Mostrando las entradas para la consulta beure ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta beure ordenadas por fecha. Ordenar por relevancia Mostrar todas las entradas

martes, 27 de octubre de 2026

Traduction du livre des vices et des vertus. De peccat de gola.

Traduction du livre des vices et des vertus.

Ms. de Paris, fonds fr. 1049 (anc. 7337), fol. 48a. - St. p. 61.


Joaquim Montclús, Joaquín Monclús, gordo, seboso, gort, gras, craso

Lo .VII. cap de la bestia d'enfern es peccat de gola. Li boca d'ome a dos 
uficis: gostar, so es a ssaber manjar e beure, e parlar. Per amor d'ayso farem de la boca .ij. tractatz principals. Le premier es en peccat de glotonia en beure et en manjar; l'autre es peccat de la lenga, qui es fol parlar. Peccat de glotonia es .j. vici que mot plas al dyable e mot desplas a Dieu. Per aquest peccat a lo dyable mot gran poder en home. Don nos trobam en l'avangeli que li demoni demanderon licencia a Jesu Crist que poguessan intrar els porx. E Jesu Crist donet lur en licentia. E demantenent que ilh foron intrat, tut li porcx aysi con endemoniatz si negueron tut el mar, en significansa que tut li home glot, que vivon a maniera de porcx, son donatz al dyable, que puescan habitar en els, e que los puescan far negar en abis en la mar d'enfern. Mot a gran poder sobre son enemic, qui lo ten a la gola; atressi a le dyables mot gran poder en home, cant lo pot far peccar per aquest peccat de gola. Cant le dyables vol home de tot sosmetre, et el li corre plus volontiers a la gola; car a penas li pot pueys escapar. Enaysi pres Adam et Eva en paradis terrestri. Aquest peccat es l'azesc e li linha an que le pescayres d'enfern 
pren los peysons en l'estanh d'aquest mont, e pren los per la gola. 
Mot desplas a Dieu aquest vici, car tot homs glotz fa son dieu de son ventre; et ayso es grans desplazer e gran abominacion a Dieu, c'om 
fassa son dieu d'un sac plen de fems, e que hom temia mays et ami son ventre que Dieu. Dieus comanda dejunis et abstinencias, e le ventres comanda que hom mangi pron e de pas; e Dieus comanda matin levar, e l ventre dis: "Trop suy plens, a dormir mi coven per miels degerir mon condug." E pueys cant s'es levatz, can tart que sia, enans que diga sas oracions ni sas matinas, el pensa de son ventre e demanda: 
"Que poyrem huey manjar? Poyrem ren manjar de sazon?" Et apres 
renembra que fort fon bons le vins d'anueg: "Poyrem en trobar d'aytal o de melhor? Li testa m'a dolgut anueg, ja non seray ad ayze, tro que aia begut." Aquest peccat mena home a tota pauretat et a tota vergonha. Premieramens lo fa glot et hubriac, et apres jugador e luxurios e 
degastayre, mal despendeyre del sieu, e pueys vendre sa heretat et endeutar. E pueys esdeven ribautz e layres e malfadatz et homicida e justiziatz, et el mezeys, que si dezespera, e ssi aucis e si destruy. 
Aytal escot fa soven pagar le dyables del servizi del ventre. Aquest peccat si partis en .v. brancas segon sant Gregori, car en .v. manieras pot hom peccar en beure et en manjar: qui manja denant hora; qui en pren ses mezura; qui manja golozamens; qui fa aparelhar de manjar trop par sobrefluitat; qui fa aparelhar son manjar trop curiozament e trop delicadament. Li premiera branca d'aquest peccat es manjar denant hora. Trop esta layt ad home, pos que es vengutz a madura etat, et es sans e delichos, que non pot esperar ora de manjar; et esdeven li de gran glotonia, o per mala costuma, o per malvayza companhia, pos que es sans e fortz delichos, si non es alcuna ves per cauza razonabla.
E motz de peccatz esdevenon per aquesta costuma, c'om cura en sa vida aysi com bestia muda. Aytals homs dis que non pot dejunar ni far penedensa, car a frevol testa; et el dis ver, car el a malvays cor e malvayza volontat. Qui son cap dezarma et es ses bon cor, el non pot dejunar ni far autre ben, e sson malvays cor li fa trencar son dejuni, que es gran peccat e greu dezobediencia de sancta gleya que o a comandat et establit. E fora pron sufertador, si aytal persona dampnes solamens si mezeys, mas el vol aver companhons en sa glotonia, e tol lur de ben a far e vol los menar an si en enfern, fazent las glotonias. Mot homes son malvays per avol companha, car totz homs glotz ha propriamens sobre totz autres peccadors l'ufici del dyable, que es retrayre home de far ben; ne ls cal re, que s'en rizon e s'en glorifican, cant podon alcuns retrayre de dejunar e de far ben, e chiflan et escarniysson aquels que non los volon creyre, cant los vezon dejunar o far autres bens, et apellan los layrons et ypocritas; e deurian si mezeys apellar enemix de Dieu, car ilh podon ben far soven maior dejunis, e pueys podon trebalhar en las fazendas d'aquest mont, e mostran que fort an pauc de l'amor de Dieu, e tut son sebelitz en la vana amor d'aquest mont, car mays curan del plazer de la cara (carn) o de la gloria del mont que d'aquella de Dieu. Alcuns homes podon ben dejunar tro a la nueg per cassar o per playtz o per juox o per alcuns negocis temporals o per alcunas vanetatz, mas per Dieu lur seria grieu de far. Ad aquel jorn que deurian dejunar, son tornat enfant que volon a totas horas tenir lo pan en la man. Atressi com hom pecca per trop manjar, pot hom peccar per trop sopar. Home, a cuy plas trop velhar de nuetz, gastan lur temps en occiozitatz; ilh si colcan tart e ssi levan tart e peccan en motas manieras. Premieramens en so que trastornan lo temps; car fan de la nueg jorn e del jorn nueg, e Dieus maudis los per la propheta. Lo jorn deu hom ben fayre; e la nueg deu hom pauzar de las obras del cors e deu hom Dieu lauzar e pregar.
Mas ilh non o fan ni lo jorn ni la nueg, so per que Dieus ha tot lo temps 
establit, e perdon tot lur temps; e non tan solamens perdon lo temps del ben, que poyrian far, mas fan motz de mals, jugar a taulas, ad escax et a datz e dire follias, gabarias e mals enprenemens, et offendon Dieu e fan motz de greuges a lur cors, don s'amerma lur vida, e dampnan lurs armas. La segonda branca de peccat de gola es manjar e beure otra mezura. Aytals son propriamens glotons, que tot o glotonian com fa le gorx de Satanas. Gran sens e gran sanetat corporal et esperital es manjar e beure per mezura; car motz homes en moron davant lur temps per manjar o per beure otra mezura; e pueys en vivon en grans langors 
et en greus malautias. E qui d'aquesta mezura vol apenre, el deu saber que motas manieras son de viure el mont. Li un vivon segon la carn, li autre segon lur joventut alegramens, li autre segon ypocrizia, li autre segon lur avaricia, li autre segon fizica, li autre segon lur estament en bona vida et onesta, li autre vivon en penedensa segon que lur peccat 
requeron, li autre segon l'amor de Dieu, aysi con los regis le Santz Esperit. Sil que vivon segon la carn son condampnat, e sant Paul los juja a mort, car fan de lur ventre lur dieu. Aytals non tenon ni razon ni mezura, per que auran en l'autre segle penas e turmens ses mezura.
Sil que vivon en lur joventut, volon seguir las follas companhias e non podon tenir mezura. Silh que vivon segon ypocrizia son martir del dyable: aytals an doas mezuras, car dos dyables an, que los turmentan e sson mot contraris entre els. L'uns dyables li dis: "Manja pron, que sias ben fortz e non t'afreoliscas;" l'autres li dis: "Non faras, dejuna per so 
que sembles bons e santz et homs de penedensa." Et enaysi coven a la ypocrizia doas mezuras, una petita et escassa, de que huza davant la gent, et autra gran e larga de que huza privadamens, cant hom non o ve. Aquel que es cobees et avars viu segon lo mandament de la borsa.
Li borsa li es comandayris de tot l'ostal, per que entre la borsa et home glot ha trop bella disputacion. Le ventres li dis qu'el vol esser gras e plens. Li borsa dis: "Et hieu vuelh esser plena e non mi vuelh vuydar."
Le ventres conselha: "Hyeu vuelh que bevas e manges pron e despendas." Li borsa dis: "Non fassas, hieu vuelh que tu gardes lo tieu e o restrenhas." E que fara aquest las caytius, que es sers d'aquest dos mals senhors? Per far pas li coven far doas mezuras, la mezura del ventre en autruy ostal, bona e larga, e la mezura de la borsa en son ostal fort doloyroza et escassa. Silh que vivon segon fizica tenon la mezura d'Ypocras, que es petita et estrecha, et esdeven fort soven que 
cilh que vivon per fizica moron atressi per fizica. Tant purgan las catre humors que li .v. humors si gasta, so es la vida.

