aquest conte de VI coblas a X, am doas tornadas, en las quals devo jutge eligir, le quals difinisca lor plag e lor tenso. E l jutges per aquel meteysh compas de coblas o per novas rimadas pot donar son jutjamen, - enpero per novas rimadas es huey 

mays acostumat, - en lo qual jutjamen alqu volon seguir forma de dreg, 

fazen mensio d'avangelis e d'autras paraulas acostumadas de dire en sentencia: la qual cauza nos no reproam; pero be dizem que aysso no es de necessitat. Quar abasta solamen qu'om done son jutjamen et aquel declare, per aquela maniera que mays plazera a cel qu'es elegitz per jutge.

Encaras dizem que non es de necessitat ques haia so; enpero en aquel cas que s faria al compas de vers o de chanso o d'autre dictat qu'aver deia so, se pot cantar en aquel vielh so.

Diffinitios de partimen. Partimens es questios que ha dos membres contraris, le quals es donatz ad autre per chauzir e per sostener cel que volra elegir; e pueysh cascus razona e soste lo membre de la questio lo qual haura elegit. En totas las autras cauzas, cant al compas e cant al jutjamen e cant al so, es semblans a tenso. Diferensa pot hom pero vezer entre tenso e partimen, - quar en tenso cascus razona son propri fag, coma en plag; mas en partimen razona hom l'autru fag e l'autru 

questio, - jaciaysso que soen pauza hom partimen per tenso, e tenso per 

partimen, et aysso per abuzio.

Encaras devetz saber que en aytals dictatz que s fan per diversas personas oz en los quals hom fenh que sian diversas personas, pot hom uzar de diverses lengatges, coma en descort. E d'aytals dictatz son tensos, partimens, pastorelas, vergieras, ortolanas, monias, vaquieras, et enayssi de trops autres dictatz. E degun dictat d'autru lengatge nos no prendem en nostre jutjamen, quar prezomtuos es qui vol jutjar l'autru 

lengatge, si donx no es mesclatz am lo nostre per dreg compas.

La diffinitios de pastorela. Pastorela es us dictatz que pot haver VI o VIII 

o X coblas o mays, so es aytantas cum sera vist al dictayre, mas que no passe lo nombre de trenta. E deu tractar d'esquern, per donar solas. 

E deu se hom gardar en aquest dictat maiormen, - quar en aquest se peca hom mays que en los autres -, que hom no diga vils paraulas ni laias, ni procezisca en son dictat a degu vil fag. Quar trufar se pot hom am femna e far esquern l'un a l'autre, ses dire e ses far viltat o dezonestat. Pastorela requier tostemps noel so e plazen e gay, no pero ta lonc cum vers o chansos; ans deu haver so un petit cursori e viacier.

E d'aquesta pagela son vaquieras, vergieras, porquieras, auquieras, cabrieras, ortolanas, monias, et enayssi de las autras lors semblans.

La diffinitios de retroncha. Retroncha es us dictatz ayssi  generals coma vers, que pot tractar de sen, de essenhamen, d'amors, de lauzors o de reprendemen per castiar los malvatz. Et aquest dictatz sec lo compas de vers cant al so e cant a las coblas, quar pot haver de V a X coblas. 

Et es dicha retroncha, quar es de coblas retronchadas; no per autra cauza. E quar lassus havem mostrat qu'es cobla retronchada, per so no qual ques ayssi ne tractem. Enpero cant hom fa vers, chanso o dansa per coblas retronchadas, ges per so no se sec que deia haver nom "retroncha," ans lo pot hom apelar "vers retronchat" o "chanso" o "dansa retronchada."

La diffinitios de plang. Plangs es us dictatz qu'om fay per gran desplazer 

e per gran dol qu'om ha del perdemen o de la adversitat de la cauza qu'om planh. E dizem generalmen: de la cauza qu'om planh; quar enayssi quo hom fa plang d'ome o de femna, ayssi meteysh pot hom far plang d'autra cauza, coma si una vila oz una ciutatz era destruida e dissipada per guerra o per autra maniera. Et es del compas de vers, cant a las coblas; quar pot haver de V a X coblas. E deu haver noel so plazen e quays planhen e pauzat. Pero per abuzio vezem tot jorn qu'om se servish en aquest dictat del so de vers o de chanso; et adonx, quar es 

acostumat, se pot cantar, qui s vol, en lo so del vers o de chanso don se servish. La qual cauza permetem maiormen per la greveza del so; quar a penas pot hom trobar huey cantre ni autre home que sapja be endevenir en far propriamen un so segon que requier aquest dictatz. Plangz deu tractar de lauzors de la cauza per la qual hom fay aytal plang. Encaras deu tractar del desplazer qu'om ha, e de la perda que s fay per lo mescabamen de la cauza qu'om planh.

La diffinitios de escondig. Escondigz es us dictatz del compas de chanso, cant a las coblas et al so. E deu tractar de dezencuzacio, escondizen se en son dictat de so de qu'es estatz acuzatz o lauzenjatz am sa dona oz am son capdel.

Tractat es estat dels dictatz principals, per que ayssi es tractat dels no principals.