lunes, 26 de octubre de 2026

Traduction du livre de Sydrac. Lo rey demanda: "Que val mai a beure, lo vis o lh'aiga?"

Traduction du livre de Sydrac.

porró, porrón (tremola)


Lo rey demanda: "Que val mai a beure, lo vis o lh'aiga?"
Sydrac respon: "Lo vis es una pressioza cauza e digna, e es a salut del cors e de l'arma, quar per lo vi pot hom salvar son cors de moltas malaudias e s'arma d'issamen; quar vis es bos per las savias gens que lo bevo atrempadamen et a razo, e no fan per lhuy nulh outratge a lor ni 
ad autra gen: per que aitals gens aprofiecha mais tro beure vi que ayga. 
Mas als fols, que bevo lo vi folamen, ilh ne gasto e'n perdo lo lor e n'aucio la gen e la deraubo e'n prendo l'autrui cauza, e s'en fan aucire e'n fan bregas e baralhas e d'autras fulhias assatz. Ad aital gen valria mais beure l'ayga de la mar que lo vi, quar no n perdrion lo lor ni lor sen ni farian mal a lor ni als autres. Aitals gens non deuria beure vi, ni drehs ni razos non es que o fasso, quar lo vis no fon pas fahs per els, ans lor es defendutz. Lo vis fai als bos lo cors sa e pur e net coratge, e als malvatz fai malvatz cor e fol, e lo cors n'es destruhs manhtas vetz, per que dizem nos que als bos val mais lo vis et als malvatz l'aygua."
- Lo rey demanda: "Cant hom es ardens de batalhar o d'aver paraulas ab alcuna persona, cossi s'en pot hom esquivar?" 
Sydrac respon: “Cant hom es ardens de batalhar o d'aver paraulas ab alcuna persona, ladonx deu hom cossirar en Dieu, e lhi deu sovenir de s'arma, e no fassa cauza que torne a dampnatge del cors ni a perdecio de l'arma ni ad anta de se ni de sos amix; e deu cossirar en altra cauza e combatre se ab son coratge e gitar cela pessa de se, e si de tot no sy pot refreidar, el sy deu moure fors de la gen e parlar ab si mezeis, e batalhar e menassar ab se mezeis, aissy cum si fos denan sela persona; e sela 
arsura, la quals efla lo cor e lo ventre, sy desenflara per la boca e pels membres e per lai on lo cors dezira a deseflar; et en aital manieira sela arsura si refreydara." 
- Lo rey demanda: "Si fa mal qui si vanta de son peccat?" 
Sydrac respon: "Cilh que de son peccat si vanto son ministre del diable, quar tuh lhi mal veno del diable. E silh que sy vanto de so que lo diables lh'aura aministrat ben, es dreh que sia apelatz ministres dels diables, quar ilh anuncio las obras del diable a la gen; e sel fai gran mal e gran peccat e fay peccar los autres per so vantamen, quar tal peccat aura fah, per aventura, per so vantamen; sel que l'auzira lo fara que ja no l feira, e lo vantaires sera colpables del peccat." 
- Lo rey demanda: "Per que femna sy dona leu joia e leu dol?" 
Sydrac respon: “Femna en aquest segle si dona leu joia e dol per bona 
razo, plus que hom no fa; quar femna a lo sanc e la servela plus leugieiramen que hom, e es aissi coma la syma en l'arbre que s'enclina pel ven ad aquela partida on sy vol; e femna es tals que de petita cauza que veia o auia, ela trembla tota per lo sanc que a; quar la frevoleza de so sen lhi fai tost aver joia e tost dol; e si fos savia coma hom, feira ne hom bailieus e senesquals e jutges e senhors. E per aquesta razo quar non an gaire de sen ni fermetat en lor, ans so volatgas de coratge, sy 
demora a far, quar mantenen descuebri so que aura vist e auzit; e per so sy dona tost joia e leu dol, et enans serion desseubudas cen femnas que us savis hom." 
- Lo rey demanda: "Deu hom anar vezer soen son amic?" 
Sydrac respon: "Certas no; quar tu i poirias anar ta soen que tu lo corossarias e lo enoiarias; mas tu lo deves anar vezer a horas e a sazos, non pas soen, quar toh trop so mal; e per aventura el aura a far al res que de te vezer, e si tu venes adonx, tu lhi venras al desus e faras lhi enuoc. E aisso podem saber per te mezeis: sy tu eras en ton ostal o en autre luoc e fazias tos negossis secretz, tu no volrias pas que nulhs hom 
vengues sobre te, e que fos ancaras tos filhs o tos fraires; atretal faras tu a ton amic, sy trop soen lo vas vezer; mas cant hom vol anar a l'ostal de son amic, hom lh'o deu far a saber, e sel que aissy o fai es cortes e ben essenhatz." 
- Lo rey demanda: "Deu hom far layda cara a son amic, quan ve e son ostal?" 
Sydrac respon: "Si tu es en ton ostal ab ta mainada e tos amix ve sobre te, que ti desplassa, tu no lh deves pas mostrar malvatz semblan; mas deves lhi mostrar bel semblan e far plazer e honor a ton poder; quar tro es mielhs que tu sias corossatz en ton coratge e l sapchas retener per ton amic que si lhi fazias ni lh dizias antas ni verguonha. Car si tu lhi mostras malvatz semblan, tu le corrossaras, et aura ti mala voluntat et 
auras corossat te e lhuy, e pueis t'en repentiras; mas sy tu vols tot so esquivar, fai fermar ta porta, e negus no si poyra sobre te metre." 
- Lo rey demanda: "Cossi s pot far que a las vetz .j. hom vencera .iij. homes o .iiij., e alcuna vetz sera vencutz per un sol?"
Sydrac respon: "Batalha es coma Dyeus, quar silh que Dyeu crezo et adoro de tot lor cor e so servizi fan, non an en autra cauza lor entendemen ni lor pessa, ni aver no la devo. Tot atretal deu far cel que batalha fai, quar el deu lo cor e l coratge e sa pessa metre entieiramen en la batalha, e deu oblidar de tot en tot sos autres negossis, e molher e 
efans e sa riqueza, e deu cossirar cossy vencera sa batalha. E si el es caitieus ni paorux, el sera vencutz." 
- Lo rey demanda: "Es santatz de manjar totas viandas?" 
Sydrac respon: "Totas cauzas que Dieus fetz per manjar so sanas, quar la vianda, que es eferma, non es mas de l'efermetat del cors on intra, e del temps: quan lo cors es sas, so que el manja lhi es sa e bo. E cant el es febles o malaudes, pauc de vianda lhi fai mal; per aisso bona vianda e 
sana no mou mas del cors sa e pur e net; que can lo cors es sas, tota vianda lh'es bona e sana; e al cors malaude pauc de vianda lhi notz." 
Sydrac respon: "Aquilh que mai si vanto que gens del mon, so son tres manieiras de gens. Prumiers fols vielhs que is vanta de sa joventut e recomta de son cors, cant el era joves, vertatz o messongas, e recomta sas baudors e sas fulhias, e si vanta de sa gaieza e de sa pessa, que las gens l'en crezo; e non cuia pas que aquilh a cuy o comta l'en chuflo ni 
l'escarnisco. La segonda manieira es de fol estranh que recomta bordas e fulhia, que el a estat e son pais rix e manens, o que sia vertatz o no: per un que l'en cre, dos non o crezo. La tersa manieira es de ric fol que retraira sas fulhias e sas bordas, e aquilh que l'auzo l'en janglo e lhi bufon en la barba e lh'autreio can que ditz, per sa riqueza.
- Lo rey demanda: "Cossi" ... "las nivols son tant espessas en estieu coma en ivern e aitan escuras e plus altas que en totas las sazos de l'an qu'elas no so e nostras partidas ... d'autra gen, que de totas las sazos de l'an non falho ja mais ni en ivern ni en estieu. Quar can lo firmamens fai son torn e so movemen e l solelhs pren son altre torn, fa estieu a nos e yvern als autres jens del mon. E cant el fa son autre torn, fa estieu ad aquels e yvern a nos; en tal manieira no falhira ja mais yverns ni estieus al mon de tota sazo de l'an. E aquel torns que l solelhs fai, non es ges de la montansa d'una pena; la alteza del firmamen nos apareys e regardamen." 
- Lo rey demanda: "Cossi una nivols apar petita, cossi esdeve tan grans 
que cuebri gran cantitat de la terra?" 
Sydrac respon: "La nivols que apar petita a la vista a son cors es molt 
grans, mas sa grandeza hom non pot saber per la alteza que a, per que par a sa semblansa petita a la vista; e pauc e pauc s'asembla e esdeve grans, et efla aissi la petita nivols sa grandeza encontra lo cel en aut, e hom no la pot vezer. Mas per so que es encontra davas nos e s'espieissa, hom no la pot pas vezer ni de lonc ni de travers, e per sa alteza lo vens la fer e enfla e la fai creisser e espandre e cazer e ploure en la terra et abeurar les bes que y so. E non entendatz que sela ayga venha ni yesca de l'aire, ans y monta de la mar, e a la vetz del fum que la terra geta, e esdeve neula e plueia aissy cum vos podetz vezer."