Autres dictatz pot hom far et ad aquels nom enpauzar segon la voluntat 

de cel que dicta e segon que requier le dictatz. Quar hom se poyria be pecar en la enpozitio del nom; quar si hom apelava "cossir" "somi", o per le contrari, ja le noms no seria be enpauzatz. Per que cove qu'om pauze tal nom que sia consonans et acordans a la cauza. Et en aytals dictatz no trobam cert nombre de coblas, per que en aytals dictatz pot hom far aytantas coblas quo s vol, ayssi cum son: somis, vezios, cossirs, reversaris, enuegz, desplazers, desconortz, plazers, conortz, rebecz, relays, gilozescas, o enayssi de trops autres, jaciaysso que alqu fassan gilozescas al compas de dansa e relays al compas de vers o de chanso. Item alqu fan bals a la maniera de dansa, amb un respos et am motas coblas. Pero bals es divers de dansa; quar dansa no ha mays tres coblas, estiers lo respos e la tornada, e bals ha X coblas o mays. Encaras pot haver autra diversitat; quar bals ha so mays minimat e viacier e mays apte per cantar amb esturmens que dansa. Encaras ha autra diversitat; 

quar hom comunalmen fa et ordena lo dictat de dansa, e pueysh li enpauza so; e l contrari fay hom leumen en bal, quar hom primieramen troba l so amb esturmens, e pueys, aquel trobat, hom fa lo dictat de bal, tractan d'amors o de lauzors o d'autra materia honesta, segon la volontat del dictayre.

Pons de Prinhac. Las joyas del gay saber. Dins un bel prat, compassat per mesura,

Pons de Prinhac.

Las joyas del gay saber, p. 10-12; cf. p. 247. - Grdr. § 50, p. 78.

Per aquest vers M. Pons de Prinhac, ex-capitol de Tholosa, guassanhec la violetta de l'aur, l'an M. CCC. XLV. (1345)

Dins un bel prat, compassat per mesura,

una flors nays, qu'ieu say, en pauc de femps;

e can ve lay que regna lo gay temps,

en son jhoven, pren guayha noyridura;

etz enapres, quar es frevols e tenra,

lo vent tot jorn en ventan la decay,

e pueyhs le freytz, que la fa tornar lay

al femps poyrir, del cal davan s'engendra.

Per le bel prat, on la flors pren naysensa,

es entendutz lo mons fals, que ns enpenh

a far baratz; quar malvestatz nos fenh

so que non es, e ns tolh la conoysensa,

tant que no vei que milhorem de vida

ni sol pensar no volem don nasquem:

e per so crey tot le mal que sufrem

nos dona Dieus; quar malvestat nos guida. 

Comparar vuelh a la flor per semblansa

nos, qu'en est mon prendem lo naysemen,

que de prumier avem gay noyrimen,

tro l'enemixs en peccatz nos avansa;

per que Dieus fay de paradis la vista,

com la flors pot, segon que m par atz uelh:

per que n'es pexs qui leva gran erguelh,

el qual, si mor, layshara l'arma trista.

Pel femps don nayhs la flors qu'e nos fay brusca,

es entendutz le lims del qual nasquec

Adamxs, que pueys los payres engendrec,

dels quals prendem nostra captiva rusca;

e pueys sercam mant pueg e manta comba

per nostres hops, don sufrem gran trebalh;

e, can morem, tot l'aver nos defalh,

tant que nos met totz nutz dedins la tomba.

Le cruzel vent qu'entorn de la flor venta,

dic yeu de sert quez es cobeytatz grans,

que ns fay bayshar lo cap en far engans,

don cug per so c'avol gen nos turmenta.

E le grans freytz que pueyhs la flor ne porta,

dic qu'es la mortz, veus la qual fals companh,

que ns fay tornar, al sieu melhor guazanh,

en terra vil, quan nostra carn es morta.

Mos ferms governs, bos espers me conorta

de venir lay on lunh bes no defranh:

per que us sopley, no m tengats per estranh,

can me veyretz pres la divinal porta.

Elucidari de las proprietatz de totas res naturals; palaytz de savieza, Guasto, compte de Foysh

Elucidari de las proprietatz de totas res naturals.

Bibliothèque Sainte Geneviève 1523- 5/4 (1580). 

I. Début du poème dédicatoire, Denkmäler der provenzalischen Litteratur p. 57-59. 

II. fol. 72 d, 75 d et 164. Cf. Appel, Zeitschrift fur rom. Philologie XIII (1889), p. 225 ss. - Grdr. § 57, p. 91. St. p. 69.

I. 

Comensa le palaytz de savieza fayt a istancia del noble princep Guasto, compte de Foysh. (Gaston, Foix)

X. Que ve le comte dins le palaytz.

Dins un palaytz mi sezen l'autre dia

bel donzel vi garnit de gran cundia,

libre legent, entendre no l podia:

per fort dezir de saber tot ardia.

Gen m'avize de sa phizonomia:

semlec ordit per la philozophia;

mantel portec gent foldrat d'azautia,

d'armas senhal, sembel de valentia.

De cor humil l'englozec son vizagge,

e m dissh: "L'estil del libre m'es salvagge,

escur, subtil; yeu requier declaragge.

Sera m util, expres en mon lenguagge."

Quan yeu auzi sa corteza requesta,

estranh mi fo, novel mot e de festa.

A mon avis jorn semlec de tempesta,

tot eviro m'anet rodan la testa.

Ma dona vic le donzel a la porta,

hurtan, cridan, et non ges ab votz morta,

ses trig, me dissh que baysses la conporta:

"Intre dedins, quar nostras armas porta."

Savieza depinh las proprietatz del comte.

"Ceptre d'honor, corona de nobleza,

castel segur, columpna de fermeza,

font de dossor et fluvi de franqueza,

cintel d'amor et anel de proeza.