viernes, 23 de octubre de 2026

Guillem de Saint-Gregori. Be m platz lo gais temps de Pascor

Guillem de Saint-Gregori.

Chrestomathie provençale, Karl Bartsch, Eduard Koschwitz, Eduard Wechssler

que fai foillas e flors venir,
e platz mi quand aug la baudor
dels auzels que fan retentir
lor chan per lo boscatge;
e platz me quand vei sobre ls pratz
tendas e pavaillos fermatz,
e ai gran alegratge
quand vei per campaigna rengatz
cavalliers e cavals armatz.
E platz mi quan li corredor
fan las gens e l'aver fugir,
e platz mi quand vei apres lor
gran ren d'armatz ensems venir;
e platz m'e mon coratge
quand vei fortz chastels assetgatz (assetjatz)
e ls barris rotz et esfondratz,
e vei l'ost el ribatge,
qu'es tot entorn claus de fossatz
ab lissas de fortz pals serratz.
Et atressi m platz de seignor
quand es primiers a l'envazir, (invadí; invadir; atacá; atacar)
en caval, armatz, ses temor,
c'aissi fai los seus enardir
ab valen vassalatge;
e pos que l'estorns es mesclatz,
chascus deu esser acesmatz
e segre l d'agradatge,
que nuills hom non es ren prezatz
tro qu'a mains colps pres e donatz.
Massas e brans, elms de color,
escutz traucar e desgarnir
veirem a l'intrar de l'estor,
e mains vassals ensems ferir;
don anaran a ratge
caval dels mortz e dels nafratz.
E quand er en l'estor intratz,
chascus hom de paratge
non pens mas d'asclar caps e bratz,
que mais val mortz que vius sobratz.
E us dic que tant no m'a sabor
manjars ni beure ni dormir
cuma quand aug cridar: "A lor!"
d'ambas las partz, et aug bruir
cavals voitz per l'ombratge,
et aug cridar: "Aidatz, aidatz!" (ajudéu!; ayudad!)
e vei cazer per los fossatz
paucs e grans per l'erbatge,
e vei los mortz que pels costatz
ant los tronçons ab los cendatz. (ant : an : han : tenen; tienen)
Pros comtessa, per la meillor
c'anc se mires ni mais se mir
vos ten hom, e per la gensor
domna del mon, segon qu'aug dir.
Biatritz, d'aut lignatge,
bona domn' en ditz et en fatz,
fons lai on sortz tota beutatz,
bella ses maestratge,
vostre rics pretz es tant poiatz
que sobre totz etz enansatz.
Baron, metetz en gatge
castels e vilas e ciutatz
enans qu'usquecs no us guerreiatz.

Guillem de Saint-Gregori. Be m platz lo gais temps de Pascor

martes, 20 de octubre de 2026

Peire Cardinal. Una ciutat fo, no sai quals,

Peire Cardinal.

Pierre Cardinal. Peire Cardenal. Cardinal.

7225.

Peire Cardinal si fo de Veillac, de la ciutat del Puei nostra domna; e fo d'onradas gens de paratge, e fo filh de cavalier e de domna. E cant era petits, sos paires lo mes per quanorgue en la quanorguia del Puei: et apres letras, e saup ben lezer e chantar. E quant fo vengutz en etat d'ome, el s'auzautet de la vanetat d'aquest mon; quar el se sentit gais e bels e joves. E mot trobet de belas razos e de bel chantz: e fetz cansos, mas paucas: e fes mans sirventes, e trobet los molt bels e bons. En los cals sirventes demostrava molt de bellas razos e de bels exemples, qui ben los enten, quar molt castiava la follia d'aquest mon; e los fals clergues reprendia molt, segon que demostron li sieu sirventes. Et anava per cortz de reis e de gentils barons, menan ab si son joglar que cantava sos sirventes. E molt fo onratz e grazitz per mon seignor lo bon rei Jacme d'Aragon e per onratz barons. Et ieu maistre Miquel de la Tor, escrivan, fauc à saber qu'en Peire Cardinal, quan passet d'aquesta vida, qu'el avia ben entorn de sent ans. Et ieu sobredig Miquel ai aquestz sirventes escritz en la ciutat de Nemze.