De drech capdel, flor de cavalaria,

amic fizel, miralh de cortezia,

saphir de pretz, cedre de galhardia,

liri glars netz, tenor de melodia.

Thesaur s'acuelh de valor et s'atura

en son capduelh, aysso l ve per natura.

El vens erguelh, ab humils ha junctura,

per que l recuelh dedins nostra clausura."

Que ve le comte dins le palaytz.

El dins que fo remirec le caragge

de la dona, que parec de paragge.

Emperial semlec son senhoragge,

libre portec et ceptre d'avantagge.

Linx no fo par a lies en gardadura,

ni le solelh, mas semlec nuech escura.

Talh cert no hac ni dex en sa statura;

al sieu voler mermec, crec sa mezura.

A vetz son cap les cels passec d'auteza,

mi no sobrec ad horas de grandeza.

Sa rauba fo partida, be larc teza,

balagtz robis no si fan de beleza.

Mot fo subtil et prima la textura,

uzar no s pot ni rumpre sa costura.

D'estox, retalhs, de scindens' es segura,

per colp de dart, de flecha no peiura.

El sieu miralh vi totas creaturas,

dels elemens lors virtutz et mixturas,

herbas, peyras, metalhs, ni quals naturas

han cels, mars, mons et totas lors mezuras.

Ela mi dissh, auzi de mas aurelhas:

“Guasto de Foyssh, mostrar t'e, per que vuelhas:

no 's tan plazent ambra ni l frug d'abelhas;

lunh temps no vist tan grandas maravelhas."

II.

De las cauzas pertenens ad humanal conservacio.

Resta apres le tractat de las cauzas intrans en humanal compozicio, que digam de las cauzas pertenens adz humanal conservacio. Entre aquestas 

prumier direm de la vianda, quar de l'ayre tractarem en son loc. 

De vianda o aliment. Costanti. Vianda o aliment es substantia convertibla, al corrs donant noyriment, creysshement et sostenement,

ses conversio del qual aliment le corrs per accio de calor soptament si degastaria et a corrupcio vendria, quar aquo que tot jorn si degasta, restauracio no pendria. Mas prumier que aytal converssio si fassa, cove que la vianda sia preparada, apres que sia maschada, apres que el loc de digestio sia alogada; apres cove que sia digerida, et la partida pura de la no pura separada, apres que sia distribuida et ves (enves) quascu membre trameza et destinada, apres que per accio de natura en semlansa dels membres sia transmudada, quar autrament en lor substancia no poyria estre encorporada. Et apres tot aysso si fa sa conversio et sa incorporacio talment que aquo que en la vianda es caut et humit si convertissh en natura de sanc et de carn, aquo que es freg et sec, en natura de nervis et d'osses, et semlantement de (de) las autras 

partidas. Et encorporada la vianda en corrs joves li dona creyssho et noyriment; encorporada en corrs vielh li dona en calor natural, temprament, noyriment, duracio et restaurament, que mantas codicios (condicios) so de vianda. Et sapjas que viandas que en se han natural calor et humiditat, si convertissho de leu en sanc, quar ab el han semlansa et conformitat; mas viandas que no han ab el semlansa si convertissho ab dificultat, et algunas engendro trop sanc, autras pauc, las quals may dono greuch que noyriment. Et sapjas que aquela vianda que es de sanc subtil generativa, es may a natura convenient que autra, 

exceptat que may es convenient ad aquels qui vivo en exercici et tribalh 

vianda de gros sanc generativa. Et aten que vianda engendrant trop sanc ret pauca superfluitat, et engendrant pauc sanc tropa. 

Costanti. Et generalment segon las diversitatz de las viandas so varias las complexios dels membres, lors qualitatz et dispozicios.

Galias. Per que deves saber que megge que vol be reglar vita et sanetat corporal deu atendre la substancia de la vianda, sa qualitat, sa quantitat et si es al qui la pren proporcionada, e l temps el qual es ministrada.

De covit o del dinnar.

Vianda et beuragge a covit o a dinnar so ordenatz talment que prumier  

las viandas so preparadas, apres las personas covidadas, apeladas, les setis els redresso, taulas, toalhas meto, prumier els so lavatz, apres assetjatz.

Les hostes e l senhor so el loc principal, las donas enapres han loc especial.

Los filhs totz et las filhas han loc en lor partida, 

les sieus messagges ponch le senhor no oblida.

Cotels et saliners pauzo prumierament,

pa, tassas o enaps porto segundament. 

Apres meysshes diverses, grans et be copiozes,

porto les servidors aptes et graciozes.

Laun covida l'autre et parlo bel essems; (la un convide al atre)

per donar alegrier sono les instrumens.

Et vis et autres meysshes soven so variatz, 

especias et fruches a la fi ministratz.

Apres, quan es del tot le dinnat afinat, (lo diná)

l'ayga es tantost presta et quascu es lavat.

Gracias fan a l'hoste, mas a Dieu tot prumier, (a Deu primé)

et pueyss els porto beure al prumier et darrier. (radé)

Et quant han totz begut assatz et per talent,

retorna s'en al propri quascu alegrament.

De la cena o sopar. Yzidori. (Isidoro)

Cena es talment dita, quar cenon, don ve aquest nom, vol dire comu. 

Et antiquament fo costuma de cenar o sopar en loc patent et comunal per exquivar deshonestat. 