3794, 7226.

Be tenh per fol e per musart
Cel qu'ab amor se lia;
Quar en amor pren pejor part
Aquel que plus s'i fia.
Tals se cuja calfar que s'art.
Los bes d'amor venon à tart
E'l mal ven quascun dia.
Li fol e'l felon e'l bausart
Aquilh an sa paria;
Per qu'ieu m'en part.

Ja ma mia no me tenra
Si ieu lieis no tenia;
Ni ja de me no s jauzira
S'ieu de lieis no m jauzia. 
Cosselh n'ai pres bon e certa, 
Farai li segon que m fara;
E s'ella me galia, 
Galiador me trobara;
E si m vai dreita via,
Ieu l'irai pla.

Anc no gazanhei tan gran re
Com quan perdei m'amia:
Quar perden lieis gazanhei me
Cui ieu perdut avia:
Petit gazanha qui pert se:
Mas qui pert so que dan li te
Ieu cre que gazanhs sia;
Qu'ieu m'era donatz per ma fe
A tals que m destrusia,
No sai per que.

Donan me mis en sa merce,
Me, mon cor e ma via,
De lieis que m vir' e m desmante
Per autrui e m cambia.
Qui dona mais que non rete,
Ni ama plus autrui de se,
Cauzis avol partia
Quan de se no l cal ni l sove;
E per aquo s'oblia
Que pro no l te.

De lieis pren comiat per jasse,
Qu'ieu jamais sieus no sia;
Qu'anc jorn noi trobei lei ni fe, 
Mas engan e bauzia. 
Ai! doussors plenas de vere,
Qu'amors eissorba cel que ve
E'l gieta de la via, 
Quant ama so que l descove: 
E so qu'amar deuria
Gurp e mescre.

De leial amia cove 
Qu'om leials amics sia; 
Mas de lieis estaria be, 
Qu'en galiar se fia, 
Qu'om galies quan sab de que: 
Per qu'à mi plai quan s'esdeve 
Quan trob qui la galia
Ni tira'l fre.

2701, 3794, 7225-6.

Falsetatz e desmezura
An batalh' empreza
Ab vertat et ab dreitura,
E vens la falseza:
E desleialtatz si jura
Contra lialeza;
Et avaretatz s'atura
Encontra largueza.
Feunia vens amor
E malvestatz honor;
E peccatz cassa sanctor
E baratz simpleza.

Si es hom que dieus descreza
Sos afars enansa,
Ab que non aia grineza
A cui plai dreitz e tortz peza
Soven a grevansa;
E qui s'enten en sancteza
Trai greu malanansa;
Et an l'enganador
De lur afar honor:
Mas li mal entendedor
Jutjon per semblansa.

Aras es vengut de Fransa
Que hom no somona
Mas cels quez an aondansa
De vin e d'anona;
E qu'om non aia coindansa
Ab paupra persona;
Et aia mais de bobansa
Aquel que mens dona;
E qu'om fassa major
D'un gran trafegador;
E qu'om leve lo trachor
E'l just dezapona.

Coms Raimon, duc de Narbona, 
Marques de Proensa, 
Vostra valors es tan bona
Que tot lo mon gensa;
Quar de la mar de Bayona
Entro à Valensa,
Agra gent fals' e fellona
Laida viltenensa.
Mas vos tenetz vil lor,
Que Frances bevedor
Plus que perditz al austor
No vos fan temensa.

Be volon obediensa
Cels de la clercia;
E volon be la crezensa,
Sol l'obra noi sia.
Greu lor veiretz far falhensa
Mas la noich e'l dia;
E no porton malvolensa
Ni fan simonia.
E son larc donador
E just amassador:
Mas li autre n'an lauzor
Et els la folia.

No sai dire l'error
Del segle fals traitor,
Que fai de blasme lauzor
E de sen folia.

Dieus prec per sa doussor
Quens gar d'ifernal dolor

2701, 3794, 7225-6.

Per fols tenc Polhes e Lombartz,
E Longobartz et Alamans,
Si volon Frances ni Picartz
A senhor ni à drogomans;
Quar mordrir à tort
Tenon à deport:
Et ieu no laus rei
Que no garde fei.

Et aura ls ops bos estandartz
E que fieira meils que Rotlans,
E que sapcha mais que Raïnartz
Et aia mais que Corbairans;
E tema mens mort
Que'l coms de Monfort,
Qui vol qu'à barrei
Lo mons li soplei.

Mas sabetz qual sera sa partz 
De las guerras e dels mazans? 
Los critz, las paors e'ls reguartz
Qu'el aura fagz, e'l dol e'l dans
Seran sieu per sort.
D'aitan lo conort,
Qu'ab aital barrei
Venra del tornei.