Papias. Mas quant als temps prezent podem dire que cena pren son nom de cenos, que vol dire umbra, cum quascu per granda avareza fassa en loc rescost et umbros sa cena, [** o es dita cena de cenos, que vol dire ca, car trops homes fan lor cena a guiza de ca] cum tota lor vianda vuelho devorar ses far adz autre partida. 

(** les mots entre crochets se trouvent à la marge, écrits d'une autre main.)

Las condicios conveniens al dinnar so conveniens a cena. Empero aquela cena es mot noblament ordenada, quan si fa en temps convenient, no trop tost ni trop tart, en loc suficient, segur, delicios et be espacios,

quan le senhor joyos dona liberalment,

quar a totz bela cara de l'hoste es plazent;

quan so ls meysshes diverses et apte ministratz,

per que de laun manje hom si l'autre no l platz;

quan les vis so plazens, aptes les servidos,

et quascu covidat a l'autre gracios,

quan so auzitz diverses muzicals instrumens,

torchas so alumnadas claras et resplandens,

viandas ministradas, leugieras, delicadas,

d'espazi prezentadas, et non ges trop cochadas; (no gens rápida)

quar vianda cochoza de ser es mot dampnoza (minjá rápit; fast food)

et non es be gauioza, quan d'escot es penoza; 

quan colchas delicadas apres so adaptadas:

aytals so aproadas cenas per totz lauzadas,

cum crida la scriptura declarant en figura

del rey Gran-Assueri qui optenc tot l'emperi.

D'Alamanha. Yzidori.

Alamanha es nobla a (e) glorioza regio en Europa, que pren aytal nom del fluvi dit Alaman, pres del qual aquel poble fe prumier rezidentia. Autrament es dita Germania, quar es en gens germinoza et mot populoza. Deves orient ha le fluvi dit Danubi; deves miech jorn le fluvi Reni; deves occident et septentrio la mar maior. Et es una Germania nauta que dura entro ls mons Ripheis et entro la mar mediterranea;

l'autra es de ssa le fluvi Reni. Cascuna es mota rica a glorioza et en gens d'armas fortz numeroza. Grandas so de statura, ardidas per natura, so grans cassadors et trebalhadors; de cara graciozes, alegres et gauiozes,

han saurs pels en color, so liberal de cor. Mas les Saxos entre els en totas aquestas cauzas han maior excellencia, qui so ditz Saxos, quar ayshi 

cum saxum, qui es peyra, contra lors enemics so durs et fortz batalhan, per mar et per terra. Mas sobre totz autres pobles valo en mar. Autras proensas ha en cascuna Germania mot excellens, cum es Austria et Bavaria, pres del Danubi, Suevia et Alzacia pres del Rene, et tropas autras. Dels Saxos Germas les Angles descendero, le linagge dels quals en Bretanha la maior persevera, et ressemlo de longura et costumas segon que ditz Beda.

Barlaam, Josaphat. En aquel temps que hom comenset los monestiers edificar,

Légende de Barlaam et Josaphat. 

Ms. de Paris, fr. 1949, fol. 180a. - Grdr. § 54, p. 88. St. p. 63.

En aquel temps que hom comenset los monestiers edificar, e ls monegues e ls hermitans comenseron a creyser la renomada de la crestiandat, fon luenh saupuda que venc tro en la terra d'India. Motz hy ac d'omes que desampareron lurs possessions e tornavan a conversion. Esdevenc si que en aquella terra ac un rey que avia nom Avenis; aquel era de mot gran poder e de mot gran riqueza, e gentil hom e poderos contra sos enemix, e de la riqueza d'aquest mont ben azondos; mays encar segon l'arma era mot mal azornatz, car el crezia las ydolas.

E domens qu'el vivia aysi dousament el joy et el delich d'aquest mont, que avia aquo que si volia, veieyre li fon que una cauza tant solament li falhia, que mot l'agreuiava e mot li mermava sa gloria, so es a ssaber que non podia aver enfant. Lo glorios linage dels crestians e las mayzons dels monegues e dels hermitans mesprezavon lo coutivament del rey, e 

per menassas ni per paor de mort non laysavan a prezicar la ley de Jesu Crist ardidament e ses paor. Et aco que a la ley s'apertenia, estudiozament fazian, e prezicavan lo nom de Jesu Crist. Cant lo rey Avenis auzi aquesta paraula que aytals gens s'eran levadas que mesprezavan las ydolas e prezicavan lo nom de Jesu Crist e que non doptavan morir, mot fon plen de gran yra e de gran tristor, e comanda per tota sa terra a sos baylons et a ssos senescals que totz sels que poyrian trobar que creyrian el nom de Jesu Crist, que per diversas mortz los fezessan morir. E sertas li benahurat amic de Nostre Senhor s'en annavan davant lo rey e reprenon li la soa fellonia e la soa mescrezensa. E cant lo rey o auzi, de gran yra era plens e fazia los morir per diverses martiris.

Cant la terra d'India era en aytal error, un prebost del rey que mot era de gran poder e de gran gentileza e de gran pres en la cort del rey, cant el auzi aytal fellon comandament, mesprezet la vanetat d'aquest mont tan fortmens que prezent si mezeys l'abit de religion pres e mes si en un dezert, e la soa vida era en dejunis et en vigilias. Lo rey Avenis amava lo mot e mot li portava d'onor gran. E cant lo rey auzi aytal cauza de luy, non vos pot hom dir lo gran dol que el ac en son cor, car aytal amic avia 

perdut, e de tot en tot crec adonx la soa yra contra los morgues. Adoncx trames sos sirvens per los puetz e per los dezertz e per motz luox que l quezessan amablamens e que li amanessan. E cant venc a cap de pessa, aquil que l'anavan querent, serqueron tant que troberon lo; preron lo e meneron lo davant lo rey. Garda le rey e vi lo pauramens vestit, seluy que tant resplandens vestirs solia vestir e tant delicadamens solia viure, e vi lo lag e mesprezat e vestit a guiza d'ermitan. De la tristor e de la yra que avia lo rey parlava e dizia a seluy: "Oy, tu fol' arma perduda; per qual cauza tu as mudada ta gloria ni ta honor que solias aver en mon regne; car tu eras premiers en ma cort, onratz davant totz los autres; en aytal dezonor et en aytal viltat as mudada ta gloria, e que cuias gazanhar? Car totz nostres dieus e tot lo joy d'aquest mont as laysat 

per un home que es apellat Jesu Crist - per que as ayso fag?" 

Cant le bons homs auzi ayso, alegrament e sanament respondet e dis: "Reys, si tu vols de mi auzir razon, gieta de ton palays tos enemix, et adonx respondray ti d'aquo que tu volras demandar, que, tant com

aquilh y seran, neguna paraula tu non poyras recebre en pas que yeu ti diyses; per razon vuelh que m'aucias, o fay de mi que ti volras."

Lo rey respondet e dis: "E qui son aquist enemix que mandas hostar?" 

E l benahurat li respont: "So es yra e cobeeza. Aquestas doas cauzas tollon ad home que non pot entendre razon; mas si tu hostas aquestas 

desobre tu, e per aquestas doas cauzas tu as en tu saviza e lialtat, verayament tota cauza diray a tu." E l rey respont: "Hyeu ti autrey que yra e cobeeza giete de mon cor que y fassa aver saviza e lialtat. 

Digas mi, don t'es venguda aytal error que aquo que vezem et auzem, aias laysat per nulla esperansa." Respont l'ermitans e dis: "Reys, si tu vols auzir lo comensament, escouta.

Els jorns de mon jovent, cant eu era joves, auzi una paraula que mot es bona e de profiech e de gran salut e que mot mi intra el cor aytant fort que hanc pueys no n parti. La paraula es aquesta: so es a veieyre als fols que aquellas cauzas que son divinas, que hom non pot vezer, deu hom mesprezar atressi com si non eran, et aquellas que son d'aquest 

mont, deu hom amar e car tener atressi com si eran durablas. 

Non conoyses per qual cauza hyeu ay dezamparat aquest mont? 

Car la sobeyrana apellation m'a apellat a vida durabla; e cant plac a la benignitat de Nostre Senhor Jesu Crist que m volc desliurar del poder del dyable, el mi fes mesprezar la vanetat d'aquest mont, et adonx yeu mi consiriey que aquest mont non era mays cant nient e vanetat, e perpensiey mi per que yeu era fatz e que m covenia ad annar davant 

mon Senhor per rendre razon; et adonx dezampariey tot cant avia e segui lo, e fas li gracias; car li plac que m desliures del poder del dyable e de las tenebras d'aquest segle e car mi demostret via per on podia annar a luy. E dic ti que neguns autres bens ni neguna autra via non es bona mays cant aquella don tu, caytieus reys, yest partitz e desesperatz, per que nos em partitz de la toa conpanhia; car nos ti vezem a Dieu dezagradable per so car tu mesprezas Nostre Senhor Jesu Crist que es senher de tot cant es et es egals a Dieu lo payre que l sel e la terra establi e de sas proprias mans formet home e l mes en paradis; e l dyable per sa enveia decep lo, mas lo benigne Senher que nos formet, regardet si a las obras que avia fachas de sas mans e volc per nos 

sufertar mort e passion, per la qual nos desliuret de la poestat del dyable. E tu, caytiu rey, offendes en la cort de celuy que nos a fach dignes d'aytals bens ad aver, e tu yest el delieg de ton cors totz entendutz e de las ydolas que yeu veg que apellas dieus. Oy, e tu tant 

solament non tolles als crestians ben, que abans o fas a totz aquels que als tieus comandamens obeziyson. E sapjas en ver que hyeu non ti creyray ni non consentiray als tieus comandamens d'aquesta maniera ni encontra Dieu non faray fellonia ni mon bonfaytor ni mon bon salvador non renegaray, si tu a bestias salvagas mi liuravas per devorar o a glazi o a fuoc mi fazias morir. Non temi ni non am la prezent vida, que, plena es de vanetat o d'enfermetat tant fortment que longa cauza seria a dire.

Mays per bona paraula ensenha mo senher sant Johan que tot lo mont es pauzatz en malignitat, e que non vuelha hom lo mont ni las cauzas que y son, que tot cant es el mont es cobeeza de la carn et enveia dels huelhs, e lo mont traspassa en la cobeeza de luy, et aquel que faza la volontat de Dieu, permanra en durabletat. E per far la volontat de Dieu ay dezanparat totas cauzas, e de totz aquels que crezon Dieu Nostre Senhor en ay fag mos amix e mos frayres e mos parens, e d'aquels que ja foron mieu amic e mieu frayre, et yeu m'en soy lunhatz e permane en la soleza et esperi Nostre Senhor que m fassa venir salut."