Hom petit val tos giens ni t'artz
Si pert t'arma per tos efans: 
Per l'autrui carbonada t'artz, 
E l'autrui repaus t'es afans. 
Pois vas à tal port 
On cre q'usquecs port
L'engan e'l trafei
E'ls tortz faitz que fei.
Anc Carles Martel ni Girartz,
Ni Marsilis ni Aigolans,
Ni'l rei Gormon ni Isembartz
Non aucizeron d'omes tans
Que n'aion estort
Lo valen d'un ort;
Ni no lor envei
Aver ni arnei.

No cug qu'à la mort
Negus plus enport
Aver ni arnei,
Mas los faitz que fei.

2701, 3794, 7225-6.

Pos ma boca parla sens
E mos cantars es faitis, 
Volh ab bels motz ben assis 
Dressar los entendemens 
Als malvais mal entendens, 
Que cujon que valha mais
Hom messorguiers que verais; 
E'l sens tenon à folia,
E'l dretz tornon en biais.

Ves ifern fa son eslais,
E'l govern ten ves abis,
Cel que vertatz aborris
Ni ab drechura s'irais. 
Quar tal bast murs e palais 
Del drech de las autras gens, 
Que'l segle desconoissens 
Ditz que mot fa bona via 
Et es savis e creissens.

Tot atressi com l'argens
Él foc ardens torna fis,
S'afina e s'adoussis
Lo bons paupres paciens
En las trebalhas cozens.
El malvatz manens savais,
On plus gent se vest e s pais,
Conquier de sa manentia
Dolor e pen' e pantais.

Mas d'aisso no l pren esglais, 
Quar galinas e perdis
Lo conortan e'l bons vis,
E'l be qu'en la terra nais,
Dont el es jauzens e gais.
Pois dis à dieu en ligens,
Ieu sui paupres e dolens:
E si dieus li respondia,
Poiria l dire: tu mens.

Semblans es als aguilens
Crois hom quan gen se garnis,
Que defora resplandis
E dins val mens que niens.
El es mager fenhemens
Que si us escaravais
Se fenhia papagais,
Quan se fenh que prozom sia
Us malvatz manens savais.

Tal se fenh pros e valens,
Quar sol gen se vest e s pais,
Quez es malvatz e savais.
Mas si los autres paissia
Per aquo valria mais.

2701, 3794, 7225-6.

Qui ve gran maleza faire
De mal dir no se deu traire.
Per qu'ieu volh dir e retraire,
Que rics hom dezeretaire
Es piegers quez autre laire;
E fai diablia
Pejor que negun raubaire,
E tart se castia.

Rics hom quan va per carreira
El mena per companheira
Malvestat, que va primeira,
E mejana e derreira;
E gran cobeitat enteira
Li fai companhia:
En Tortz porta la senheira
Et orgolh la guia.

Rics hom mals quan vai en plassa
Que cujatz vos que lai fassa?
Quant autr' om ri e solassa,
A l'un mou plag, l'autre cassa,
L'un maldi, l'autre menassa,
E l'autr' afollia;
E noi fai gaug ni abrassa
Si com far deuria.

Rics hom quan fai sas calendas,
E sas cortz e sas bevendas,
De toutas e de rezendas
Fai sos dos e sas esmendas,
Sos lums e sas oferendas,
E de raubaria;
Et en guerras met sas rendas
Et en plaideria.

Rics hom mals quan vol far festa
Aujatz quossi fai sa questa: 
Tan bat la gent et entesta
Tro que denier no lor resta, 
Que noi cal venir tempesta 
Ni fam ni moria;
Pois fai cara mout honesta,
Qui no l conoissia.

Un pauc ai dig de la gesta
Que dire volia:
Mas tan gran massa n'i resta
Que fort pauc embria.
2701, 3794, 7225-6.

Razos es qu'ieu m'esbaudei,
E sia jauzens e gais
Él temps que folh' e flor nais,
Et un sirventes desplei,
Quar lialtatz a vencut
Falsetat: e non a gaire
Quez ieu ai auzit retraire,
Q'us fortz trachers a perdut
Son poder et sa vertut.

Dieus fai e fara e fei,
Si com es dous e verais,
Dretz als pros et als savais,
E merce segon lor lei.
Quar à la paga van tut
L'enganat e l'enganaire,
Si com Abels à son fraire;
Que'l trachor seran destrut
E li trahi be vengut.

Dieu prec que trachors barrei,
E los degol e ls abais
Aissi com fes los Algais,
Quar son de pejor trafei.
Mas aisso es be sauput
Peger es tracher que laire.
Atressi com hom pot faire
De covers morgue tondut,
Fai hom de trachor pendut.
De lops e de fedas vei
Que de las fedas son mais;
E per un austor que nais
Son mil perditz, fe queus dei.

Ad aquo es conogut
Que hom murtrier ni raubaire
No platz tan à dieu lo paire,
Ni tan non ama son frut
Com fai del pobol menut.

Assatz pot aver arnei
E cavals ferrans e bais,
E tors e murs e palais,
Rics hom, sol que dieu renei.
Doncs ben a lo sen perdut
Totz hom à cui es vejaire
Que tollen l'autrui repaire
Cuge venir à salut:
No m don dieus qu'aia tal cut!

Quar dieus ten son arc tendut
E trai aqui on vol traire;
E fai los colps que deu faire
A quecs si com a mergut,
Segon vizis e vertut.


2701, 3794, 7225-6.

Rics hom que greu ditz vertatz e leu men, 
E greu vol patz e leu mou ocaizo,
E dona greu e leu vol qu'om li do,
E greu fa bes e leu destrui la gen,
E greu es pros e leu es mals als bos,
E greu es francs e leu es orgolhos,
E greu es larcs e leu tol e greu ren,
Deu cazer leu d'aut loc en bas estatge.