Totas aquestas paraulas e mays d'autras ganren dis le bons homs al rey. E cant lo rey l'auzi, fon mot sosmogutz en yra e volc lo ferir; mays per honor e per reverencia de si mezeys et el s'en retenc e comenset li a dire: "Caytiu, e don t'es moguda aytal perdicion que tant as aguda ta lenga a recontar aquesta fablazon? Sertas, si al comensament de tas paraulas non ti agues promes que partis yra de mi, a fuoc liurera ta carn; mas car al comensament de tas paraulas mi conjuriest e per l'amor que solia aver an tu, sufre ta vida; leva ti e fug denant los mieus huelhs que ja mays non ti veion e que non ti destrua." 

Adonx le bons homs s'en tornet el desert mot corrossatz, car lo martiri non avia sufert; ans sertas cascun jorn suffertava martire en sa consciencia contra las temptacions del dyable. E cant le bons homs s'en fon annatz, lo rey fon mot yratz e consiret si de diverses turmens encontra los monegues et honorava plus largamens que non solia sos 

dieus e sas ydolas.

Domens que l rey era en aytal error et en aytal pensier, un filhs li nasquet a meravilhas bels, e la gran beutat de luy figurava aquo que de luy era a esdevenir. E dizian que en tota la terra non era vist tant bel enfant ni tant agradable. Le rey ac a meravilhas gran gaug de la nativitat de luy, et apelleron l'enfant Jozaphat. E lo rey si com autre fol annet s'en al temple de sas ydolas far gracias e lauzor, e le caytiu non conoysia a qual senhor covenia rendre lauzor per lo gaug de la nativitat de son filh. E lo rey fes far festa et ajustet ganren dels coutivadors de cels que azoravan las ydolas, e de l'autre pobol ajustet ganren, et a celebrar la 

festa el fes ausir ganren de taurs al sacrifizi far, e donava sos dons als grans et als paucz et als rix et als paubres en la sollempnitat de la festa que l rey fazia. Et esdevenc si que aquil cinq barons qui si fazian savis de l'art de la estrolomia, aquels lo reys fazia estar e prop de si e demandava a cascun d'aquels que dizessan d'aquel enfant cals devia esser. Et ac n'i motz que dizian que l'enfant seria de gran riqueza e de gran poder e sobre totz los autres reys que enans hy avian estat. Un dels estrolomiayres que fon plus savi dels autres, dis al rey; "Si con sels que m'ensenheron d'estrolomia, en tant com yeu puesc conoyser, trobi que 

aquest enfant non sera en ton regne, mas en autre regne melhor ses compte, et es a mi veieyre que la religion dels crestians que tu persegues el recebra, e que el mezeys y aura sa esperansa." 

Cant le reys o auzi, mot o receup greu, e tornet sa leticia en tristor.

En aquella ciutat on el era, basti un palays a meravilhas bel, et en aquel 

fes cambras mot bellas e mot resplandens; e cant l'enfant ac la etat d'enfanteza, el lo mes el palays et establi li servens e ministres, e aquilh eran joves mot e de gran beutat, e comandet ad aquels que negun home de lains non intres e que neguna cauza d'aquesta vida que pogues engenrar yra non li manifestes hom, ni mort ni vilheza ni enfermetat ni pauretat ni neguna autra cauza, si non era joyoza e delichabla, non li aportes hom denant per so que non pogues consirar neguna cauza ad esdevenir. 

E comandet que neguna cauza pauca ni gran de Jesu Crist non li deches hom; et aquo que l'estrolomiayre li avia dig, mandava que sobre totas cauzas fos celat. E cant neguns dels ministres era malautes, el rey lo 

comandava gitar foras.

Matfre Ermengau, lo breviari d'amor. Dels metges, Ayssi parlan li maldizen

Matfre Ermengau, lo breviari d'amor.

I. Ms. du British Museum, reg. 19. C. 1. fol. 127b (A); Ms. de Paris, fr. 858, fol. 127d (B); Ms. Harlei. 4940, fol. 130b (C). 

II. Mahn, Gedichte der Troubadours 1, 184-186. - Le Breviari d'amor de Matfre Ermengaud p. p. Azaïs, 2 voll., Paris 1862 - 84. Cf. Jahrbuch für romanische Literatur 5, 402. - Grdr. § 34, p. 53. St. p. 43.

I.

Dels metges.

Los metges peccan eyssamen

en manta guiza, quar seguen

las doctrinas de Galia;

per so que puescan vieure sa

lonc temps et ab cor vigoros,

son mot ardent e mot curos

de seguir tot delieg carnal,

e de l'esperit no lor cal.

Mas en so qu'es plazent al cors

meton nueg e jorn lor esfors;

don volon aver palafres,

belas raubas e bels arnes

e viandas delicadas

e trop ben aparelhadas,

et auzir esturmens e cans

e sentir cauzas odorans;

e tot aysso volon seguir,

quar es profieg a retenir

al cors la calor natural,

mas a l'esperit es mortal.

Et esquivo cum lo malan

so qu'es a l'arma profechan;

quar al cors seria nozen,

del qual an cura maiormen.

E dono per cosselh leyal

als autres que fassan aytal,

e per corporal sanetat

cosselhan qu'om fassa peccat.

E soven fan mant home bo

morir senes cofessio;

quar si an greu malautia,

no sosteno qu'om lor dia

quez els se deian cofessar,

per duptansa de may greuiar,

e curo mays de corporal

sanetat que d'esperital.

D'autra part, quan vezo trebalh

d'alcun home, cuy mals assalh,

dolors o febres cartana

o febres cotidiana,

gotassa o lebrozia,

o autra greu malautia,

ja no n auran compassio

ni desplazer, ans lor es bo;

quar espero quez ilh auran

de la cura salari gran;

et outra l dig gran salari

auran lor ypotecari

especial, don hom pendra

tot aquo que mestiers fara

al dig malaute trebalhat;

et auran ja fag lor mercat

ab l'epotecari, lo qual (apotecari, boticari, farmasséutic)

auran pres per especial,

que lor partisca son gazanh.

Apres si l malaute si planh

d'alquna dolor que senta,

e ditz que fort lo turmenta

o el cap o en l'esquina,

el faran far medissina

ad aquel ypotecari,

o emplaustre o lectoari,

banhs, eyssarops o onchuras

et autras malaventuras;

e res d'aquo pro no l tendra,

e si o fay, petit sera.

Et apres, quan ve al comtar,

l'ypotecaris fay pagar

per so qu'om a de luy agut

detz tans que no li'n es degut,

si veritat dir volia.

Pueys d'aquela raubaria

a lo metges sa bona part,

lo ters o la meytat o l quart. (la tersera part, o la mitat, o la cuarta)

E si cuiatz a lor gandir 

e us fatz la recepta legir

dels lectoaris o dels banhs,

nomnar vos an per noms estranhs,

segon lor antidotari, 

las cauzas del lectoari,

per so que no las entendatz

en lunha guiza, ni puscatz

de las dichas cauzas saber

si las prezon outra dever.

E soven per gran bauzia

fan greuiar la malautia,

sia plaga o nayssedura,

et alongaran la cura,

per may aver salari gran

de l'home caytieu, malenan.

Apres quant an agut l'argent,

son en la cura neglegent,

don mant home veno a mort,

que foran vengut a bon port,

si no fos lor neglegentia; (negligén; negligensia)

o per fauta de scientia, (o per falta de siensia)

quant auran preza la cura,

obraran ad aventura

en alquna malautia,

que no y saubran pendre via (pendre, prendre)

certa, veraya ni fina,

segon l'art de mediscina; (medissina; medicina)

et al malaute prometran

qu'el per cert del mal lo guerran, (guerirán, curarán, sanarán)

per so que ls pague largament.

E quant els an tirat l'argent, (argent, argén, AG, plata, dinés)

fan lor compte; si val, valha,

o si que no, no m'en calha.

E dono bevenda mortal

en loc de la medicinal;

o faran autra bauzia,

que sie us vezo malautia (siu (B)

e sabo que no s pot curar

o qu'el no y podo cosselh dar,

pendran sobre se la cura,

tot per avareza pura:

et abans no y toquarian

entro que be pagat sian.

E faran vos un temps muzar

et en fol vostre argent gastar;

e quan tot er fag en derier,

no y conoysseretz melhorier. (no hi coneixeréu millora o milloría)

Et ayssi murtrisson la gent (a així, aixina assessinen a la gen)

e la raubo de lor argent. (y la roben dels seues dinés)

II.

Ayssi parlan li maldizen.

Ara m dizon li maldizen:

"No ns potz ges escapar tan gen,

quar ab sol qu'ab nos estias,

nos t'aurem pro guerentias

qu'an dig per les fols castiar

qu'amors tol mays que no vol dar, (tol : trau, pren; v. tollere, toldre)

e ses far socors ni plazer

dona trebalh e desplazer:

don trobaras, ab qu'enquieyras,

qu'en Riambaut de Vaquieyras, (Raimbaut de Vaqueiras)

dis d'aquest' amor ses temer:

"Mas per so m'en vuelh estener,

qu'amors tol mays que no vol dar,

qu'ie l vey per un be cent mals far,

e mil pezars contr' u plazer;

et anc no dec joy ses trebalh:

mas cum ja vuelha so egalh,

qu'ieu no vuelh son ris ni son plor,

pueys no n aurai gaug ni dolor, (pos no ne tindré - hauré - goch ni doló)

sivals no l seray mals ni bos,

e lays m'estar dezamoros."

Respon Matfres als maldizens.

"Per Dieu, non agra 'n Riambautz

razo, que fos ta mal azautz 

que s prezes a mal dir d'amors

que l avia fag tantas honors.

Empero l dig testimoni,

que fetz ab cor malenconi,

no val ges, de dreg, una glan, (una bellota, billota, aglan, glan)

si gardatz so que dis denan

en cela mezeyssa canso. (mateixa)

Dieus, quan tost oblidat li fo

qu'el avia dichas grans lauzors (qu'ell habíe dit : dites grans loors)

dels bes quez om pren per amors,

et avia 'n dig enayssi ver:

"Pero be say, si m dezesper, (pero be sé, si me desespero)

que l mielhs de pretz y dezampar,

qu'amors fa ls melhors melhorar (qu'amor fa als millós millorá)

e ls pus malvatz pot far valer,

e sab far de volpilh vassalh

e l dezavinent de bon talh,

e don' a mans paubres ricor;

e pus tant y trop de lauzor,

ieu soy tan de pretz eveios

que ben amera, si amatz fos."

Pus doncz amors ta fort lauzet,

si pueys tantost amor blasmet,

e de so qu'ac ben dig dis mal,

sos testimoni re no val,

qu'es contraris a se mezeys,

segon que dizon nostras leys.