De tals en sai que pisson à prezen
Et al beure s rescondon dins maizo;
Et al manjar no queron companho,
Et al talar queron n'i mais de cen;
Et à l'ostal son caitius e renos,
Et à tortz far son rics e poderos;
Et al donar son de caitiu prezen,
Et al toller fortz e de gran coratge.

Malditz es hom que'l be vei e'l mal pren.
Els rics an pres engan e tracio,
Et an laissat condutz e messio;
Et an pres dan e gran destruzimen,
Et an laissat lais e vers e cansos;
Et an pres plag e rainas e tensos,
Et an laissat amors e pretz valen;
Et an pres mal voler e far otratge.

Aissi quan son major an pejor sen
Ab mais de tort et ab mens de razo;
Ab mais de dan tener, ab mens de pro;
Ab mais d'orgolh, ab mens de cauzimen;
Ab mais de tolr' et ab mens de bels dos;
Ab mais de mals et ab mens bels respos;
Ab mais d'enois, ab mens d'ensenhamen,
Ab mais d'engan, ab mens de franc coratge.

Ara digatz, senhors, al vostre sen
De dos baros qual a melhor razo,
Quan l'un dels dos pot dar e tolre no,
L'autre pot tolr' e dar no pot nien.
Ar diran motz que'l dar val per un dos,
Pois los vezem tolre totas sazos,
A que far doncs van emblan ni tolen:
Pos lo donars a dos tans d'avantage?

Mos cantars es enois als enoios
Et als plazens plazers. Cui platz razos
Tug li dig son plazen et amoros:
So qu'als us platz als autres es salvatge.


2701, 3794, 7225-6. 

Tals cuja ben aver filh de s'espoza.
Que noi a re plus que cel de Toloza:
Quar s'esdeve que la molher coitoza
Acolh ab se un croi baratador,
Dont ilh rete, plus vil d'un autra toza,
Un filh de que fai heres al senhor.
Per so ai fe que malvestatz se noza
En tal qu'ieu cre que son fils de prior.

Tant es viratz lo mons en desmezura
Que falsetatz es en loc de drechura,
E cobeitatz creis ades e meillura,
E malvestatz es en loc de valor,
E pietatz a d'ostes gran fraitura,
E caritatz fai del segle clamor,
Et es lauzatz qui de dieu non a cura,
E pauc prezatz qui vol aver s'amor.

Qui des en sai entro en la Turquia,
E daus en lai troque part Normandia,
A un savai baron tot o daria,
No cug ni sai que visques ses rancor;
Que greu se fai que fort gran manentia
Son don apai de conquerre major:
Mal li estai aitan gran baronia,
Pos no l'estrai del nom de raubador.

Mais val assatz un ribaut ab pauprieira,
Que viu en patz e suefre sa nescieira,
Q'us coms malvatz que tot jorn fai sobrieira 
D'avols peccatz, que no tem deshonor; 
Qu'al ribaut platz la via dreituriera
E'l coms es las de dieu e de sanctor: 
E quar lo bas hom a valor entieira
E'l coms non pas, pretz ieu mais la melhor.

E que faran li baron de mal aire
Que tot jorn fan lo mal e'l be non gaire?
Quossi poiran los tortz qu'an faitz desfaire?
Que lor enfan seran plus tolledor,
E no daran en l'arma de lor paire
Lo pretz d'un guan, ni negus en la lor:
E li engan qu'auran fag l'enganaire
Retornaran sobre l'enganador.

Non ai talan d'aver aital repaire,
Qu'eras en cant e tostemps mais en plor.

2701, 3794, 7225-6, C.

Tan son valen nostre vezi,
E tan cortes e tan huma,
Que si las peiras eron pa
E que las aiguas fosson vi,
E li poig bacon e pouzi,
No serian larcs tals n'i a.

Tals n'i a, mas no dirai qui,
Que foron porc en Gavauda,
Et en Vianes foron ca,
Et en Velaic foron mausti,
Segon l'afaitamen cani:
Mas quar non an coa rema.

En jurar de femna no m fi
Ni son sagramen no volh ja;
Quar si l metiatz en la ma
Per ver dir un marabeti,
E per mentir un barbari,
Lo barbari gazanhara.

Tals a lo semblan efanti
Que'l sens es de Trebellia, 
E'l lengua de logicia, 
E'l voluntatz d'en Alengri.
Tals a bel cors e saura cri
Que dins a fel cor e vila.

Dig volh aver de Sarrazi
E fes e lei de crestia,
E subtileza de paga,
Et ardimen de Tartari:
E qui es garnit enaissi
Val be messorguier Castella.

Quar fai tort e messorgas di
Atressi com de tals n'i a.

2701, 7225-6.

Una sagala que vivíe a un poble del Matarraña, Pepa,

No sent plus leu carn puden,
Com clerc e prezicador
Senton ont es lo manen. 
Mantenen son siei privat; 
E quan malautia l bat, 
Fan li far donatio
Tal que'l paren noi an pro.
Frances e clerc an lauzor
Del mal, quar be lor en pren;
E renovier e trachor
An tot lo segl' issamen: 
Qu'ab mentir et ab barat
An si tot lo mon torbat,
Que noi a religio
Que no sapcha sa lesso.

Sabs qu'esdeven la ricor
De cels que l'an malamen?
Venra un fort raubador
Que no lor laissara ren,
So es la mortz, que ls abat;
Qu'ab quatr' aunas de filat
Los tramet en tal maiso
Ont atrobon de mal pro.