E 'n Aymeric de Pegula (Pegulha, Pegulhan; Aimeric)

ditz reprenden cel qu'aysso fa: (va di reprenén al que aixó fa)

"Qu'aycel que si mezeys desment (si mateix)

del be qu'a dig, no m'es parvent,

pueys qu'es trobatz ben dizen fals,

que l deiam creyre dizen mals."

Ayssi parlon li maldizen.

"Que dizetz," dizo lh mal parlier,

"a'n Peir Vidal, le cavayer, (Peire Vidal, antepassat de Nachet S. V.)

que per amor trebalhec tan

e per amors pres mal e dan,

e ne clamec de trascio, (y ne va clamá, queixá de traissió)

per que dis en una canso:

"A vos mi clam, senhor,

de mi dons e d'amor,

qu'aquest duy traydor,

quar me fizava en lor,

mi fan vieure ab dolor,

per be e per honor

qu'ay fag a la gensor, (que hay fet a la mes genta : gentil, maja)

que no m val ni m'acor."

Respon Matfres als maldizens.

"Ad aquest vos dic ieu breumen

quez a sa vida non ac sen,

per que ges ieu non daria

un plom en sa guerentia;

quar per falsetat proada

li fo la lenga mermada, (la llengua tallada, mermada, P. Vidal)

per que'n dis d'aquesta razo

le bos morgues de Montaudo (le moine de Montaudon, Monges)

en un dechat qu'el compilec,

on seyze trobadors blasmec:

"Peyre Vidal es le derriers,

que non a sos membres entiers,

et agra l obs lenga d'argen,

al vila qu'era peliciers, (pellicer; pellissé, pelletaire)

quez anc pus se fe cavaliers

non ac pueys membransa ni sen."

Ayssi parlon li maldizen.

Aras dizon li maldizen:

"Aquo mezeys podem proar (aixó mateix podem probá)

per un autre gueren tot clar, (per un atra garantía)

que fo mot savis e mot bos

e blasmec en soas cansos

amors: aysso fo en Folquetz

que dis en un cantar que fetz

dels fals semblans qu'amors adutz: 

“Amors, per so mi soy ieu recrezutz

de vos servir, que mays no n auray cura; (auré, hauré, tindré)

qu'ayssi cum pus pres' hom layda penchura, (fea pintura)

quan li's de luenh, que quant li's pres vengutz,

prezav' ieu mays vos quan no us conoyssia:

e s'anc re vuelc, mays n'ay que non volia; (vach voldre, volé)

qu'ayssi m'es pres cum al fol queridor

que dis qu'aurs tot fos quant el toquaria." (Rey Midas; or)

Respon Matfres als maldizens.

"Ad aquesta guerentia

vos dic qu'en Folquetz fetz clamor

el dig cantar de fals' amor,

e declarec s'ententio (y va declará sa - la seua - intensió)

en cela mezeyssa quanso, (an aquella mateixa cansó)

don dis iratz e somogutz:

"Ab bel semblant que fals' amor adutz,

s'atray vas lieys fols aymans e s'atura,

quo l papalhons qu'a tant fola natura (papallona; mariposa)

que fier el foc per la clartat que i lutz: (que acabe al foc)

per qu'ieu m'en part e sigray autra via, (partixco; seguiré)

sos mal pagatz, qu'estiers no m'en partria, (partiría)

e sigray l'ayp de tot bo suffridor (patidó; v. suffrir)

que s'irays fort si cum fort s'umilia."

En Folquetz doncx entendia

en la dicha canso mal dir

de fals' amor, la qual esdir

ieu no vuelh de mals ni d'errors,

quar fals' amor non es amors

ni fals sestiers non es sestiers

ni fals diniers non es diniers,

segon que dizon nostras leys;

mas de ver' amor el mezeys

dis que falhiment non pot far,

que mays en fari' a blasmar,

si fezes lunh' error o mal,

quez un' autr' aytant quan mays val:

don dis az est' amor tot gent:

"Mas vos no m par puscatz far falhiment;

pero quan falh cel qu'es pros ni prezatz,

tant quant val mays tan n'es pus encolpatz,

qu'e la valor pueia colp' e deyssen.

E sitot hom perdona l forfaytura,

ja del blasme no l sera fagz perdos,

quar cel rema e malas sospeyssos,

qu'a mans ment cel que vas un desmezura." 

Ayssi parlan li maldizen.

Encaras dizo l'enveios

que tant blasmon los amoros:

"Nos avem un autre gueren,

qu'a digz mals d'amors per un cen

no n a dig dels autres negus;

auiatz doncx qu'en dis Marcabrus:

"Fams ni mortaudatz ni guerra

no fan tant de mal en terra

que amors qu'ab engan serra.

Escoutatz! (escoltéu!)

Quan vos veyra sus la bera,

non sera sos huelhs mulhatz." (sons ulls bañats; mullats)

Respon Matfres als maldizens.

“Ar, senhors, sia ieu escoutatz! (Ara, siñós, siga yo escoltat!)

Anc en Marcabrus non ac par

de mal dire, per que no m par

quez el sia dignes de fe,

quar d'amor no poc saber re,

quar dona lunh temps non amec

segon qu'el mezeys cofessec (segons qu'ell mateix va confessá)

en aquel mezeys cantar cert,

e dis ayssi tot ad ubert:

"Brus Marcx, le filh Marcabruna, (Marcabrus, Marcabrun)

fon engendratz en tal luna

que sab d'amor que s'esgruna. 

Escoutatz!

Pero anc non amec una

ni d'autra non fon amatz."