Hom per que fas tal folor
Que passes lo mandamen
De dieu, quez es ton senhor
E t'a format de nien?
La trueja ten él mercat
Cel quez ab dieu se combat,
Qu'el n'aura tal guizardo
Com ac Judas lo fello.

Dieus verais, plens de doussor, 
Senher sias nos guiren;
Garda d'enfernal dolor
Peccadors e de tormen; 
E solve los del peccat
En que son pres e liat;
E fai lor verai perdo
Ab vera confessio.

2701, 7225, C.

Sermons.

Manel Riu Fillat, no passarás fret si escomenses la "lluita" armada.

Una ciutat fo, no sai quals,
On cazet una ploja tals,
Que tuit l'ome de la ciutat
Que toquet foron dessenat.

Tug desseneron, levat us;
Aquel escapet e non plus,
Que era dins una maizo
On dormia quant aisso fo.

Aquel levet quant ac dormit
E fo si de ploure giquit,
E venc foras entre las gens;
E tug feiron dessenamens.

L'uns fo vestitz, l'autre fon nus, 
L'autr' escupit ves lo cel sus; 
L'uns trais peiras, l'autres astella, 
L'autres esquintet sa gonella.

E l'uns feri, l'autres empeis,
E l'autre cuget esser reis
E tenc se ricamen pels flancs;
E l'autre sautet per los bancs.

L'uns menasset, l'autre maldis;
L'autre ploret e l'autre ris; 
L'autre parlet e no sab que,
L'autre fes maïnas de se.

Et aquel qu'avia son sen 
Meravillet se molt fortmen,
E vi be que dessenat son; 
E gard' aval e gard' amon.

Si negun savi n'i veira:
E negun savi non i a.
Grans meravelhas ac de lor;
Mas molt l'an els de lui major.

Que l vezon estar suaumen:
Cujon qu'aia perdut lo sen, 
Quar so qu'ill fan no l vezon faire. 
A quascun de lor es vejaire.

Que ill son sabis e senatz;
Mas lui tenon per dessenatz.
Qui l fer en gauta, qui en col,
El no pot mudar no s degol.

L'uns l'empenh e l'autre lo bota,
El cuja eissir de la rota; 
L'uns l'esquinta, l'autre lo trai,
El pren colps e leva e cai.

Cazen, levan, à grans gambautz
S'en fug à sa maizo de sautz,
Fangos e batut e mieg mortz;
Et ac gaug quan lor fon estortz.

Aquesta faula es al mon
Semblan et à tug cel quei son.
Aquest segles es la ciutatz
Quez es totz plens de dessenatz;

Que'l major sen qu'om pot aver
Es amar dieu fort e temer,
E gardar sos comandamens. 
Mas ar es perdut aquel sens;

La plueja sai es cazeguda.
Una cobeitatz es venguda, 
Uns orgolhs et una maleza
Que tota la gens ha perpreza.

E si dieus n'a alcun gardat
L'autre l tenon per dessenat,
E menon lo de trop en vil,
Quar non es del sen que son il,

Que'l sens de dieu lor par folia.
E l'amics de dieu, on que sia,
Conois que dessenat son tut, 
Quar lo sen de dieu an perdut;
Et ill an lui per dessenat,
Quar lo sen del mon a laissat.

Ignacico Sorolla Vidal, Natxo Sorolla Mela, sossiollingüista, Penarroija de Tastavins, xarxes.wordpress.com

2701.

Un estribot farai quez er mot maïstratz
De motz novels e d'art e de divinitatz;
Qu'ieu ai en dieu crezensa que fon de maire natz
D'una sancta piusela, per que'l mon es salvatz;
Et es paires e filh e sancta trinitatz,
Et es tres en persona et una unitatz.

E cre que'l cel e'l tro ne fos per el traucatz, 
E'n trabuquet los angels quan los trobet damnatz. 
E crei que sans Johans lo tenc entre sos bratz
E l bateget en l'aigua él flum quan fo propchatz;
E conoc be la senha abanchas que fos natz
Él ventre de sa maire que volve al destre latz.

E cre Rom' e sanct Peire, à cui fon comandatz,
Jutge de penedença, de sen e de foldatz.
Mas so no crezon clergue que fan las falsetatz,
Que son larcs d'aver penr' et escas de bontatz;
E son bel per la cara et orres de peccatz,
E devedon als autres d'aco que fan lor atz;
Et en loc de matinas an us ordes trobatz
Que jazon ab putanas tro' l solelh es levatz,
Enans canton baladas e prozels trasgitatz:
Abans conquerran dieu Caïfas e Pilatz.

Monges solon estar dins los mostiers serratz,
On adzoravon dieu denan las magestatz;
E quan son en las vilas on an lor poestatz,
Si avetz bela femn' o es hom molheratz,
Els seran cobertor, sius peza o sius platz.
E quant els son dessus e'ls cons son sagelatz
Ab las bolas redondas que pendon al matratz,
Quan las letras son clauzas e lo trauc es serratz,
D'aqui eisson l'iretge e li essabatatz,
Que juron e renegon e jogon à tres datz.
Aisso fa monge negre en loc de caritatz.

Mon estribot fenisc quez es tot compassatz,
Qu'ai trag de gramatica e de divinitatz:
E si mal o ai dic, que m sia perdonatz,
Que ieu o dic per dieu qu'en sia plus amatz,
E per mal estribatz CLERGUES.